وسى ماقالانى جازۋمىزعا بٸر ەرەكشە سەبەپ بولدى. ەدەتتەگٸدەي ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ اۋدارىپ-تٶڭكەرٸپ وتىرعانىمىزدا «شال» سٶزٸنٸڭ تٷپكٸ ماعىناسى تٶسەككە جاراماي قالعان ەر ادام» دەپ باستالاتىن سوراقى جازبانىڭ بٸزدٸ شالقامىزدان تٷسٸرگەنٸ بار.
جازبانى پٸكٸر بٸلدٸرۋشٸلەر قوشتاپ, اۆتوردى قوشەمەتتەپ جاتىر. سوسىن: «بۇل قاي ساسقاندارى? اتالى سٶزدٸڭ نارقى مەن پارقى كٸمنٸڭ تالقىسىنان ٶتٸپتٸ? مۇنداي «سەۋەگەيلٸكتٸڭ» تامىرى قايدا جاتىر?» – دەگەن توپ-توپ سۇراققا توعىتىلىپ قالعانىمىز راس-تى. بۋرىل ساقالدان اقساقالعا اينالىپ, قارييالىق سالاۋاتىنا قانىعىپ, الىس كەتسە اتالىق اقىلىن ساعىنىپ ٶسكەن قالپىمىزبەن بٸر, تۋعانىمنان «اتاسىنىڭ اۋزىنان تٷسە قالىپ», شاقالاعىنان «شالدىڭ بالاسى» اتانىپ, شاراپاتىمەن شار دٷنيەنٸڭ جارتى پاتشاسىنداي بولىپ ٶسكەن ٶزٸمٸز سىندى نەمەرە اتاۋلىنى اياعاننان ەكٸ قىنجىلدىق. سٶيتتٸك تە, ماناعى ساناداعى كٶپ ساۋال جاۋاپ ٸزدەۋگە كٸرٸسٸپ كەتتٸك.
اسىلى, بۇل وسىدان بٸر جىل بۇرىن ينتەرنەتتٸڭ يٸن قاندىرىپ, يٸرٸمٸندە ۇزاقتان-ۇزاققا باتىپ-شىعىپ جٷرٸپ العان ماڭعىستاۋلىق جەنٸبەك قوجىقتىڭ كەزدەيسوق اقپاراتى-تىن. انىقتاپ قاراساڭىز, وسى بٸر جىل ارالىعىندا ارنايى سٸلتەمەمەن دە, سٸلتەمەسٸز دە «سٸلتەپ» جٷرگەندەردٸڭ كٶبٸنٸڭ پٸكٸرٸ سول جەنٸبەكتٸڭ جاڭاعى سوراقى تۇجىرىمىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸپتٸ. وندا ماڭعىستاۋلىق جازارمان: «كەشە «كەمپٸر» سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن جازدىم. «كەمپٸر» كٷيەۋٸ قايتىس بولعان ەگدە جاستاعى ەيەل دەگەن سٶز. سەبەبٸ, قازاقتا «پٸرسٸزدٸڭ پٸرٸ شايتان, ەيەلدٸڭ پٸرٸ كٷيەۋٸ» دەگەن ماقال بار. ال بٷگٸن «شال» سٶزٸنٸڭ ماعىناسىن جازباقپىن. وعان سەبەپ قازٸرگٸ جاستار بۇل سٶزدەردٸڭ تٷپكٸ ماعىناسىن تولىق بٸلمەگەسٸن, ٷلكەندەر «ۇيات بولادى قويىڭدار» دەمەگەسٸن بٸر-بٸرٸن «كەمپٸر», «شال» دەپ ايتىپ جٷر», – دەپ بٸر تٷيەدٸ. مۇنان ارى ٶز باسىنان ٶتكەن بٸر جايدى بايان ەتەدٸ. وسىدان 25 جىل بۇرىن وندى اۋىلىندا ٷلكەن توي بولعانىن, سول قۋانىشتا ناعاشىسى ىبىراي مەن ناعاشىسى قۇرالىپتاس قارييالاردىڭ اسابا جٸگٸتتٸڭ «شال» دەگەن بٸر سٶزٸنە شامدانعانىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ. ەرٸ سوندا بۇل رەنٸشتٸڭ مەنٸسٸن سۇراعاندا تٶردە وتىرعان ناعاشىسى «ەي, بالا, سٶزدٸڭ ماعىناسىن بٸلمەسەڭ ايتپا, مەنٸڭ جاسىم 85-تە, بٸراق 80-گە كەلگەنٸمشە شال بولعانىم جوق, قالاي تٷسٸنسەڭ سولاي تٷسٸن», – دەپ ايتىپ سالىپ وتىرعانىن جەتكٸزەدٸ. ەڭ قىزىعى, شاعىن جازبانىڭ تٷيٸنٸ دە وسى نەگٸزدە قورىتىلانادى. سٶيتٸپ, شال–تٶسەككە جاراماي قالعان ەر ادام ەكەن-مىس.
مٷبەدە, دانا قازاقتىڭ «جەل سوقپاسا, شٶپتٸڭ باسى قيمىلداماس» دەپ كەلەتٸن جاقسى لەپەسٸنە جٷگٸنسەڭٸز, جەل – بٸر جىل بۇرىن جەنٸبەك قوجىق ەسٸمدٸ اۆتوردىڭ جازعان شالا ماقالا ەكەنٸ, شٶپ – «فەيسبۋك» ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندەگٸ سٶز زەرتتەگەننەن كٶرٸ, سٶز قۋعاندى ۇناتاتىن توپ ەكەنٸن بٸردەن تٷسٸنەمٸز. ٶزٸنٸڭ ويىڭدا ورامى قالىپتاسپاعان سٶزدٸ ٶزگەدەن ەستي سالا «وي, پەلٸلەپ» انتالاي جٶنەلۋ ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارعا تەن قۇبىلىس. ال, 5 جىل سايىن بٸر ورفوگرافييالىق سٶزدٸك شىعارىپ قويىپ, لينگۆيستيكالىق تالداۋ مەن تۇجىرىمداۋدان اۋلاق جٷرەتٸن فيلولوگ, ەتيمولوگتار سول مٸنەزٸنەن جاڭىلماي بۇل «پەتۋە» تۋرالى لەم دەمەدٸ. ەيتپەسە, بۇعان قارسى بٸر ۋەجدٸڭ, بايىبى بٷتٸن بٸر بايلامنىڭ مەرزٸمدٸ باسپاسٶزدە جارىق كٶرمەگٸ كەرەك-تۇعىن. «اتالعان سٶزدٸڭ تامىرى قايدا?» دەگەن بٸر عالىم بولسا «الىسقا ات جٷگٸترپەي-اق» قولدارىنداعى كٶپ كٸتاپتاردىڭ بٸرٸنە كٶز جٷگٸرتسە بولعانى ەدٸ...
قوش, سونىمەن قازاق تٸلٸنٸڭ الىپ سٶزدٸگٸندەگٸ «شال» اتاۋى نەنٸ مەڭزەيدٸ دەگەنگە توقتالساق. بٸردەن بالا كٷننەن قۇلاققا سٸڭٸستٸ بولعان مىنا بٸر ماقال ويعا ورالادى. «التىعا دەيٸن بالا ەركە, الپىستان كەيٸن شال ەركە» دەيتٸن. قالاي ەكشەپ, قاي ەسەپپەن تالقىلاساڭىز دا, دەل وسى ماقالدا «شال» اتاۋى بيٸكتەمەسە, ەش الاسارماس. ونى ايتامىز-اۋ, مۇندايدا «بۇل دٷنيەنٸڭ مىسالى, ۇشىپ ٶتكەن قۇسپەن تەڭ», يە بولماسا, «بٸلٸمٸڭ بولسا-داعى ۇشان-تەڭٸز, پايداسى جوق حالقىڭا قىزمەت ەتپەي» دەپ قازاق جىرىندا تىڭ سٷرەنٸمەن تانىلعان شال قۇلەكەۇلى اقىننىڭ ەسٸمٸ ويدان شىقپايدى. اقىننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – تٸلەۋكە. ال وسى تٸلەۋكە جىراۋدىڭ 15 جاسىندا «شال اقىن» اتانۋى, ەرينە, حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتٸن اناۋ ايتقانداي «شال» دەپ كەكەتٸپ, كەمسٸتۋٸنەن ەمەس, قايتا «دانا, ابىز» دەپ بٸلگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنەن تۋىنداعان. ابىرويسىز سٶز بولسا ٶزٸ دە:
ٶلەڭگە توقتامايدى شال دەگەنiڭ,
بولمايدى قويعا پانا تال دەگەنiڭ...–دەپ ەل بەرگەن ەسٸمٸن جىرىنا قوسپاس ەدٸ. ال قازٸر كٶپ ايتىپ جٷرگەن «تۇجىرىمعا» كەلسەك, شٷبەلانباسىن, شال اقىننىڭ ۇرپاقتارى بولعان. 1964 جىلى مۇحتار ماعاۋين شال اقىننىڭ قوشان دەگەن شٶپشەگٸمەن كەزدەسٸپ, باباسىنىڭ جىرلارىن اۋزىنان جازىپ العان!
ەندٸ وسى سٶزدٸ زەردەلەپ كٶرەلٸك. بٸرٸنشٸدەن, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى باقىت ەجەنحاننىڭ «نايمان حاندىعىنىڭ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمى» اتتى ەڭبەگٸن پاراقتاساڭىز, وندا دا «شال» اتاۋى كەزدەسەدٸ. وندا عالىم ەجەلگٸ مەملەكەتتٸڭ ەكٸمشٸلٸك, ٶزٸندٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ بٸر لاۋازىم «شال» ەكەنٸن ايتادى. وعان «جاميع-ات تاۋاريحتىڭ» شىڭعىسحان شەجٸرەسٸندە نايمان كٷشلٸكتٸڭ اعا, ەپكە-قارىنداستارى, رۋى تۋرالى ەڭگٸمەدە وسى سٶزدٸڭ قايتالانىپ وتىراتىنىن دەلەل ەتەدٸ. ايتالىق: «الين-شال», «بايان-شال», «تارۋ-شال» جەنە «تٷڭگە شال» بولىپ جالعاسا بەرەدٸ. وسىلايشا راشيد-اد-دين ٶز ەڭبەگٸندە «شال» اتاۋىن «حانزادا» سٶزٸمەن تەڭەستٸرەدٸ. مۇنى تاريح دەپ بٸلٸپ, ەكٸ دەڭٸز.
ٷشٸنشٸ دەيەككە كەلسەك. ورتا عاسىرلاردا سولتٷستٸك قىتاي جەرٸن قيداندار مەكەندەگەنٸن بٸلەمٸز. مٸنە, وسى حالىقتا دا «شال» سٶزٸ قولدانىلعان. مەسەلەنكي, بٷتٸن تايپا ٶمٸرٸنەن سىر شەرتەتٸن تاريحي شەجٸرە «ليياو-شي-دا» دا اتالعان سٶز جيٸ ۇشىراسادى. ول ول ما, ەڭبەكتٸڭ «پاتشالىق تٸلگە تٷسٸنٸكتەمە» دەگەن تاراۋىندا «تاماشۋ شا-لي» دەگەن اتاۋ بەرٸلٸپ, دەل سوندا بۇل تٸركەس: «تاما» – كٶنە تٷرٸكشە «شابارمان», ال «شا-لي» – «ۇل» دەپ تٷسٸندٸرٸلەدٸ. وسىنداعى «تاماشۋ شا-لي» اتقارعان مٸندەتتەر مەنٸسٸنە ٷڭٸلسەڭٸز, مىناداي اقپارات الاسىز. اقسٷيەك ۇرپاعى سانالاتىن شال سىرت مەملەكەتتەرگە قول باستاپ شىعادى. ەرٸ بۇل ٶكٸلدٸڭ جات رۋ-تايپالارعا قول باستاپ بارۋىنداعى سەبەپ حان ەۋلەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸن جەنە بارعان جەرٸن باسقارۋ قۇزىرەتٸنٸڭ بارلىعىن تانىتۋ. ەندٸ وسىنداعى «تاماشۋ شا-لي» سٶزٸن تٷركٸلٸك نەگٸزدە تٷگەندەپ, قازاقى سٶزدٸك قيسىنعا سالىپ كەپ جٸبەرسەڭٸز, «تاماشا شال» دەگەن سٶز شىعادى. بۇلاي دەيتٸنٸمٸز, «شا-لي» اتاۋى ەرتە قىتاي يەروگليفتەرٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا باعىنعان قيدان تٸلٸ ەكەنٸن, ال تٷپتەپ كەلگەندە ونىڭ تٷركٸلٸك «شال» سٶزٸ ەكەنٸن باعامداۋ قيىن بولماسا كەرەك. دەمەك, مۇندا دا تٷركٸلٸك تانىمنىڭ جاتقانى بايقالادى.
تٷركٸلٸك تانىم دەمەكشٸ, وسى ورايدا ەجەلگٸ تٷرٸكتەر اتاۋى ايرىقشا دەلدٸكپەن, اسقان ۇقىپتىلىقپەن جازىلعان دۋ سۋدىڭ IX عاسىرداعى «تۋن-دييان-دا» دەگەن كٸتابىنان دا بٸر دەرەك كەلتٸرە كەتكەنٸمٸز ارتىق بولماس. اتالعان ەڭبەكتە: «العاشىندا تٷرٸك اقسٷيەكتەرٸنٸڭ لاۋازىمدارى ون دەرەجەگە بٶلٸنگەن. ولاردىڭ اتى ادام دەنەسٸ, جاسى, ساقال-شاشى, اڭداردىڭ اتى سيياقتىلاردان كەلگەن», – دەيتٸن ەرەكشە بٸر مەلٸمەت بار. مۇنىڭ نەسٸ ەرەكشە دەيسٸز عوي? سەبەبٸ, وندا بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ سٶزدٸك قولدانىسىمىزداعى «اقساقال», «شال», «باس ۋەزٸر», «قولباسشى» تاعى سول سەكٸلدٸ ادامنىڭ دەنە مٷشەسٸ مەن جاسىنا قاتىستى قويىلعان كٶپتەگەن سٶزدەردٸڭ تٷپ-تامىرى ايقىندالا تٷسەتٸندەي. وسىدان بارىپ شىن مەنٸندەگٸ «شال» سٶزٸنٸڭ قايدان شىققانىن, ونىڭ تٷپ-تامىرىنىڭ قايدا جاتقانىن باعامداي الاسىز.
الىسقا بارماي, جاقىننان تاعى بٸر-ەكٸ دەيەك ۇسىنالىق. سٶزدٸڭ مەيەگٸن تانىعان, الاش باسپاسٶزٸنٸڭ اتاسى بولعان ەيگٸلٸ احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ دا «شال مەن جۇمىسكەر سٶزٸ» دەگەن مىسال ٶلەڭٸ بولماۋشى ما ەدٸ? ونان دا بەرٸ زەردەلەي تٷسسەڭٸز, التايدىڭ كەربۇعىسى اتانعان اتاقتى ورالحاننىڭ «توقادان قالعان تۇياق» اتتى ەڭبەگٸ تاعى بار. سوندا ەمەس پە, جازۋشىنىڭ «توقا شال» دەپ كٶرشٸسٸنٸڭ اتىن تۋىندىدا كٶپ كٸرٸكتٸرەتٸنٸ. قارىمدى قالامگەر ٶز شىعارماسىندا «شال» سٶزٸنٸڭ ورنىنا باسقا اتاۋ تاپپادى دەيسٸز بە, تابادى. تەك اقىلعا تەرەڭ, سٶزگە كەنەن زەرگەر كٶشپەندٸ قازاق پسيحولوگيياسىنىڭ قاتپار-قاتپارىنا, تانىم-تۇڭعيىنا وسى بٸر سٶزدٸڭ سٸڭٸمدٸ, قونىمدى ەكەنٸن ۇققاسىن جازبادى ما?
تٸپتەن, بۇل اتاۋدىڭ سانامىزعا سٸڭٸمدٸ, قونىمدى ەكەنٸ تۋرالى مىسال كەرەك دەسە, «شالدى شاقىر, اسىڭا كەلسٸن, شالدىعىنا كٷل, باسىڭا كەلسٸن» دەگەن ماقالدى ٸشتەي قايتالايسىز. جەنٸبەك قوجىق ەسٸمدٸ جازارمان ايتقانداي «جارامسىز ەركەك» ماعىناسىنداعى سٶز بولسا, اتام قازاق اتالى سٶزٸندە «شالدىعىنا كٷل, باسىڭا كەلسٸن» دەپ بالاسىنا جاماندىق تٸلەر مە ەدٸ, تەيٸرٸ?! باقساڭىز, مۇندا دا «شال» اتاۋىن قازاقتىڭ «جاس كٷنٸندە بٸر بالا, قارتايعاندا بٸر بالا» دەپ, ونىڭ ەربٸر «ەرسٸ» قىلىعىنا تٷسٸنٸستٸكپەن قارايتىن تەرەڭ تانىمى جاتقانداي. ەسٸلٸ, بٸر كەزدەردەگٸ لاۋازىمعا وراي قۇرمەتتٸ ادامدى «شال» دەۋ دەستٷرگە ەنگەن, "اقساقال", "قارييا", "قارت" دەگەن سٶزدەرگە تەڭ سىيلى سٶزدەر ساپىنداعى اتاۋ. بٸر قارييانىڭ «ەي, شال دەمە, مەن ەلٸ جٸگٸتتەيمٸن» دەگەن بٸر اۋىز قاعىتپا سٶزٸنەن قازاقتىڭ ەجەلگٸ تٷسٸنٸگٸن قوپارىپ تاستارداي تٷسٸنٸك ٸزدەۋ – ەبەستٸك. ول قارييانىكٸ «بٸر كەمپٸر بٸر كەمپٸرگە: ەي, قىز, - دەپتٸ» دەگەننٸڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ قازاقى قىجىرتپا.
توبىقتاي تٷيٸن: ٸرگەلەس جاتقان رەسەيدە تٸل ماماندارى جىل سايىن ٶزدەرٸنٸڭ سٶزدٸك قورىنا ەنگەن جاڭالىقتاردى تٸزٸپ, كٶنە سٶزدەرٸن زەرتتەپ, جارييالاپ وتىرادى. بٸزدە ونداي جوق. سوندىقتان ۇلتتىڭ جادىندا ساقتالعان, قازىنالى تاريحتىڭ كودى ٸسپەتتٸ قۇندى سٶزدەر جيٸ قييانات كٶرەدٸ. شالاساۋاتتى ٸزدەنٸس «شالدى» شالىپ قۇلاتىپ, «كەمپٸردٸ» كەمسەڭدەتە باستادى. «شالدىڭ» شالعايىنان العاندار, ەرتەڭ «اقساقالدى» دا الباستىداي ەتەر. سونداعى ماقسات نە? ناپولەون بونوپارتتان قالدى دەلٸنٸپ جٷرگەن «جاۋىڭنان قورىقپا – تۋرا كەلٸپ ٶلتٸرەر, دوسىڭنان قورىقپا – ارى كەتسە ساتىپ كەتەر. قورىقساڭ, اينالاسىنا نەمقۇرايلى قارايتىنداردان قورىق, سولاردىڭ ٷنسٸزدٸگٸ كەسٸرٸنەن اينالادا وپاسىزدىق پەن قانتٶگٸس بولىپ جاتىر» دەگەن سٶزٸ ويعا ورالادى. مەن تٸل ماماندارىنىڭ 25 جىلداعى نەمقۇرايلىلىعىن تٷسٸنە المادىم!
قوزىباي قۇرمان,
"جەتٸسۋ" گازەتٸ
.jpg)