Qadirli jer múddesi týraly jiynǵa bas qosqan baýyrlar!
Ótken jiyndarda biz sanaýly ǵana adam “Jer shetelge satylmasyn, jalǵa da berilmesin jáne óz adamdarymyzǵa da satylmasyn, olarǵa jalǵa berýge ǵana bolady” – degen pikirge taban tiredik. Bul pikirden bizdi eshkim traktormen súirep shyǵara almaidy. Óitkeni jerdiń shetelge jalǵa berilýi jáne óz qaltalylarymyzǵa satylýy – bolashaqta Qazaqstan memleketiniń ydyraýyna, qazaq ultynyń joiylýyna keń jol ashady.
Ulttyq ekonomika ministrliginiń Qurylys, turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyq isteri jáne jer resýrstary basqarý komiteti basqarmasy bastyǵynyń 2016 jyldyń 4 mamyryndaǵy sózi mynaý:
“Qazaqstan jeriniń jalpy aýmaǵy – 272 million gektar. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna paidalanyp júrgen jer – 100 million gektar, bos jatqan bosalqy jer – 100 million gektar. Jer 2003 jyldan beri satylýda. Sol jylǵy jer kodeksi qabyldanǵannan beri jerdiń 3 million gektary jeke menshikke satylǵan. 65 myń gektar jer sheteldikterge jalǵa berilgen. Shamamen 1,7 million gektar jer alǵashqy satylýǵa daiyndalyp jatyr”.
Endi Muhamedkárim Qajyrbaiulynyń málimetine toqtalalyq: “Elimizdiń barlyq kórikti jerleri áldeqashan satylyp ketken. Báriniń syrty sharbaqpen qorshalǵan. Ishine múldem kirgizbeidi. Kirgizetinderi ákesiniń qunyn suraidy. Mysaly, Kókshetaýdaǵy “Býrabai”, Shymkent qalasy mańyndaǵy “Mashat” shatqaly Mańǵystaýdaǵy “Aqmysh” pen “Talshaly”…
Al óz rýhtasymyz Dos Kóshim bylai deidi: “Biz qazir Qapshaǵaidyń jaǵasyna baryp sýǵa túse almai qaldyq, balyq aýlai almai qaldyq. Alakól, Balqash bári solai. Bógenbai, Qabanbailar tirilip kelse, betin de jýa almaidy Qapshaǵaidan, óziniń qorǵaǵan jerinen. Mine, 2003 jyly jer jekemenshikke enip, halyqtyń kórgen kúni osy”.
Qyzylorda oblysynda Jer reformasy boiynsha ótken qoǵamdyq komissiianyń otyrysynda jýrnalist Janarbek Áshimjan iri jer ielenýshiler týraly aqparatty ashyq túrde jariialaý máselesin kóterdi: “Raiymbek aýdanynyń ózinde barlyq jerdi tórt-aq adam bólip alǵan. El qystaýdan jailaýǵa kóshe almaidy. Jolǵa deiin menshiktep alǵan”.
Men osydan 12 jyldai ýaqyt buryn Respýblika parlamentinde Ońtústik Qazaqstan oblysy Otyrar aýdanyndaǵy jerdiń edáýir bóligi arabtarǵa jalǵa berilgenin, olardyń ol jerdi túgeldei qorshap alǵanyn málimdegen bolatynmyn. Al, Tólebi aýdany, Qasqasý aýylynyń tabiǵaty ásem jerlerin bir qaltaly adam jekeshelendirip alypty da, onyń úlken bóligin arabtarǵa 49 jylǵa jalǵa beripti.
Jer komissiiasynyń múshesi Januzaq Ákimniń pikirine júginelik. “1994 jyly Qazaqstannyń 10 million gektardai jerin Resei áskeri poligony retinde 80 jylǵa jalǵa aldy. Ol poligondardyń aimaǵynda onkologiialyq aýrýlardyń deńgeii ortasha statistikalyq deńgeiden 10-12 ese, ana men bala ólimi 2-3 ese joǵary. Qazaqstannyń ishinde Reseidiń poligondary men áskeriniń bolýy – ol anneksiianyń bir túri. Eldegi qoǵamdyq uiymdar men ziialy qaýym ókilderi BUU Qaýipsizdik keńesiniń aldynda Reseidiń Qazaqstandaǵy áskeri poligonyn jaýyp, ondaǵy áskerdi elden shyǵarý máselesin qoidy”.
Taǵy bir mańyzdy másele: “Jer týraly shyndyqty aitqan Maks Boqaev pen Talǵat Aiandy túrmeden bosatýdy talap etemiz”!
Jýyrda: “Jerdiń iri ielenýshileri týraly aqparat, memlekettik qupiialar qataryna jatady, iaǵni ol jaily arnaiy zań bar. Jerdiń iesi jaily aqparatty menshik iesiniń kelisimi boiynsha ǵana jariialaýǵa bolady” – degen pikir aityldy.
Elimizdiń úlken qaltalylary, úlken urylary ózderiniń jaǵdailaryn jaqsy qarastyrǵan eken. Ondai ádildik abyroiynan jurdai zańdy bárimiz birlesip “o dúniege attandyrýymyz” kerek.
Máselen, barlyq taýlardyń etekterindegi shuraily jerlerdi úlken bilik basyndaǵylardyń jaqyn týystary, inileri, qyzdary jekeshelendirip alǵan. Eger ol málimetter jariialansa, million gektar jer ielengen Tereshenkonyń ózi dalada qalýy múmkin. Bul saladaǵy shyndyq ashylmai, elimizdi úlken qaýipke bólegen jer problemasynyń sheshilýi múmkin emes.
Muhtar ShAHANOV,
Jer komissiiasynyń múshesi