Shákárimniń tvorchestvolyq rýhani jaǵynan qalyptasý joly dala oqý oryndarynda oqyp, daiarlanbaǵan qalpyn tanytady. Biraq ne bolsa da, ózi túrtinip arab, parsy, shaǵatai, orys tilin úirenip, sol tilderde jazylǵan rýhani qazyna kózderin tereńdei meńgerip, shynshyldyqpen oi qorytqan dala oishylyn kóremiz.
Shákárimniń búkil rýhani bolmysyndaǵy aqyndyq óneri men oishyldyq tanymy ózindik syry mol, aitylar pikiriniń astarly qabattary oqyrman ataýlyǵa aldyn ala daiarlyqsyz ashyla bermeitin syr búgip jatqan ereksheligi bar. «Úsh anyqtaǵy» taratylatyn basty oidyń ózekti jelisi de Abai murasyndaǵy moral filosofiiasyna orai keńinen taratylatyn jan qumary máselesimen tikelei bailanysta jatqan qubylyspen astasatyndyqtan, Abai shyǵarmalaryndaǵy osy máseleniń ne ekenin jiti tanyp bilgen kisi ǵana Shákárim oiyna erkin boilai almaq. Munyń sebebi... Abai marqum bolǵan soń, sodan ǵibrat alyp: «Men adamdyqtyń, adaldyqtyń jolyn qýǵanym jón dep, basymdy shytyrman shataqtan erte bosatyp alyp, bilim jolyna tústim», - dep Shákárimniń ózi Abaidaǵy moral filosofiiasyna erte qadam basqanyn atap kórsetýinde úlken mán-maǵyna jatyr dep bilmek kerek.
Shákárimniń «Úsh anyǵyn» jazý jolynda aitarlyqtai aldyn ala zor daiarlyqtan ótken. Shyǵys pen Batystyń rýhani qazyna kózderine bas qoiǵanda, ondaǵy idealistik, materialistik baǵyttaǵy eńbekterimen tanystyǵy mol bolǵan sebepti: ,
Pánshi deidi: - Qaida táńir?
Dinshi deidi: - Mende tur...
Pánshi ǵalym/- M. M./nandy bes sezimge,
Dinshi teolog - M. M./adasty jolynan,-
degen synshyl oi qorytyndysy retinde berilgen dúnietanym kóp nárseniń astarly syryn da ańǵartady emes pe? Osy arqyly Shákárim, birinshiden, zatshyldyq ǵylym jolyndaǵy tanymmen, ekinshiden, din jolyndaǵy teologtardyń dúnietanymy birinshi, ekinshi dep kórsetidi de:
Izdedim, taptym, anyǵyn
Tastadym eki tanyǵyn,-
dep ózi ǵumyr boiy sharq uryp izdenip tapqan joly úshinshi anyqty usynady. Ol úshinshi anyǵy – Abaida keńinen sóz bolǵan moral filosofiiasyndaǵy jan qumaryna baryp, ushtasatyn ujdan týraly kúrdeli problemany kóterdi. Munysy Shákárimniń uzaq jyldarǵa sozylǵan ǵylymi-tvorchestvolyq izdenis ústinde kelip týǵan oi qorytyndysy retinde beriletin negizgi tezisi:
Eńbekpenen, órnekpenen,
Óner oiǵa tolyqsa.
Jainar kóńil, qainar ómir,
Ar ilimi oqylsa, -
dep tujyrymdalǵan tanymda jatyr. Iaǵni, Shákárimniń «Úsh anyǵy» maqsat, ar túzeitin bir ǵylymdytabý bolǵandyqtan, ómir boiy osy jolda izdengen.
Osy ar ilimi salasynda tikelei nemese janama túrde jazylǵan Batys, Shyǵys tilderinde jazlyǵan eńbekterdegi moral filosofiiasy jaily oilar tarihyn synshyl kózben ekshei kelip tapqany:
Otyz jyldai jiǵanym
Saý aqyl – meniń imanym.
Alamyn soǵan siǵanyn,-
dep ózindik jan syryn Abaidaǵy nurly aqyl uǵymymen sabaqtastyra qaraityny bar. Iaǵni, Shákárim «Úsh anyq» dep atalatyn filosofiialyq traktattaryn jazýǵa daiarlyqty 1898 jyldan bastap kirisip, otyz jyldai izdenip, jiǵan-tergenin óz oi kóriginen ótkizip, qorytyndysy 1928 jyly aiaqtalatynyn kóremiz.
Mekemtas Myrzahmetuly
