شەكەرٸمنٸڭ تۆورچەستۆولىق رۋحاني جاعىنان قالىپتاسۋ جولى دالا وقۋ ورىندارىندا وقىپ, دايارلانباعان قالپىن تانىتادى. بٸراق نە بولسا دا, ٶزٸ تٷرتٸنٸپ اراب, پارسى, شاعاتاي, ورىس تٸلٸن ٷيرەنٸپ, سول تٸلدەردە جازىلعان رۋحاني قازىنا كٶزدەرٸن تەرەڭدەي مەڭگەرٸپ, شىنشىلدىقپەن وي قورىتقان دالا ويشىلىن كٶرەمٸز.
شەكەرٸمنٸڭ بٷكٸل رۋحاني بولمىسىنداعى اقىندىق ٶنەرٸ مەن ويشىلدىق تانىمى ٶزٸندٸك سىرى مول, ايتىلار پٸكٸرٸنٸڭ استارلى قاباتتارى وقىرمان اتاۋلىعا الدىن الا دايارلىقسىز اشىلا بەرمەيتٸن سىر بٷگٸپ جاتقان ەرەكشەلٸگٸ بار. «ٷش انىقتاعى» تاراتىلاتىن باستى ويدىڭ ٶزەكتٸ جەلٸسٸ دە اباي مۇراسىنداعى مورال فيلوسوفيياسىنا وراي كەڭٸنەن تاراتىلاتىن جان قۇمارى مەسەلەسٸمەن تٸكەلەي بايلانىستا جاتقان قۇبىلىسپەن استاساتىندىقتان, اباي شىعارمالارىنداعى وسى مەسەلەنٸڭ نە ەكەنٸن جٸتٸ تانىپ بٸلگەن كٸسٸ عانا شەكەرٸم ويىنا ەركٸن بويلاي الماق. مۇنىڭ سەبەبٸ... اباي مارقۇم بولعان سوڭ, سودان عيبرات الىپ: «مەن ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ جولىن قۋعانىم جٶن دەپ, باسىمدى شىتىرمان شاتاقتان ەرتە بوساتىپ الىپ, بٸلٸم جولىنا تٷستٸم», - دەپ شەكەرٸمنٸڭ ٶزٸ ابايداعى مورال فيلوسوفيياسىنا ەرتە قادام باسقانىن اتاپ كٶرسەتۋٸندە ٷلكەن مەن-ماعىنا جاتىر دەپ بٸلمەك كەرەك.
شەكەرٸمنٸڭ «ٷش انىعىن» جازۋ جولىندا ايتارلىقتاي الدىن الا زور دايارلىقتان ٶتكەن. شىعىس پەن باتىستىڭ رۋحاني قازىنا كٶزدەرٸنە باس قويعاندا, ونداعى يدەاليستٸك, ماتەرياليستٸك باعىتتاعى ەڭبەكتەرٸمەن تانىستىعى مول بولعان سەبەپتٸ: ,
پەنشٸ دەيدٸ: - قايدا تەڭٸر?
دٸنشٸ دەيدٸ: - مەندە تۇر...
پەنشٸ عالىم/- م. م./ناندى بەس سەزٸمگە,
دٸنشٸ تەولوگ - م. م./اداستى جولىنان,-
دەگەن سىنشىل وي قورىتىندىسى رەتٸندە بەرٸلگەن دٷنيەتانىم كٶپ نەرسەنٸڭ استارلى سىرىن دا اڭعارتادى ەمەس پە? وسى ارقىلى شەكەرٸم, بٸرٸنشٸدەن, زاتشىلدىق عىلىم جولىنداعى تانىممەن, ەكٸنشٸدەن, دٸن جولىنداعى تەولوگتاردىڭ دٷنيەتانىمى بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ دەپ كٶرسەتٸدٸ دە:
ٸزدەدٸم, تاپتىم, انىعىن
تاستادىم ەكٸ تانىعىن,-
دەپ ٶزٸ عۇمىر بويى شارق ۇرىپ ٸزدەنٸپ تاپقان جولى ٷشٸنشٸ انىقتى ۇسىنادى. ول ٷشٸنشٸ انىعى – ابايدا كەڭٸنەن سٶز بولعان مورال فيلوسوفيياسىنداعى جان قۇمارىنا بارىپ, ۇشتاساتىن ۇجدان تۋرالى كٷردەلٸ پروبلەمانى كٶتەردٸ. مۇنىسى شەكەرٸمنٸڭ ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان عىلىمي-تۆورچەستۆولىق ٸزدەنٸس ٷستٸندە كەلٸپ تۋعان وي قورىتىندىسى رەتٸندە بەرٸلەتٸن نەگٸزگٸ تەزيسٸ:
ەڭبەكپەنەن, ٶرنەكپەنەن,
ٶنەر ويعا تولىقسا.
جاينار كٶڭٸل, قاينار ٶمٸر,
ار ٸلٸمٸ وقىلسا, -
دەپ تۇجىرىمدالعان تانىمدا جاتىر. ياعني, شەكەرٸمنٸڭ «ٷش انىعى» ماقسات, ار تٷزەيتٸن بٸر عىلىمدىتابۋ بولعاندىقتان, ٶمٸر بويى وسى جولدا ٸزدەنگەن.
وسى ار ٸلٸمٸ سالاسىندا تٸكەلەي نەمەسە جاناما تٷردە جازىلعان باتىس, شىعىس تٸلدەرٸندە جازلىعان ەڭبەكتەردەگٸ مورال فيلوسوفيياسى جايلى ويلار تاريحىن سىنشىل كٶزبەن ەكشەي كەلٸپ تاپقانى:
وتىز جىلداي جيعانىم
ساۋ اقىل – مەنٸڭ يمانىم.
الامىن سوعان سيعانىن,-
دەپ ٶزٸندٸك جان سىرىن ابايداعى نۇرلى اقىل ۇعىمىمەن ساباقتاستىرا قارايتىنى بار. ياعني, شەكەرٸم «ٷش انىق» دەپ اتالاتىن فيلوسوفييالىق تراكتاتتارىن جازۋعا دايارلىقتى 1898 جىلدان باستاپ كٸرٸسٸپ, وتىز جىلداي ٸزدەنٸپ, جيعان-تەرگەنٸن ٶز وي كٶرٸگٸنەن ٶتكٸزٸپ, قورىتىندىسى 1928 جىلى اياقتالاتىنىن كٶرەمٸز.
مەكەمتاس مىرزاحمەتۇلى
