Qazaq qalyptary
«Zamanyna qarai amaly» degen qazaqta maqal bar hám «Ata-anań bermegen taǵylymdy zamanyń berer» degen taǵy bar. Adam zamannyń buiyrýynsha ǵumyr keshirmek; qys tam úige, jaz kiiz úige kirmekti jyldyń jyly, sýyq mezgili úiretken.
Adam balasy tirshilik ǵumyr keshirip júrgen jer ústiniń kásipke qolailylyǵy hár túrli: qai halyq qai jerde ǵumyr keshirse, sol jerdiń qolaiyna qarai kásip qyp kelgen. Bir jer bar - jer tyrnap eńbek saýýǵa qolaily; bir jer bar - mal saýýǵa qolaily. Eńbek saýǵan eldi ǵumyrdyń jarlyǵy jambasynan jatyp, erinshektik áýeiligine salyntpai qysqan soń, qaitse kásibi gúldenip, eńbek janaryn izdep, sanap, bolmystyq túrli óner shyǵaryp ketken.
Bizdiń qazaqtyń ótken tarihynyń tereń túbine qarasaq, neshe tolqyp, ańsha josyp, onda-munda ketse de, qaita ainalyp ushqan uiasy Saryarqany taba bergen. Bul Saryarqa eńbektiń jeri emes, mal kindigi jer ekenin jer synaýshylar aityp otyr, sondyqtan bizdiń ata kásibimiz – mal. Bizdiń ata-babamyz malǵa jaily ǵana jaǵyn qarastyryp ótken. Ol zamanda jer keń, shóp mol, qysylmaǵan soń, mal sharýasy jóninde óner shyǵara almaǵan.
Juttan kóshken, jaýdan qashqan; qysylaiyn dese basqa bir keń jerge kóship júre bergen.
Mal baqqannan basqa kásibi – áli jetken bireýdi shaýyp, talap alý bolǵan hám óziniń qorqatyny da shabyndy bolǵan. Burynǵy bir baiy ólgen qatynnyń joqtaýy: «At ústinen uiqy alǵan, attanyp baryp jylqy alǵan». Mundai sóz eldi emirenterlik bolǵan soń aitylady. Endi kásibi men qaýpiniń jóni álgidei bolǵan soń týýyna jazǵany neshe túrli qylyp aitylsa da, bir ǵana «Ala bolmai, bir bol, berekeli bol» degen sózder. Bul «Altaý ala bolsa, aýyzdyǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi», «Adasqan qazdy toptanǵan qarǵa jeidi», «Bas-basyńa bi bolsań, manar taýǵa simassyń» degen maqaldardan kórinedi.
Osy aitqandarynsha birlik qyp, «Qoi asyǵyn qolyńa al, qolaiyńa jaqsa, saqa qoi» dep bir tap eldiń aqsaqaldary jiylyp, bir qolaily jasyna eki tizgin, bir shylbyrdy berdik dep bata qylǵan soń, qaityp ony synaý joq, sol eldiń kimmen jat, kimmen jaqyn, kimmen el, kimmen jaý bolaryn, aiaǵy kóshi-qonyna deiin sol bilgen. Sol berekeli eldiń de, bilegen bidiń de kózdegen maqsaty jalǵyz-aq – jaýǵa, daýǵa alǵyzbaý. Basqa kóptiń kógerip, ǵylym, óner úirenýine degen bir jabdyqqa, ne bastaǵan er, ne qostaǵan el estilmeidi.
Eń zor adamy eki túrli: bireýi tý ustap, tulpar mingen; bireýi toptan torai bermeitin sheshen, ne qylsa elinen aqy bermei qutqarǵan; bulardan basqa ǵalym edi, hakim edi degen sóz bolmaidy.
Qazaq zamany qalyp orysqa qaraǵan soń, bir taǵlymdy el, bilimdi jurtqa erip, ilgeri baspaq túgil, burynǵydan jaman keiin kettik.
Áýeli, ózimizdiń baǵynǵan patshamyzdyń da jaýlaǵany burynǵy tirshiligimizge qorǵan, eldigimizge uitqy bop kelgen birligimiz boldy. Burynǵylardyń qaýym eldiń igiligi úshin óner jolyna is qylý esine kelmese de, qaiǵy-muńy, tileýi ortaq bir el edi, jurt edi. Orysqa qaraǵan soń eldiń jurttyq túgil, Shortanbaidyń «Elýbasy, onbasy, Ol – shaitannyń joldas. Shaidan basqa asy joq, Jaqynnan basqa qasy joq, Endiginiń myrzasy» degendei, úi ishinen jaý taýyp, bir týysqan kisi birin-biri bilep nemese adal tileý tileýden qaldy – bul hámmege jaryq.
Meniń bulardy jazbaqtaǵy maqsatym – «burynǵyny aitpai, sońǵy eske túspeidi» degen maqalǵa qarai, burynǵy ótkenderdiń ótkizgen ókinishi qaisy hám kókserlik isi qaisy ekenin qaramaq. Endi bizdiń kókserlik isimiz – tastaǵan súiekke talasqan Moinaqsha orystyń znagine talasyp, ata-babamyzdyń eldik, jurttyq saqtap kelgen birlik-berekesin jyrtyp alǵanymyz. Bul birliktiń qasietin oilasaq, áýel Alla adam balasynyń aýzyna sóz sóilerlik salahiiat bergende biriniń qolynan kelmestei jumysty birine aityp, kúittesip istesin dep bergeni kórinedi. Ekinshi, bes ýaqyt namazdyń paryzyn bireý imam bolyp bastap, basqasy uiyp ótkizýinde aqyl kózimen oilap ǵibrattanar adamǵa kóp syr bar: paryzda – imamǵa uiiý, ekinshi – tártibin oryndaý hám salaqsymai yqtiiat bolý.
Adam jazýlyqty is shyǵarmaq bolsa, dúnie isinde osy úsh qylyq paryz.
Bir bilerlik adam bastasa, qalǵan el qostasa, tártippen, retimen ornyna keltirse, salaqsymai yqtiiat bolsa, jaqsy bop ornyna kelmek; osy úsh músheniń biri joǵalsa, hesh bir is is bop shyqpaidy.
Aý, qazaqtyń balasy! Keshe erik qolǵa timei turǵanda, joqtyń jomartsynǵany syqyldy «Átteń dúnie-ai! Bas qosýǵa erik tise, basqasha qazyna jiiýǵa jol bolsa» dep, barmaǵyn shainap, halyqtyń kógermegine qoń etinde meiirim joqsyp júretinim qaida?! El esebinde bola almai, ezilip qarańǵy shuqyrda qamalyp, qas pen dosty aiyra almai qalǵanyńa jigerlenip, myna aldymyzdaǵy zemstvoǵa elge paidasy tierlik bilimdi adamdaryńdy kirgizip, elge qaitse ǵylym sińirerlik el bolýdy oilaisyńdar ma? Joq, álde bolsa «Oi táńir-ai! Hár kim ózinde baryn teke qoiady» dep, eshkiń qysyr qalsa da, bir-bir shartyq laǵyńdy ala júgiresińder me? Ekinshi ókinerlik jumys - sol berekesi buzylmai turǵanda nege ǵana el bop, uiym jasap, jastaryn oqytýǵa qam qylmady degen. Bul burynǵydan qapy qalǵan – ǵylym-bilim. Osy sózder jalpy jurtqa, qoi júni qońyr shekpenge bola aitylǵan sóz emes, atqa mingen kózi ashyq adamdarǵa bola aitylǵan sóz, sebebi el eki túrli – bireýi bastaýshy, bireýi qostaýshy.
Barsha el aýzymen jamandap jattap otyryp, biraq jolyna janyn pida qylatyn aty shýly «partiiany» shyǵaratyn – sol basshylar; qosshylar amalsyz jylap erip júredi. Partiia – el ishinde osylai bailanǵan bir syǵyr. Eger sol basshylar halyqtyń óz paidasyna, iaǵni óz balasynyń oqýyna bola qam qyla bastasa, álgi el qalaisha tartynyp qala alady.
Basshylar partiiadan jamandap júrip qalmai júrgenin erligim dep oilaidy, anyǵy – ez, qairatsyzdyǵy. Partiianyń jamandyǵyn bile turyp adasqan betten atynyń basyn tartyp ala almaǵan ónersiz ez emei nemene?
Partiia – malǵa qas, arǵa qas, dinge qas, kelesi kúnge qas. Já, dos jeri qaisy?!
Partiiadan qalmaityn adamda eki túrli oi bar: bireýi – «men partiiadan toqtasam dosym qasyma qosylyp, jalǵyzdyq kórem be» degendik, bul – qorqaqtyq. Dúniede táýekelsiz is bola ma? Táýekelsizdik qorqaqtyq emei nemene? Aty qazaqtyń qastyǵy men dostyǵynyń órisi málim emes pe? Uzasa malyńdy urlamaq, jerińdi zorlamaq. Bizdiń atamyz Qunanbai qajy aitqan eken «Arymnan janym sadaǵa, janymnan malym sadaǵa» dep. Partiia arǵa, imanǵa qas; «arym, imanym ketse de, malym, jerim aman bolsyn» degen jigittiń aty kim?
Ekinshi, «úi, men qoiǵanmen el qoia ma» dep, bútin el bop jarysqan balasha qol ustasyp, «aý» degen de bolsyn» dep júr, bul da qate. El degen bir jaqta jatqan nárse emes, o da biz syqyldy bir-bir adamnan quralǵan jandar. Áýeli bir adam óziniń túzelmegin shart bilý kerek. Qai elde qandai jaqsylyq bolsa da, basynda bir adamnan bastalǵan. Erdiń eri, adamnyń adamy – ádetin jeńip, adasqan betinen qaitýǵa qairat ete alǵan adam. Islam dini basynda bir ǵana paiǵambar ǵalaihisalamnan bastalyp, Ábýbákir, Sydyqpen ekeý bop, Ǵalimen úsheý bolyp, jamandyqty jeńip taraǵany esterińizde joq pa?
«Saryarqa», 1917, 22 tamyz, 10-nómir
Shákárim Qudaiberdiuly
.jpg)