قازاق قالىپتارى
«زامانىنا قاراي امالى» دەگەن قازاقتا ماقال بار ھەم «اتا-اناڭ بەرمەگەن تاعىلىمدى زامانىڭ بەرەر» دەگەن تاعى بار. ادام زاماننىڭ بۇيىرۋىنشا عۇمىر كەشٸرمەك; قىس تام ٷيگە, جاز كيٸز ٷيگە كٸرمەكتٸ جىلدىڭ جىلى, سۋىق مەزگٸلٸ ٷيرەتكەن.
ادام بالاسى تٸرشٸلٸك عۇمىر كەشٸرٸپ جٷرگەن جەر ٷستٸنٸڭ كەسٸپكە قولايلىلىعى ھەر تٷرلٸ: قاي حالىق قاي جەردە عۇمىر كەشٸرسە, سول جەردٸڭ قولايىنا قاراي كەسٸپ قىپ كەلگەن. بٸر جەر بار - جەر تىرناپ ەڭبەك ساۋۋعا قولايلى; بٸر جەر بار - مال ساۋۋعا قولايلى. ەڭبەك ساۋعان ەلدٸ عۇمىردىڭ جارلىعى جامباسىنان جاتىپ, ەرٸنشەكتٸك ەۋەيلٸگٸنە سالىنتپاي قىسقان سوڭ, قايتسە كەسٸبٸ گٷلدەنٸپ, ەڭبەك جانارىن ٸزدەپ, ساناپ, بولمىستىق تٷرلٸ ٶنەر شىعارىپ كەتكەن.
بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ٶتكەن تاريحىنىڭ تەرەڭ تٷبٸنە قاراساق, نەشە تولقىپ, اڭشا جوسىپ, وندا-مۇندا كەتسە دە, قايتا اينالىپ ۇشقان ۇياسى سارىارقانى تابا بەرگەن. بۇل سارىارقا ەڭبەكتٸڭ جەرٸ ەمەس, مال كٸندٸگٸ جەر ەكەنٸن جەر سىناۋشىلار ايتىپ وتىر, سوندىقتان بٸزدٸڭ اتا كەسٸبٸمٸز – مال. بٸزدٸڭ اتا-بابامىز مالعا جايلى عانا جاعىن قاراستىرىپ ٶتكەن. ول زاماندا جەر كەڭ, شٶپ مول, قىسىلماعان سوڭ, مال شارۋاسى جٶنٸندە ٶنەر شىعارا الماعان.
جۇتتان كٶشكەن, جاۋدان قاشقان; قىسىلايىن دەسە باسقا بٸر كەڭ جەرگە كٶشٸپ جٷرە بەرگەن.
مال باققاننان باسقا كەسٸبٸ – ەلٸ جەتكەن بٸرەۋدٸ شاۋىپ, تالاپ الۋ بولعان ھەم ٶزٸنٸڭ قورقاتىنى دا شابىندى بولعان. بۇرىنعى بٸر بايى ٶلگەن قاتىننىڭ جوقتاۋى: «ات ٷستٸنەن ۇيقى العان, اتتانىپ بارىپ جىلقى العان». مۇنداي سٶز ەلدٸ ەمٸرەنتەرلٸك بولعان سوڭ ايتىلادى. ەندٸ كەسٸبٸ مەن قاۋپٸنٸڭ جٶنٸ ەلگٸدەي بولعان سوڭ تۋۋىنا جازعانى نەشە تٷرلٸ قىلىپ ايتىلسا دا, بٸر عانا «الا بولماي, بٸر بول, بەرەكەلٸ بول» دەگەن سٶزدەر. بۇل «التاۋ الا بولسا, اۋىزدىعى كەتەدٸ, تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ», «اداسقان قازدى توپتانعان قارعا جەيدٸ», «باس-باسىڭا بي بولساڭ, مانار تاۋعا سيماسسىڭ» دەگەن ماقالداردان كٶرٸنەدٸ.
وسى ايتقاندارىنشا بٸرلٸك قىپ, «قوي اسىعىن قولىڭا ال, قولايىڭا جاقسا, ساقا قوي» دەپ بٸر تاپ ەلدٸڭ اقساقالدارى جيىلىپ, بٸر قولايلى جاسىنا ەكٸ تٸزگٸن, بٸر شىلبىردى بەردٸك دەپ باتا قىلعان سوڭ, قايتىپ ونى سىناۋ جوق, سول ەلدٸڭ كٸممەن جات, كٸممەن جاقىن, كٸممەن ەل, كٸممەن جاۋ بولارىن, اياعى كٶشٸ-قونىنا دەيٸن سول بٸلگەن. سول بەرەكەلٸ ەلدٸڭ دە, بيلەگەن بيدٸڭ دە كٶزدەگەن ماقساتى جالعىز-اق – جاۋعا, داۋعا العىزباۋ. باسقا كٶپتٸڭ كٶگەرٸپ, عىلىم, ٶنەر ٷيرەنۋٸنە دەگەن بٸر جابدىققا, نە باستاعان ەر, نە قوستاعان ەل ەستٸلمەيدٸ.
ەڭ زور ادامى ەكٸ تٷرلٸ: بٸرەۋٸ تۋ ۇستاپ, تۇلپار مٸنگەن; بٸرەۋٸ توپتان توراي بەرمەيتٸن شەشەن, نە قىلسا ەلٸنەن اقى بەرمەي قۇتقارعان; بۇلاردان باسقا عالىم ەدٸ, حاكٸم ەدٸ دەگەن سٶز بولمايدى.
قازاق زامانى قالىپ ورىسقا قاراعان سوڭ, بٸر تاعلىمدى ەل, بٸلٸمدٸ جۇرتقا ەرٸپ, ٸلگەرٸ باسپاق تٷگٸل, بۇرىنعىدان جامان كەيٸن كەتتٸك.
ەۋەلٸ, ٶزٸمٸزدٸڭ باعىنعان پاتشامىزدىڭ دا جاۋلاعانى بۇرىنعى تٸرشٸلٸگٸمٸزگە قورعان, ەلدٸگٸمٸزگە ۇيتقى بوپ كەلگەن بٸرلٸگٸمٸز بولدى. بۇرىنعىلاردىڭ قاۋىم ەلدٸڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن ٶنەر جولىنا ٸس قىلۋ ەسٸنە كەلمەسە دە, قايعى-مۇڭى, تٸلەۋٸ ورتاق بٸر ەل ەدٸ, جۇرت ەدٸ. ورىسقا قاراعان سوڭ ەلدٸڭ جۇرتتىق تٷگٸل, شورتانبايدىڭ «ەلۋباسى, ونباسى, ول – شايتاننىڭ جولداس. شايدان باسقا اسى جوق, جاقىننان باسقا قاسى جوق, ەندٸگٸنٸڭ مىرزاسى» دەگەندەي, ٷي ٸشٸنەن جاۋ تاۋىپ, بٸر تۋىسقان كٸسٸ بٸرٸن-بٸرٸ بيلەپ نەمەسە ادال تٸلەۋ تٸلەۋدەن قالدى – بۇل ھەممەگە جارىق.
مەنٸڭ بۇلاردى جازباقتاعى ماقساتىم – «بۇرىنعىنى ايتپاي, سوڭعى ەسكە تٷسپەيدٸ» دەگەن ماقالعا قاراي, بۇرىنعى ٶتكەندەردٸڭ ٶتكٸزگەن ٶكٸنٸشٸ قايسى ھەم كٶكسەرلٸك ٸسٸ قايسى ەكەنٸن قاراماق. ەندٸ بٸزدٸڭ كٶكسەرلٸك ٸسٸمٸز – تاستاعان سٷيەككە تالاسقان مويناقشا ورىستىڭ زناگٸنە تالاسىپ, اتا-بابامىزدىڭ ەلدٸك, جۇرتتىق ساقتاپ كەلگەن بٸرلٸك-بەرەكەسٸن جىرتىپ العانىمىز. بۇل بٸرلٸكتٸڭ قاسيەتٸن ويلاساق, ەۋەل اللا ادام بالاسىنىڭ اۋزىنا سٶز سٶيلەرلٸك سالاحييات بەرگەندە بٸرٸنٸڭ قولىنان كەلمەستەي جۇمىستى بٸرٸنە ايتىپ, كٷيتتەسٸپ ٸستەسٸن دەپ بەرگەنٸ كٶرٸنەدٸ. ەكٸنشٸ, بەس ۋاقىت نامازدىڭ پارىزىن بٸرەۋ يمام بولىپ باستاپ, باسقاسى ۇيىپ ٶتكٸزۋٸندە اقىل كٶزٸمەن ويلاپ عيبراتتانار ادامعا كٶپ سىر بار: پارىزدا – يمامعا ۇييۋ, ەكٸنشٸ – تەرتٸبٸن ورىنداۋ ھەم سالاقسىماي ىقتييات بولۋ.
ادام جازۋلىقتى ٸس شىعارماق بولسا, دٷنيە ٸسٸندە وسى ٷش قىلىق پارىز.
بٸر بٸلەرلٸك ادام باستاسا, قالعان ەل قوستاسا, تەرتٸپپەن, رەتٸمەن ورنىنا كەلتٸرسە, سالاقسىماي ىقتييات بولسا, جاقسى بوپ ورنىنا كەلمەك; وسى ٷش مٷشەنٸڭ بٸرٸ جوعالسا, ھەش بٸر ٸس ٸس بوپ شىقپايدى.
اۋ, قازاقتىڭ بالاسى! كەشە ەرٸك قولعا تيمەي تۇرعاندا, جوقتىڭ جومارتسىنعانى سىقىلدى «ەتتەڭ دٷنيە-اي! باس قوسۋعا ەرٸك تيسە, باسقاشا قازىنا جييۋعا جول بولسا» دەپ, بارماعىن شايناپ, حالىقتىڭ كٶگەرمەگٸنە قوڭ ەتٸندە مەيٸرٸم جوقسىپ جٷرەتٸنٸم قايدا?! ەل ەسەبٸندە بولا الماي, ەزٸلٸپ قاراڭعى شۇقىردا قامالىپ, قاس پەن دوستى ايىرا الماي قالعانىڭا جٸگەرلەنٸپ, مىنا الدىمىزداعى زەمستۆوعا ەلگە پايداسى تيەرلٸك بٸلٸمدٸ ادامدارىڭدى كٸرگٸزٸپ, ەلگە قايتسە عىلىم سٸڭٸرەرلٸك ەل بولۋدى ويلايسىڭدار ما? جوق, ەلدە بولسا «وي تەڭٸر-اي! ھەر كٸم ٶزٸندە بارىن تەكە قويادى» دەپ, ەشكٸڭ قىسىر قالسا دا, بٸر-بٸر شارتىق لاعىڭدى الا جٷگٸرەسٸڭدەر مە? ەكٸنشٸ ٶكٸنەرلٸك جۇمىس - سول بەرەكەسٸ بۇزىلماي تۇرعاندا نەگە عانا ەل بوپ, ۇيىم جاساپ, جاستارىن وقىتۋعا قام قىلمادى دەگەن. بۇل بۇرىنعىدان قاپى قالعان – عىلىم-بٸلٸم. وسى سٶزدەر جالپى جۇرتقا, قوي جٷنٸ قوڭىر شەكپەنگە بولا ايتىلعان سٶز ەمەس, اتقا مٸنگەن كٶزٸ اشىق ادامدارعا بولا ايتىلعان سٶز, سەبەبٸ ەل ەكٸ تٷرلٸ – بٸرەۋٸ باستاۋشى, بٸرەۋٸ قوستاۋشى.
بارشا ەل اۋزىمەن جامانداپ جاتتاپ وتىرىپ, بٸراق جولىنا جانىن پيدا قىلاتىن اتى شۋلى «پارتييانى» شىعاراتىن – سول باسشىلار; قوسشىلار امالسىز جىلاپ ەرٸپ جٷرەدٸ. پارتييا – ەل ٸشٸندە وسىلاي بايلانعان بٸر سىعىر. ەگەر سول باسشىلار حالىقتىڭ ٶز پايداسىنا, ياعني ٶز بالاسىنىڭ وقۋىنا بولا قام قىلا باستاسا, ەلگٸ ەل قالايشا تارتىنىپ قالا الادى.
باسشىلار پارتييادان جامانداپ جٷرٸپ قالماي جٷرگەنٸن ەرلٸگٸم دەپ ويلايدى, انىعى – ەز, قايراتسىزدىعى. پارتييانىڭ جاماندىعىن بٸلە تۇرىپ اداسقان بەتتەن اتىنىڭ باسىن تارتىپ الا الماعان ٶنەرسٸز ەز ەمەي نەمەنە?
پارتييا – مالعا قاس, ارعا قاس, دٸنگە قاس, كەلەسٸ كٷنگە قاس. جە, دوس جەرٸ قايسى?!
پارتييادان قالمايتىن ادامدا ەكٸ تٷرلٸ وي بار: بٸرەۋٸ – «مەن پارتييادان توقتاسام دوسىم قاسىما قوسىلىپ, جالعىزدىق كٶرەم بە» دەگەندٸك, بۇل – قورقاقتىق. دٷنيەدە تەۋەكەلسٸز ٸس بولا ما? تەۋەكەلسٸزدٸك قورقاقتىق ەمەي نەمەنە? اتى قازاقتىڭ قاستىعى مەن دوستىعىنىڭ ٶرٸسٸ مەلٸم ەمەس پە? ۇزاسا مالىڭدى ۇرلاماق, جەرٸڭدٸ زورلاماق. بٸزدٸڭ اتامىز قۇنانباي قاجى ايتقان ەكەن «ارىمنان جانىم ساداعا, جانىمنان مالىم ساداعا» دەپ. پارتييا ارعا, يمانعا قاس; «ارىم, يمانىم كەتسە دە, مالىم, جەرٸم امان بولسىن» دەگەن جٸگٸتتٸڭ اتى كٸم?
ەكٸنشٸ, «ٷي, مەن قويعانمەن ەل قويا ما» دەپ, بٷتٸن ەل بوپ جارىسقان بالاشا قول ۇستاسىپ, «اۋ» دەگەن دە بولسىن» دەپ جٷر, بۇل دا قاتە. ەل دەگەن بٸر جاقتا جاتقان نەرسە ەمەس, و دا بٸز سىقىلدى بٸر-بٸر ادامنان قۇرالعان جاندار. ەۋەلٸ بٸر ادام ٶزٸنٸڭ تٷزەلمەگٸن شارت بٸلۋ كەرەك. قاي ەلدە قانداي جاقسىلىق بولسا دا, باسىندا بٸر ادامنان باستالعان. ەردٸڭ ەرٸ, ادامنىڭ ادامى – ەدەتٸن جەڭٸپ, اداسقان بەتٸنەن قايتۋعا قايرات ەتە العان ادام. يسلام دٸنٸ باسىندا بٸر عانا پايعامبار عالايھيسالامنان باستالىپ, ەبۋبەكٸر, سىدىقپەن ەكەۋ بوپ, عاليمەن ٷشەۋ بولىپ, جاماندىقتى جەڭٸپ تاراعانى ەستەرٸڭٸزدە جوق پا?
«سارىارقا», 1917, 22 تامىز, 10-نٶمٸر
شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى
.jpg)