Nástilek aqsaqaldyń deregi
Jyl saiyn Atamekenim – Shubartaý óńirine baryp turamyn. Ata-babama rýhyna Quran qatym túsire salysymen, Abai aýdany men Shubartaýdyń shekarasynda ornalasqan Malkeldi aýylyna asyǵam. Malkeldide óńir tarihynyń tereń bilgiri, eski adamdardyń sońǵy kózi, shejireshi Nástilek Sámenbetuly turady. Jyldaǵy ádet boiynsha byltyr da baryp, sálem berdim.
Meniń qyzyqtaratyn dúnie belgili: tósekte basy qosylmasa da, tóskeide maly aralasyp ketetin qos óńirdiń tarihy, Shubartaýdan shyqqan tulǵalar, Abai men Shákárim, onyń shákirtteri men aralasqan adamdary týraly áńgimeler. Byltyrǵy barǵan saparymda Nástilek aqsaqalmen dalany sharlap júrip birsypyra dúnieniń basyn shalǵanbyz, sońyra úiinde jata-jastana áńgimelestik.
«Ái, sen bala mynany bilesiń be, al, myna jaǵdaidy estip pe ediń?» - dep eliktirip alyp, áńgime bastaityn Nástilek aǵa osy joly biraz syrdyń tiegin aǵytty.
Sol kezde diktofonyma myna bir áńgimeni jazyp alyp edim. Áńgime Shákárimniń oqqa ushqany týraly. Ara-arasynda qyzyqty derekter de ushyrasady. Sony qol bosaǵan ýaqytta qaǵazǵa kóshirip, sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyn.
Nástilek Sámenbetuly: Sovhozdyn direktory edim. 1982 jyl. Naqty esimde. Kóktemniń lebi endi sezile bastaǵan shaq, naýryz aiy.
Aýdannyń birinshi hatshysy Shaimaǵanbet Maqashev habarlasty. Oblys ortalyǵy Semeide sovhoz direktorlarynyń aimaqtyq aktivi bolady, soǵan jolǵa shyq dedi. Aiakózge baryp, ary qarai qarai poiyzben ne avtobýspen jetetinbiz. Men olai júrýdi qalamadym da, «Oibai-aý Sháke, maǵan Qainar jaqpen barǵan jeńil» dep aittym.
Sodan jolǵa shyqtyq. Bir jerge kelgen kezde kóligimizge janarmai quiyp alaiyq dep toqtadyq. Anadai jerde bir top adam tur eken, arasynan bir kelinshek shyǵyp, bizge qarai júrdi. «Aǵa, sálemetsiz be, siz Semeige jinalysqa bara jatqan kisi siiaqtysyz ǵoi, men de soǵan bara jatyr edim, ala ketesiz be?» - dep ótindi.
Ala keteiin dep edim, álgi kelinshek qasymda taǵy 2 adam bar edi, olardy da ala ketsek dep taǵy qiyldy. Kólikke siiady ǵoi, kelistim. Kelinshek bir top adamnyń ishinen eki úlken kisini ertip keldi. Jolǵa shyqtyq. Eki shaldyń biri symbatty kisi eken, aiaǵyna hrom etik kigen, ústinde sándi makintosh kástómi bar, qalada turatyny jel mújimegen mármárdai betinen kórinip tur. Ekinshisi aldaǵy bir aýyldan túsedi eken. Oǵan mán bermedim, eki kózim álgi keýdesi qaiqaiǵan aqsaqalda.
Eki aqsaqal men kelinshek artqy oryndyqqa jaiǵasty. Ózim kóliktiń aldyńǵy oryndyǵyna mindim. Qozǵalǵannan sál keiin, álgi sergek aqsaqal jón surasa bastady. Osylai da osylai Shubartaýdan kelemiz, sovhozdyń direktorymyn, pálen-túgen dep jatyrmyn. Tanys-bilistikten keiin: «al endi jol qysqarsyn, aqsaqal ángime aita otyryńyz!» - dedim. Kópti kórgeni bilinip-sezilip turdy. Biz de aýyldyń qariialarynyń áńgimesin estip óskenbiz, myna shal beker júrgen adam emes dep ishtei oilap kelemin. Sál ýaqyt ótken soń, qozǵalaqtap ap jótkiringen jańaǵy symbatty shal sóz bastady. «Qaraǵym rahmet, endi bizdiń jolymyz boldy, sen mingizip aldyń, men saǵan bir osy kúnge deiin aitylmaǵan bir áńgime aityp bereiin» dedi.
1931 jyly dedi, 20-ǵa tolmaǵan kezim. Komsomolmyn ári Shyńǵystaýda militsiia qyzmetkeri edim. Qiyn kezeń, bir jerde kisi óltirip jatyr, bireýler Qytaiǵa qashyp jatyr, el ishinde asharshylyq jailaǵan, kámpeske, aidaý, nesin aitasyń, almaǵaiyp ýaqyt. Bir kúni bastyǵymyz shaqyryp alyp myna eki ofitserge erip, arbany aidaisyń, úsheýiń baryp qaladan jańa militsiianyń formasyn, aýdanǵa qarý-jaraq ákelesińder dep arbamen Semeige jiberdi. Apyr-topyr baryp, kerek dúnieni alyp keldik. Sý jańa forma kidik, qarýlandyq. Sóitip júrgende mamyr aiy boldy. Bir kúni «oibai, Eltai Ernazarov kele jatyr, Jorǵada Ógiz taýda jinalys ótkizipti, Shubartaý kóterilisine qatystyń dep 9 aýdannyń basshysyn partiiadan shyǵaryp, Sibirge aidatyp jiberipti» degen áńgime jetti. Sodan keiin baryp Abyralyǵa, endi mine Qaraýylǵa kele jatyr eken dep jatty. Sodan «Ernazarov keledi» dep bizdiń bastyqtar jantalasyp, 2-3 úidi áreń tikti, jaǵdai joq, qiyn ýaqyt qoi endi. 2-3 úidi tigip ózderinshe bizdi kúzet retinde bosaǵaǵa qoiyp qoidy. Ústimizde sý jańa forma, qolda jańa myltyq. Qylshyldaǵan jaspyz, bári qyzyq bizge. Sodan Eltai keldi, halyqty jinap, májilis ótkizdi, jaǵdaidy aitty. «Osylai da osylai, Qazaqstandy asharshylyq jailady, men osynyń bárin astanaǵa ortalyqqa jetkizem, jaǵdailaryńdy túzeimin» dep eldiń kóńilin aýlady.
Al endi oǵan deiin halyqtyń ishindegi dúrbeleńdi tiiatyn, Qytaiǵa ketip jatqandardy toqtatatyn, kóterilisti basatyn aralarynda bedeldi kim bar? Kimniń sózine halyq toqtaidy dep surady. Jinalǵan jurt biraz únsiz turdy da, «Shákárim ǵoi, Shákárim qajy! Odan basqa kimimiz bar?!» dep ulardai shýlap ketti. Keshegi Qunanbaidyń urpaǵy sony aitqanyna ǵana halyq toqtaidy, áitpese basqa bireýdiń sózin kerek etpeidi dep jatty. Ernazarov: «Endeshe, sol kisini shaqyrsańdarshy maǵan, qajylaryńmen durystap sóileseiin» dedi.
Sodan basshylar eki qos atpen eki jas jigitti «Shákárimdi alyp kelińder» dep jóneltti. Shákárim de alys jerde júrmegen bolý kerek, bir kúnniń ishinde taýyp, ertip ákeldi. Qajekeń úlken tor jorǵa atpen keldi, qolynda saryala qamshysy bar, basyna eltiri tymaq, ústine jeńil shapan, aiaǵyna saptama etik kiip alǵan. Shapanynyń bir etegin qaiyryp kisesine qystyryp alǵan eken, úidiń týra aldyna kep tústi. Ernazarov syrtqa shyqty. Qajy aǵamyz «assalaýmaleikým!» dep amandasty da jerge jaiǵasa ketti. Sálemdeskennen keiin Ernazarov keshe elge aitqan sózdi qajyǵa qaitalap aitty. «Myna halyq seniń ǵana sózińe toqtaidy deidi. Sen úgit-nasihat júrgiz, halyqty bas» dedi. Úsh ret qaitalap aitty. Shákárim lám-mim degen joq, únsiz ǵana tyńdap otyrdy. Sol boiy jumǵan aýzyn ashqan joq. Yńǵaisyz bir jaǵdai boldy. Qajydan sóz ala almaǵan Ernazarov úige qarai burylyp ketti. Shákárim qamshysyna súienip turdy da, etegin silkip-silkip, tizesin qaǵyp jiberip, tory atyna mingen boida Shaqpaqqa qarai ketti. Kelgen basshy artynda sostiyp turyp qalǵan aýdan basshylaryna qarap: «bárińdi búldirip júrgen osy qajylaryń eken» dep túnerip ketti. Shákárim óz betine ketken, Eltai Almatysyna ketti. Kúz bolyp qaldy. Kúnde kisi ólimi. El ishi tynysh emes. «Kúzde Ramazanda eki muǵalimdi óltiripti, anabir Oljabaidy óltirip ketipti» degen áńgime gý-gý etedi. Sodan bandylardy ustaý kerek dep Semeiden bir jazalaýshy jasaq keldi.
Jasaqty Qalitov degen tatar basqaryp keldi. Qarqaralydan bir otriad keldi. Onyń basshysy Qarasartov degen kisi eken.
Muzdai qarýlanǵan eki otriadtyń qataryna jerdi biletin adamdardy jinady. «Sender jerdi kórsetesinder, Shyńǵys taýdyń ishin súzip shyǵamyz» dedi. Sol jasaqtyń bireýine men de qosyldym. Jas jigitpin, komsomolmyn, qolymda jańa qarý, ústimde jańa forma, onyń ústine at bergen. Julqynyp turmyn. Sodan shyqtyq, Shyńǵystaýdyń ishin súzip kele jatyrmyz. Bir kezde sibirlep aq jańbyr jaýdy. Qazannyń alǵashqy kúni. Eki jasaq eki jaqty qatar súzip kele jatqan edik, kenet saidan qolamta byqsyp jatqanyn baiqadyq. «Mássaǵan, bandylar jańa ǵana ketken eken» dep dereý attarymyzdan qarǵyp túsip qarap jattyq. Tezdetip atqa qonyp, biraz júrgennen keiin anaý saidan álgi ózim kórgen tory atqa mingen bir kisi tastaq jerdi satyr-sutyr etkizip shyǵa keldi. «Bandy áne ketti!» dep tura kep qýdyq. Álgi kisige jaqyndap qalǵanda birden tanydym. Shákárim qajy eken. Tatar Qalitov myltyqty silke kóterip, tartyp jiberdi. Sannan tidi. Kórip kelemiz. Shákárim aiaǵyn qaiyra ustaǵan boiy, myna qolynda tizgin men vintovka bar, attyń basyn qaiyryp kóldeneń tura qaldy. «Atpańdar! Atpańdar! Men senderge kerek adammyn! Men Shákárim qajymyn!» dep aiqai saldy. Kalitov sózge kelgen joq, myltyqpen taǵy da tartyp jiberdi. Shákárim attyń ústinen sereń etip qulady. Tory aty oinaqtap shyǵa berdi. «Oi, bandy ustaldy» dep baryp topyrlap qarasaq, sol mamyr aiynda kórgen Shákárim eken shynymen. Basshylar bandyny ustadyq dep hattama toltyrýǵa kiristi. Hattama bitken soń, eki soldatty Semeige jóneltti de, bir soldatty eki atpenen Qarqaralyǵa aidady. «Bizge bandyny túiege óńgerinder» dep tapsyrma berdi. Sodan 12 shaqyrym jerdegi Ramazan aýylyna tarttyq. Halyqtan jasyrynyp, tún ishinde keldik. Shákárim biik adam, túiege óńgerip áreń ákeldik. Aýyldyń aqsaqaldaryn jinadyq. «Mine, bandy ustaldy, endi el tynyshtalady» degendei áńgime aityldy. Sodan keiin bizge «baryńdar da myna kisini bir jerge kómip tastańdar» dep tapsyrma berdi.
Túieni jetektegen boida, áýdem jerde apan siiaqty bir oipańdaý bir jer bar eken soǵan qajynyń denesin sylq etkizip tastai saldyq ta, betin jaba saldyq. Janaza shyǵarý, quran oqý joq qoi. Sodan keiin álgi aýyldan tań atpastan attanyp kettik. Osylai, baýyrym. Shákárim qajyny osylai opat qylǵanbyz.
***
Nástilek aqsaqal biraz únsiz qalyp, sózin jalǵady. Mine, álgi shaldyń maǵan aitqan áńgimesi osy. Shákárim týraly áńgimelerdi bala kezimizden estip óstik qoi. Anandai áńgime aityp otyrǵan jańaǵy aqsaqaldy ishtei jek kórip kele jattym. Sodan Semeige ilindik, aqsaqaldy úiine jetkizip tastadym. Ishim alasapyran, kóńil-kúiim alai-dúlei bop tur. «Aqsaqal atyńyzdy aityńyzshy, bilip júreiin» dep suradym.
Esimi Ómirtai, familiiasy Smaǵulov eken. Osy oqiǵany umytyp qalmaiyn dep ár jerde aityp júrdim. 1993 jyly «Juldyz» jýrnalyna jazyp jiberip em, jýrnal ol materialymdy jariialady. Osy bir áńgimeni erterekte Erǵali Ybyraev degen aqynǵa aityp em, ol Shákárimdi ustaý operatsiiasyna qatysqan kózi tiri Zeinolla degen militsioner bar, sol bolýy múmkin degen. Men sol atpen «Juldyzǵa» jariialap jiberippin. Keiin túzettim biraq. Álgi aqsaqal Abai aýdany «Qyzyl tý» sovhozynyń adamy eken, menimen kezdeskennen 3-4 jyldan keiin qaitys boldy.
Ádilin aitý kerek aqsaqal jańaǵy áńgimeni zor ókinishpen aityp otyrdy. Árine, ózin kináli sanap otyrǵan joq, óitkeni ol tómengi shendegi soldat qoi. Óltirme dese de, analar qoiaiyn dep turǵan joq. Shákárimniń kózin qurtý kerek degen naqty tapsyrma alǵan jendetter ǵoi.
Nástilek aqsaqal osy jerde kóziniń jasyn súrtip, áńgimeni ary qarai jalǵady.
Endi osy tapsyrmany buljytpai oryndaǵan Qarasartov pen Qalitov degen kimder?
Men saǵan solar týraly aityp bereiin. Qyzyqtyń bári osy jerde.
Qarasartov degen Abaida militsiianyń bastyǵy bolǵan kisi. Ózi aqynsymaq bireý bolǵan deidi.
El aman, jurt tynysh ýaqytta Shákárimge óleńderin kórsetip, aqynnan óz shyǵarmalaryńyzdy berińiz, men shyǵaraiyn dep qajymen qatynasta júrgen adam. Shákárim biraq ony zań qyzmetkeri ekenin bilip júrgen ǵoi, kóp jolatpaǵan siiaqty. Ol sonymen bitti. Endi ana Qalitov kim? Ózi tatar, patshalyq Resei armiiasynyń ofitseri. Patshanyń áskeri qyzyldardan qashqanda, myna Kalitov degen tatar Tobyqtyny panalap qalyp qoiǵan eken.
Ótken ǵasyrdyń 19-20 jyldary eken, azamattyq soǵys bolyp jatyr. Ol kezeńdi «Aq qashqan» dep ataimyz. Jer-jerde atys-shabys, aqtar bolshevikterden qashyp júrgen tynyshsyz kez. Sol ýaqytta qajekeń Semeidiń bazarynda qymyz iship otyrǵan deidi, bir músápir adam kelip anandai jerge baryp otyrypty.
Shákárim endi gýmanist adam ǵoi. «Oý, ana baiǵusqa qymyz quiyp berseńdershi, nannan aýyz tisin!» - dep álgi músápirdi qasyna shaqyrtyp alady. Sóilese kelip: «Tatarsyń ba, álde noǵaisyń ba, kimsiń óziń?», - dep surasa, álgi ashylyp sóilei qoimapty. «Arabsha bilesiń be, musylmansha hat tanisyń ba?», - dep surapty Shákárim. Álgi tatar «bilem» depti. «Arabsha bilseń, endeshe menimen birge júr, bizdiń aýyldyń balalaryn oqytasyn» dep álgi músápirge at berip, ózimen birge Shyńǵystaýǵa alyp ketipti. Shákárimniń aýylynda biraz ýaqyt júrip, keiin esin jinap alǵan soń ketip qalady. Sol ketkennen mol ketip, keiin sovet úkimeti jaǵyna shyǵyp, militsiiaǵa jumysqa turady. Sol tatar – álgi Shákárimdi sulatyp túsirgen baǵanaǵy Kalitov degen qanypezerdiń naq ózi.
Keiin Shákárimdi atqan álgi Kalitov jyndanyp ólgen eken.
Al, jańaǵy Qarasartov degen ekinshi jasaqtyń basshysy «meni beker qaralap jatyrsyndar» dep Maǵaýinniń atyna aryz jazyp, Muhtardyń sońyna túsken ǵoi. Al, sol Qarasartovtyń uly keiin sovhozdyń direktory bolǵan, odan keiin birinshi hatshysy boldy.
Osydan 5-6 jyl buryn Qaraǵandy men Astana jaqtan ańǵa kelgen jigitter «Qarasartyńdy tiridei kórdik» degen edi maǵan. Qap-qara shal eken, dymyn bildirmei ákim balasynyń úiinde kirip-shyǵyp, eshkimge kórinbeýge tyrysyp júr eken. Zaman ózgerdi, adamdar Shákárimdi aqtap aldy, saiasatty bilip tur ǵoi, óte qý adam bolǵan. Degenmen aryzdaryn birinen soń birin jaza bergen eken baiǵus. Aitatyny: «Baiaǵy men keshegi kommýnist edim, sovet úkimeti úshin kúrestim, meni beker qaralap jatyrsyndar» degen maǵynada.
Eee, bul qazaq ne kórmegen deisiń, qaraǵym-aý...
***
Mine, aǵaiyn, Nástilek aqsaqaldyń Shákárim týraly aitqan bir áńgimesi osyndai boldy. Shejireshi qarttyń Abai týraly, uly kemeńgerge qatysty keibir qyzyqty áńgimelerin keleshekte qaǵazǵa túsirip usyna jatarmyn. Tek amanshylyq bolsyn.
Derekterdi qaǵazǵa túsirip, óńdegen: Aqberen Elgezek,
Ult portaly
