Latyn grafikasyna kóshý rýhani jańǵyrý aiasynda júzege asyrylyp jatqan, ulttyń jáne tildiń bolashaǵy úshin mańyzdy isshara ekenin umytpaýymyz qajet. Keibir adamdar bul máseleni qazaq álipbiindegi áripterdi aǵylshyn áripterimen aýystyra salý dep túsinedi. Bul – qate túsinik, álipbi máselesimen til mamandary, ádiskerler, ǵalymdar ainalysý kerek degen oidamyz. Degenmen qazirgi qazaq tiliniń bolashaǵyna janashyrlyqpen qarap, álipbi nusqasyn usyný arqyly tildiń damýyna óz úlesin qosqysy keletin azamattar kóp. Árine, olardyń da talpynysy da quptarlyq. Osyǵan orai, usynylǵan álipbilerdi jiti qarap, óz pikirimizdi til mamany retinde usynýdy qoǵam aldynda turǵan mindet jáne jaýapkershilik dep túsinemiz.
Álipbidiń bekitilgen sońǵy nusqasynda Sh dybysyna Sh (digraf) kúrdeli árpi usynylǵan. Atalǵan dybystyń qoldanylý jiiligi joǵary, Sh-nyń qos tańbadan turýy sózdiń shubalańqylyǵyna, ony oqý ýaqytynyń sozylyp ketýine ákep soqtyrady, mundai tiimsiz tustardy sarapshylar BAQ-ta talai aitqan bolatyn. Endeshe, bir dybysqa salynǵan bul eki tańbany qaldyrýdan utarymyz az.
Qoǵam arasynda «latynǵa negizdelgen qazaq álipbiin aǵylshyn tiline barynsha jaqyndatsaq, úirenýge ońai til bolady nemese sheteldikter bizdiń tilimizdi durys oqityn bolady» degen pikirler kóptep kezdesedi. Muny aitatyndardyń deni orystildiler ekeni baiqalady. Máselen, Ashat, Júnishan, Eshan kisi esimderindegi sh dybys tirkesi aǵylshyn tilinde «sh» bolyp oqylǵandyqtan, ony s-kh árip tirkesterimen berý kerek degen de usynystardy jii estimiz, SH kúrdeli tańbasyn qabyldamai júrgende, skh árip tirkesin qoldanýǵa jurt kelise qoiar ma eken?! Mysaly, Askhat, Júniskhan, Eskhan jáne t.b. dep jazýdy usynyp júrgenderdiń osy pikiri qazaq jazýy úshin qanshalyqty qolaily? Mysalda «s» tańbasy «sh» bolsa, «kh» árip tirkesi «h» bolyp oqylady. Sonda qazaq tilindegi Ashat, Júnishan, Eshan adam esimderin Askhat, Júniskhan, Eskhan dep berýdiń jalǵyz sebebi aǵylshyntildiler birden túsiný kerek-mis. Sonda álipbidi qazaq aǵylshyntildilerge ikemdeý úshin aýystyryp jatqany ma?!
Álipbii basqa ulttar úshin emes, álipbii reformalanyp jatqan ulttyń igiligi úshin, sol ulttyń múddesine qyzmet etý úshin jasalady. Álipbidi basqa ulttyń sanasyna beiimdep, olardyń durys qabyldap, oqýy úshin jasaý mindetti emes. Aǵylshyn tili úndieýropa tilderiniń qataryna jatsa, al úndieýropa tilderiniń qataryna jatpaityn, altai tilderiniń toby, onyń ishinde, túrki tilderiniń qataryndaǵy qazaq tiliniń lingvistikalyq tabiǵaty bólek bolyp keledi. Sondyqtan da tabiǵaty bólek eki tildiń bireýin ekinshisine ikemdeýge esh negiz joq dep oilaimyz.
Bundai árip tirkesteriniń oqylýynda kezdesetin qiyndyqtardy sheshýdiń ádistemelik joldary da kúrdeli bolady. Meili tipti ádisteme arqyly ony sheshtik delik, sonyń ózinde digraftar men trigraftar qazaq jazýynyń súikimin ketiredi. Onyń ústine óz tiliniń jazý erejelerin aǵylshyn tiliniń fonetikasymen salystyrý arqyly oqytýǵa májbúr bolamyz, al osynyń qajeti qansha? Sondyqtan qýatsyiymdylyǵy men ýaqytsyiymdylyǵy tómen álipbi – ol ózge tildilerge emes ol til ielmeni sanasyna laiyq, tilge ikemdi álipbi, iaǵni bir dybys, bir árip printsipin ustanǵan álipbi, onyń quramynda bir dybys – eki árip degen printsipke qurylǵan tańba bolmaǵany abzal.
Ári qarai álipbidegi Sh árpine usynylǵan qosar tańbanyń ornyna qandai tańbany usyný tiimdi degen máseleni zerdeleitin bolsaq, «bir dybys – bir tańba» ustanymyna qaishy kelmeitin, keibir álipbi jobalarynda usynyp júrgen Ş (sedil) tańbasynyń orny bólek. Oǵan «S» tańbasyna qoiylǵan sedil diakritikasy túrki dúniesindegi túrik, ázirbaijan, túrkimen halyqtarynyń jazýynda tiimdi qoldanylyp kele jatqany dálel bola alady. Máselen, túrik tilinde şarkici (ánshi), şüphe (shúbá) şehir (qala); ázirbaijan tilinde nəşr (basylym), şəklin (sýret), şiş (isik); túrkimen tilinde bäş (bes), şenbe (senbi), şäher (qala). Berilgen mysaldarda áripasty sedildiń kózshalymǵa qolailyǵyn, ekinshiden, áripasty bir ǵana tańba bolatyndyǵyn eskergen jón.
Bul rette Ahmet Baitursynulynyń «áripke bola tildi buzbaidy, tilge bola áripti buzyp ózgertedi» degen sózin áste esten shyǵarmaǵan durys.
Nurbekova Ainur
«Tildaryn» oblystyq tilderdi oqytý ortalyǵynyń ádiskeri
