لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان, ۇلتتىڭ جەنە تٸلدٸڭ بولاشاعى ٷشٸن ماڭىزدى ٸسشارا ەكەنٸن ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. كەيبٸر ادامدار بۇل مەسەلەنٸ قازاق ەلٸپبيٸندەگٸ ەرٸپتەردٸ اعىلشىن ەرٸپتەرٸمەن اۋىستىرا سالۋ دەپ تٷسٸنەدٸ. بۇل – قاتە تٷسٸنٸك, ەلٸپبي مەسەلەسٸمەن تٸل ماماندارى, ەدٸسكەرلەر, عالىمدار اينالىسۋ كەرەك دەگەن ويدامىز. دەگەنمەن قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ بولاشاعىنا جاناشىرلىقپەن قاراپ, ەلٸپبي نۇسقاسىن ۇسىنۋ ارقىلى تٸلدٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوسقىسى كەلەتٸن ازاماتتار كٶپ. ەرينە, ولاردىڭ دا تالپىنىسى دا قۇپتارلىق. وسىعان وراي, ۇسىنىلعان ەلٸپبيلەردٸ جٸتٸ قاراپ, ٶز پٸكٸرٸمٸزدٸ تٸل مامانى رەتٸندە ۇسىنۋدى قوعام الدىندا تۇرعان مٸندەت جەنە جاۋاپكەرشٸلٸك دەپ تٷسٸنەمٸز.
ەلٸپبيدٸڭ بەكٸتٸلگەن سوڭعى نۇسقاسىندا ش دىبىسىنا Sh (ديگراف) كٷردەلٸ ەرپٸ ۇسىنىلعان. اتالعان دىبىستىڭ قولدانىلۋ جيٸلٸگٸ جوعارى, ش-نىڭ قوس تاڭبادان تۇرۋى سٶزدٸڭ شۇبالاڭقىلىعىنا, ونى وقۋ ۋاقىتىنىڭ سوزىلىپ كەتۋٸنە ەكەپ سوقتىرادى, مۇنداي تيٸمسٸز تۇستاردى ساراپشىلار باق-تا تالاي ايتقان بولاتىن. ەندەشە, بٸر دىبىسقا سالىنعان بۇل ەكٸ تاڭبانى قالدىرۋدان ۇتارىمىز از.
قوعام اراسىندا «لاتىنعا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸن اعىلشىن تٸلٸنە بارىنشا جاقىنداتساق, ٷيرەنۋگە وڭاي تٸل بولادى نەمەسە شەتەلدٸكتەر بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸ دۇرىس وقيتىن بولادى» دەگەن پٸكٸرلەر كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. مۇنى ايتاتىنداردىڭ دەنٸ ورىستٸلدٸلەر ەكەنٸ بايقالادى. مەسەلەن, Ashat, Júnishan, Eshan كٸسٸ ەسٸمدەرٸندەگٸ sh دىبىس تٸركەسٸ اعىلشىن تٸلٸندە «ش» بولىپ وقىلعاندىقتان, ونى s-kh ەرٸپ تٸركەستەرٸمەن بەرۋ كەرەك دەگەن دە ۇسىنىستاردى جيٸ ەستيمٸز, SH كٷردەلٸ تاڭباسىن قابىلداماي جٷرگەندە, skh ەرٸپ تٸركەسٸن قولدانۋعا جۇرت كەلٸسە قويار ما ەكەن?! مىسالى, Askhat, Júniskhan, Eskhan جەنە ت.ب. دەپ جازۋدى ۇسىنىپ جٷرگەندەردٸڭ وسى پٸكٸرٸ قازاق جازۋى ٷشٸن قانشالىقتى قولايلى? مىسالدا «s» تاڭباسى «ش» بولسا, «kh» ەرٸپ تٸركەسٸ «ح» بولىپ وقىلادى. سوندا قازاق تٸلٸندەگٸ اسحات, جٷنٸسحان, ەسحان ادام ەسٸمدەرٸن Askhat, Júniskhan, Eskhan دەپ بەرۋدٸڭ جالعىز سەبەبٸ اعىلشىنتٸلدٸلەر بٸردەن تٷسٸنۋ كەرەك-مٸس. سوندا ەلٸپبيدٸ قازاق اعىلشىنتٸلدٸلەرگە يكەمدەۋ ٷشٸن اۋىستىرىپ جاتقانى ما?!
ەلٸپبيٸ باسقا ۇلتتار ٷشٸن ەمەس, ەلٸپبيٸ رەفورمالانىپ جاتقان ۇلتتىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن, سول ۇلتتىڭ مٷددەسٸنە قىزمەت ەتۋ ٷشٸن جاسالادى. ەلٸپبيدٸ باسقا ۇلتتىڭ ساناسىنا بەيٸمدەپ, ولاردىڭ دۇرىس قابىلداپ, وقۋى ٷشٸن جاساۋ مٸندەتتٸ ەمەس. اعىلشىن تٸلٸ ٷندٸەۋروپا تٸلدەرٸنٸڭ قاتارىنا جاتسا, ال ٷندٸەۋروپا تٸلدەرٸنٸڭ قاتارىنا جاتپايتىن, التاي تٸلدەرٸنٸڭ توبى, ونىڭ ٸشٸندە, تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ قاتارىنداعى قازاق تٸلٸنٸڭ لينگۆيستيكالىق تابيعاتى بٶلەك بولىپ كەلەدٸ. سوندىقتان دا تابيعاتى بٶلەك ەكٸ تٸلدٸڭ بٸرەۋٸن ەكٸنشٸسٸنە يكەمدەۋگە ەش نەگٸز جوق دەپ ويلايمىز.
بۇنداي ەرٸپ تٸركەستەرٸنٸڭ وقىلۋىندا كەزدەسەتٸن قيىندىقتاردى شەشۋدٸڭ ەدٸستەمەلٸك جولدارى دا كٷردەلٸ بولادى. مەيلٸ تٸپتٸ ەدٸستەمە ارقىلى ونى شەشتٸك دەلٸك, سونىڭ ٶزٸندە ديگرافتار مەن تريگرافتار قازاق جازۋىنىڭ سٷيكٸمٸن كەتٸرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ٶز تٸلٸنٸڭ جازۋ ەرەجەلەرٸن اعىلشىن تٸلٸنٸڭ فونەتيكاسىمەن سالىستىرۋ ارقىلى وقىتۋعا مەجبٷر بولامىز, ال وسىنىڭ قاجەتٸ قانشا? سوندىقتان قۋاتسىيىمدىلىعى مەن ۋاقىتسىيىمدىلىعى تٶمەن ەلٸپبي – ول ٶزگە تٸلدٸلەرگە ەمەس ول تٸل يەلمەنٸ ساناسىنا لايىق, تٸلگە يكەمدٸ ەلٸپبي, ياعني بٸر دىبىس, بٸر ەرٸپ پرينتسيپٸن ۇستانعان ەلٸپبي, ونىڭ قۇرامىندا بٸر دىبىس – ەكٸ ەرٸپ دەگەن پرينتسيپكە قۇرىلعان تاڭبا بولماعانى ابزال.
ەرٸ قاراي ەلٸپبيدەگٸ ش ەرپٸنە ۇسىنىلعان قوسار تاڭبانىڭ ورنىنا قانداي تاڭبانى ۇسىنۋ تيٸمدٸ دەگەن مەسەلەنٸ زەردەلەيتٸن بولساق, «بٸر دىبىس – بٸر تاڭبا» ۇستانىمىنا قايشى كەلمەيتٸن, كەيبٸر ەلٸپبي جوبالارىندا ۇسىنىپ جٷرگەن Ş (سەديل) تاڭباسىنىڭ ورنى بٶلەك. وعان «S» تاڭباسىنا قويىلعان سەديل دياكريتيكاسى تٷركٸ دٷنيەسٸندەگٸ تٷرٸك, ەزٸربايجان, تٷركٸمەن حالىقتارىنىڭ جازۋىندا تيٸمدٸ قولدانىلىپ كەلە جاتقانى دەلەل بولا الادى. مەسەلەن, تٷرٸك تٸلٸندە şarkici (ەنشٸ), şüphe (شٷبە) şehir (قالا); ەزٸربايجان تٸلٸندە nəşr (باسىلىم), şəklin (سۋرەت), şٸş (ٸسٸك); تٷركٸمەن تٸلٸندە bäş (بەس), şenbe (سەنبٸ), şäher (قالا). بەرٸلگەن مىسالداردا ەرٸپاستى سەديلدٸڭ كٶزشالىمعا قولايلىعىن, ەكٸنشٸدەن, ەرٸپاستى بٸر عانا تاڭبا بولاتىندىعىن ەسكەرگەن جٶن.
بۇل رەتتە احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ «ەرٸپكە بولا تٸلدٸ بۇزبايدى, تٸلگە بولا ەرٸپتٸ بۇزىپ ٶزگەرتەدٸ» دەگەن سٶزٸن ەستە ەستەن شىعارماعان دۇرىس.
نۇربەكوۆا اينۇر
«تٸلدارىن» وبلىستىق تٸلدەردٸ وقىتۋ ورتالىعىنىڭ ەدٸسكەرٸ
