Serik Aqsuńqaruly. Alashtaǵy «Aldamjarov aýrýy...»

Ótken jyly Memlekettik syilyqqa usynylǵan "Uzan" jinaǵyna kútpegen jerden  "shabýyl" bastaldy... Bir tań qalǵanym, ony basqa emes, Amanhan Álim dosym bastapty. Sóitsem, bul syilyqtan onyń ózi de dámeli eken... Bir kezde qol ustasyp, birge týǵan egizdei bolǵan qalamdas edi. 1970-shi jyldardan bilemin, Dáýitáli tanystyrǵan. Ol kezde qurlysshy. Talapty, adal azamat siiaqty kóringen...

Máskeýden "buzylyp" qaitty. Sondaǵy at tóbelindei bir toptyń qolyna túsip, Iu.Kýznetsov pen N.Rýbtsovtan basqa aqyndardy «moiyndamai», orys poeziiasyn Pýshkinnen keiin álemdik deńgeige shyǵarǵan A.Voznesenskii, R.Rojdestvenskii, Evg. Evtýshenkolarǵa tisin qairap qaitypty. Kele sala maǵan da adyraia qaraǵan...

Totalitarlyq qoǵamnyń irgesin sókken, "Poety v Rossii -- bolshe chem poet!" degen asaý da, asqaq  býyn edi bul! Reseide Pýshkin men Nekrasov, Blok pen Ahmatova, Mandelshtam men Tsvetaeva, Maiakovskiilerden keiin dál osylarmen iyq tiresetindei uly aqyndar bolǵan joq! Bular orys poeziiasyn alaqandai páterler men salondardan stadionǵa shyǵaryp, totalitarlyq jabyq qoǵamnyń qara perdesin julyp sypyryp alǵan, adamzat poeziiasyndaǵy aitýly qubylys edi!

Amanhannyń jyl qorytyndysyndaǵy baiandamasynan keiin ile-shala Aian Nysanalinniń "Kúrish pen kúrmek" degen maqalasy shyǵa keldi (Abai KZ). Men Aian aǵany bir kisidei jaqsy bilýshi edim. Ádebiettiń, onyń ishinde óleń degen siqyr dúnieniń qyr-syryn bir shama sezinetindei, Amanhannan góri aqyldyraq, órelileý adam siiaqty  edi. Mynany sol kisi jazdy degenge sene almai otyrmyn, bul saýatsyz, "ishi toly qýlyq oi" (Abai) bir ishtar, darynsyz jazarmannyń sharýasy. Osy oiymdy, Aianmen birneshe jyl tize qaǵysyp, "Sots. Qaz" gazetinde eńbek etken Nurtóre (Júsip) baýyryma aitqanymda:

--Aiannyń óz biiginen osynshalyq tómenge túsýi múmkin emes!--dedi!

"Synynyń" túrine qarańyz:   

Bir kezde ulttyq rýhaniiattyń tórinde aq mańdaiy jarqyrap meniń de aǵalarym júrgen: Áljappar Ábishev, Isilám Jarlyǵapov, Qapan Satybaldin, Aqseleý Seidimbek t.b. biraq, olardyń birde bireýi ózgeniń tańsyǵyna tisip, óziniń qańsyǵyn basyna kótermei ketti!

Materialdy daiyndaýǵa bar "kúsh-jigerin" salǵan. Meniń ózim taba almai júrgen alǵashqy jinaǵym "Kóktem tynysy" (1975 j."Jazýshy"), "Qarlyǵash" (1977 j. "Jalyn") kitaptary da osy kisiniń qolynda eken! Qadaǵama (Q. Myrza Áli) jazǵan hatym da ("Aǵysqa qarsy", "Leninshil Jas",1991 j ) qańǵyryp  osynda júr...  Shirkin, qolqa salyp, surap alar ma edi?!

A. Álim "Kúrish pen kúrmegin" "Abai KZ", Fb áleýmettik jelilerine shyǵaryp qana qoimai, ózi redaktor bolyp júrgen, bir kezde Nuraǵań (Nurmahan Orazbek) altynmen aptap, kúmispen kúptegen "Aqiqat" jýrnalynyń betine de qusyp jiberdi...

Bul Amanhan Álim bir kezde Muhtar Maǵaýin men Oljas Súleimenovti de "talqandaǵan..." Oǵan Muhań da, Oljekeń lám dep jaýap qatpady. Bularǵa únsiz qalýdyń ózi jaýap ekenin jańa túsingendeimin, qarymta qaitarýǵa da turmaityn dúnie eken. Men de bir jyldai shydap, úndemei qoiyp edim, - Amanhan qoiar emes. Kúni keshe ǵana «Ádebiet portalynda» «Aqsuńqarovshina» dep, aiqailatyp, taǵy bir material jariialady. Grafomandardyń  (talantsyz jazarman) "graf-Amany" Amanhan Álim birneshe márte Tynyshtyqbek Ábdikákimovtiń "aqyn emestigin"(?!) "dáleldep" shyqpaq bolǵan-dy. Endi bes qarýyn asynyp maǵan kelip tur: "... onyń poeziiasy týraly biylǵy jyl qortyndysynda aitqanbyz, (oǵan toqtalyp jatpaimyn. Sondaǵy pikir -- pikir), - deidi Amanhan -- ol Jumekenshe aitqandai, Sovet josparymen poeziiaǵa kezdeisoq kirip ketken jan....", - deidi A. Á. taǵy da men týraly.

Ózimniń ishki sezimimshe, men Saleri-Amanhandardan góri, Motsart-Jumekenge bir eli jaqyndaý sekildi edim; jaryqtyq Jumeken dúnieden qaitarynyń aldynda jyl qorytyndysynda jasaǵan bir baiandamasynda alǵashqy qadamyma tánti bolyp, Amanhanǵa emes,  maǵan biraz ystyq lebizin aityp edi : "Serik Aqsuńqarulynyń óleńderi áli óz aldyna, derbes muqaba alyp kórmegen: «Qarlyǵash» atty jalpy jinaqta ǵana jariialanǵan. Myna shýmaqtar aqynnyń kez kelgen óleńiniń kez kelgen jerinen alyndy. Maqtaý úshin emes, jas jyrshynyń aiaq alysyn, sóz saptasyn ańǵartý úshin osy keltirilgen úzindilerdiń ózi jetkilikti siiaqty. Serik óleńderinde erkin, kóterińki ún bar. Ol ún keide romantikalyq sarynǵa aýysyp ketedi. Biraq aqyn romantikasy realistik detal-obrazdarmen, boiaýlarmen qanyqtyrylyp otyrady eken. Mundai aqyndar kareristik talaptan, laýreattyq medaldar qýý áreketterinen aýlaq bolsa – talai jerge barady dep úmit etýge negiz bar " ( qarańyz: Jumeken Nájimedenov, 7-tom,1981 j.21-22 better).

Bul -- Jumekenniń 1980-shi jyldary bir top jastardyń "Qarlyǵash" jinaǵyna shyqqan alǵashqy balaýsa óleńderim týraly pikiri. Sodan beri 40 jylǵa tarta ýaqyt ótipti. Jumeken Nájimedenov pen Muqaǵali Maqataev, Tumanbai Moldaǵalievke  unaǵan óleńder A. Álimge unamai qalypty!

Ol, tipti, poeziiadaǵy pafos degenge ólerdei qarsy eken: onyń oiynsha, pafos degen sovet poeziiasynyń "qaldyǵy" kórinedi?! Pafos degen sóz (gr. pathos — sezim, qumarlyq) qulshynys, qushtarlyq, asqaqtyq, qýatty sezim men tereń shabyt maǵynasynda qoldanylýshy edi. Ejelgi grek ádebietinde pafosty qalamgerdiń shyǵarmashylyq oiynyń syn-sipatyn aiqyndap, týyndylaryndaǵy zaman beinesiniń beineleý deńgeiiniń  negizgi kórsetkishi retinde qarastyrǵan. Pafos arqyly aqyn-jazýshynyń qoǵamdyq-áleýmettik idealyn anyqtaý  qalyptasqan-dy.  Pafos -- qalamgerdiń “soty” men “úkimi” degen de kózqaras bar. Qysqasha aitqanda, ol -- tereń sezim, asqaq oi degen sóz! Tipti, Túriktiń Kúltegin Jyrynyń óne-boiy -- Túrik Óleńimen órilgen asqaq pafos qoi!

Amanhannyń sol sózin estip alǵan osyndaǵy shala saýatty bir dáldúrish jas aqyndarǵa: "Pafosqa jolamańdar! Ol -- Sovet Odaǵynyń qaldyǵy!" - dep aqyl aityp júrgen kórinedi...  Ony Máskeýdiń bilim-ilimin "taýysyp" kelgen ǵulama-oqymysty dep oilaityn bolýy kerek... Men "HH ǵasyrdyń jiyrma sátin" sovet ókimeti tusynda jalǵannyń jaryǵyna ázer shyǵaryp edim. Muny sol kezdegi ádebi orta jaqsy biledi. Endi el egemen bolǵanda, sol Sovet Odaǵynda qalyp qoiǵan kórinem... Sondaǵy qandy balaq  totalitarlyq júiege jóndi  bir aýyz sóz aita almaǵan Amanhandar arada 25 jyl ótkennen keiin elge "geroi" bolyp otyr?!

"SOVET ODAǴY"

Facebook-te A.Á. kún saiyn aldymnan shyǵady da otyrady. Hanbibi Esenqara qahyndaǵy essemnen ("Egemen Qazaqstan") ilip alar eshteńe tappapty... "Búginde «okololiteratýrnye damy» óz aldyna, «okololiteratýrnye mýjchiny» degender kóbeiip ketti! Aqyly múlde az, ajary adam kórgisiz, saýatsyz, adamgershiligi óte tómen, boiy – bulǵań, túsi – jylmań… Ózderin «qanatty aqyn», «talantty jazýshy», «sanatty synshy» sezinedi. Sóitip júrip, Abaidy «ainal­dyrǵysy» keledi bular...." degen sóz shamyna tiip ketse kerek, er-toqymyn baýyryna alyp, týlap otyr: "Jalpy, aqyn shyǵarmashylyǵy týraly aitqanda, onyń túr túsiniń qandailyǵy kerek pe, osy! Onyń shyǵarmashylyqqa qandai qatysy bar. Eger, poeziiaǵa Aqsuńqaruly kózimen qarasaq, Pýshkin alasa boily, kóriksiz, tipti, keibir qatarlary onyń áielinen boiy alasalyǵyn aityp, qaljyńǵa ainaldyrǵan. Solai, Serik myrza! Sizdińshe oilasaq, Pýshkin de óziń aitqandai "«okololiteratýrnye mýjchiny»" qataryna jatady ma, qalai? ""Qarǵa boily Qaztýǵandy" qaida qoiamyz?!" - deidi aqylgóisip! Mynaý Máskeýden eki jyl oqyǵan  "oqymystynyń" sózi emes, Sergei Eseninniń "Moskva kabatskaiasynan" miy ashyp kelgen esirik oily pendeniń sózi ǵoi! Abaidyń "Boiy -- bulǵań, túsi--jylmań" degeni - "onyń túr-túsiniń qandailyǵy" men "boidyń alasa-biiktigin" bildirmeidi, Hakim bul jerde adamnyń aiarlyǵy men  alaiaqtyǵyn aityp turǵan joq pa edi?! Abai áýlie qalai dóp aitqan: "Áýrege qalma ezbeden, Kúnshildigin qozdyryp..."-dep?!

Men endi osydan soń A.Á-niń meniń shyǵarmashylyǵym týraly aitqan basqa "syni oilaryna" toqtalyp, jaýap berip jatýdy boiyma ar kórip otyrmyn, Oljastyń: "Únsizdiktiń ózi--daýys!"(O, molchanie! Eto toje--golos!" ) degeni esime túsip tur!

Qazir--HHI ǵasyr. Eldiń eki kózi ǵana emes, tóbe kózi de bar. "Maǵjan--halyq jaýy" degenge sene qoiatyn baiaǵy el joq."Men bilgendi-- kim bilerge?!" salǵan A.Á. kózi qaraqty qalyń oqyrman, qazaq ádebietiniń bilgiri Muhtar Qul-Muhamed, Qýanyshbai Qurmanǵali, Áýezhan Qodar, "Egemen Qazaqstan" t.b.  joǵary baǵalaǵan "Uzan" jinaǵyn iske alǵysyz qyla saldy... Qiqý bastaldy. A.Á-di qoldap, qolpashtaǵandardyń qarasy da --ózinshe...  ádebiette joly bolmaǵan,  aty-jónderin men túgili, el de bilińkiremeitin qaidaǵy bireýler..."Uqsamasań--týmaǵyr!"-deidi qazaq mundaidy! «Bulbul-- gúlge, qarǵa-- qoqysqa qonady» (Jalaladdin Rými) eken...

1964 jyly «Samoe Molodoe Obshestvo Geniev» degen bir top Máskeýde: 

«Smert Evtýshenko i Voznesenskomý!» (vnizý, kak soobshili ochevidtsy, bylo pripisano: «i Ahmadýlinoi» FB) —degen uran kóterip shyqqan...... Bizdiń dáldúrishter de  talanttarmen  áli--solai "kúresip" júr!

Jazýshynyń dúniedegi eń kieli oryny--jazý ústeli. Bul--arqasyna arýaq bitken pende balasynyń Táńirimen betpe-bet kelip, sóilesetin jeri. Musylmandardyń Mekke-Mádinasy sekildi.

Jazý ústelinde uzaq otyrǵan, talanty jutań, bilim órisi tar, sharq urǵan izdenisteriń jemisin kózi tirisinde hám ólgennen keiin kóre almaityndardyń kópshiligi kele-kele ózinen  kósh ilgeri ozyp ketken qalamdas, zamandastarynyń, minshil, kúnshiline qalai ainalyp ketkenin ózi de sezbei qalady. Aqyn Allanyń aldynan ketken kezde ony albasty basady! Bir kezde qalam men qaǵazdyń ǵajaiybyna kóz jumyp senip, sońynda shyǵarmashylyq qýaty sarqylǵan  jazarman endi sol ózi súigen ádebiettiń qas dushpany bolyp alady! Talant sýala bastaǵan kezde kókirekke jinalǵan dúnie... las, kir sýǵa ulasyp, irińdep, qurttaidy da, jan-jaǵyna jaǵymsyz iis shyǵarady...

Jazý ústelinde  Sýretker Allanyń aldynda otyrady! Meshitke qalai dáret alyp kirseń, jazý ústeline de soǵan barabar, taza, perishte kúide otyrý kerek. Áitpese,--bitti... Talant--saf altyn, kirshiksiz taza dúnie! Zulymdyq pen sulýlyq arbasqan qamshynyń sabyndai qysqa ǵumyrda júregińdi kirletip alsań, jazý ústelińnen turyp ketý kerek! Otyra berseń, óziń de ońbaisyń, ózgeni de ońdyrmaisyń...

90-shy jyldary bizde Bekdilda Aldamjarov degen "aqyn-synshy" bolǵan. Muqaǵali, Qadyr, Tumanbailardan bastap, Muhtar Shahanov, Temirhan, Ulyqbekterden ilip alar eshteńe tappai, qazaq jyryn "qyryp-joiǵan"-dy... Bir kezde ózi de óleń jazyp, ortasha jazarman deńgeiinde qalyp qoiǵany oiynda joq, qazaq jyryndaǵy qarymdy tulǵalardy kózinen tizip, kúresinge laqtyryp jibergisi kelgen-di....  Endi sonyń "arýaǵy" Amanhandardyń arqasyna qaita qonǵaly jatyr!

Aldamjarovtyń «aiyptaý aktisi» «Juldyz» jýrnalyna birinen soń biri irkes-tirkes jariialanyp, sol kezdegi ádebi ortanyń tóbe shashyn tik turǵyzyp edi... 60-shy jyldary ulttyq ádebietimizde aitýly oqiǵa, airyqsha qubylys bolǵan klassikterden ilip alar eshteńe tappaǵan belgisiz aqyn  Aldamjarov bir kúnde «belgili Belinskiige (?!) » ainalyp shyǵa keldi! Atam da—ań-tań, apam da—ań-tań...

Eldiń bári ony «Maǵaýinniń killeri» dep oilaǵan...Uly jazýshyǵa killerdiń qajeti qansha?! Killer –kemtalantqa ǵana kerek nárse! Sol kezde kókeide sondai bir kúdikti oi qalǵany ras. Biraq, ony tarqatyp, taratyp aita almai qaldyq. Bir jaǵynan, ishimizde  tar piǵyl, tarpań oily bireýge jýrnaldyń bir emes, birneshe sanyn berip qoiǵan klassik jazýshyǵa degen ókpe-naz da bolǵan-dy. Arada 20-shaqty jyl ótkende 90-shy jyldardaǵy sol keleńsiz oqiǵaǵa oi kózimen qarap otyrsaq, Aisbergtiń muhittyń betindegi sulbasyn ǵana kórippiz de, astyndaǵy muzdaqtyń astaryna kózimiz jetpei qalǵan eken. Maǵaýin — prozaik. «Baqtalastarymen» esep aiyrǵysy kelse, aqyndarda nesi bar?! «Aitqanǵa — kónip, aidaǵanǵa — júretin Aldamjarovyn» Ǵabitten bastap, Iliias Esenberlin, Saiyn Muratbekov, Ákim Tarazilerge «aidap salyp» qoimai  ma?!

Menińshe, Aldamjarovty bireýlerge eshkim de «aidap salǵan» joq. Ǵumyr baqi «óleń» jazyp, kóptiń biri ǵana bolyp qalǵan ortasha jazarman talant ataýlyǵa degen qý qaraqan basynyń qaraý oi-piǵylyn jalǵannyń jaryǵyna shyǵaryp, ishinde pálenbai ýaqyt boiy qordalanǵan qoiasyn aqtara saldy! Mundailar berisi -- kórshi orys, árisi — álem ádebietinde de bolǵan. Biraq, dál osyndai, klassikalyq ádebiettiń injý-marjanyn aiaǵynyń astyna taptap, onyń ústinen qiqý salyp óte shyqqan ólermen eshbir elde  joq! Bizden basqa...  Muny Alashtaǵy  «aldamjarov aýrýy» - deidi! Bul dert ádebiette ǵana aiqulaqtana kórinip turǵan joq, qazaqtyń búkil julyn-júiesine, áleýmettik jelilerinen bastap, as úiine deiin dendep kirip alǵan...

Evtýshenkoda «poeziianyń qas jaýlary» degen bir sóz tirkesi bar edi. Dostoevskiidiń bir romanynda «osy adamzatqa aqyn degenderdiń bir tiynǵa keregi bar ma, qandai pende uiqaspen oilanyp-tolǵanady?!», - deitin bir tiptik obraz bar; «poeziianyń osyndai jaýlary» «aqyndardyń» óz ishinde de jetip, artylady. Sovet ókimeti kezinde tom-tom kitap jazyp, Lenin men Stalindi ǵana  «jyrlap», poeziianyń ne ekenin túsinbei ketken «shaiyrlar» qanshama?!. Myna Amanhandar solardyń biri hám biregeii dese bolady. Óleńde óz soqpaǵyn taba almai, ózinen kósh ilgeri ozyp ketkenderge  órshelene qarsy óre túregelgen A.Á-derdi kórgende orystyń "Kto-to iz griazi --v  kniazi"- degen qanatty sózi eske sap ete túsedi. Ózderi qara basyp, haltýranyń qara batpaǵynda qonyshynan shalshyqtap  júrip, óner órindegi bolmys-bitimi  ózgesheleý óreli talant ielerine tilin bezep, jón-joba aitady! Bular "Pervaia obiazannost stihotvornogo  kritika - ne pisat samomý plohih stihov. Po krainei mere - ne pechatat..." degen Marina Tsvetaevany oqymaǵan nemese ony da kózine ilmeitin bolýy kerek?! Alpystan asqansha el súisinetin alty aýyz óleń jazbaǵan A. Álimniń «shyǵarmashylyǵy» kóz aldymyzda tur ǵoi; onda eki-aq «lirikalyq geroi» bar: bireýi—bala jasynda ózin tánti qylǵan bir qyz, ekinshisi—esek mingen shal, ekeýi de Aralda qalǵan... Poeziia degen—kúibeń tirliktiń kúiki kóleńkesi degendi oǵan kim aitqan? Iýrii Kýznetsov pa?! Onda Abaidyń «Yzaly júrek, doly qol, Ýly siia, ashy til, Ne jazyp ketse, jaiy sol, Jekkórseńder, óziń bil»-degen ulaǵatty dástúri qaida qalady?!

Ádebiette joly bolmaǵan dáldúrishter -- mahabbatta joly bolmaǵan  seksýal maniak, pedofilder syqyldy; ónerge ketken "óshin" ózderin qara shańǵa kómip, qara úzdire jónelgen dúldilderden alady! Qalai alady?  "Jaqtym kúie, japtym jalamen"  alady! Soǵan--máz-máirám...  Baiaǵy aty shýly 37-shi jyldary osyndai bolǵan... Qazir de--sondai bolǵaly tur ma?! Myna naryq zamany bulardy, tipti, qutyrtyp jiberdi! Pende bolǵan soń, kiná arqalamai júre almaisyń. Kináńniń keide kúná ekenin bilip, ishtei azap shekseń, boiyńda bir adamdyq qasiet bar degen sóz! Al, mynalar albasty basyp, ózderiniń sol  kinási men  kúnásine maqtanyp, maǵumurlanatyn "dárejege" jete  bastady! Kúlkili hám  aianyshty...

Máskeýde eki jyl oqyp kelgen "ǵulama aqyn-synshy" Maiakovskiidiń bir-birine uqsamaityn myqty aqyndar kóp bolsyn»- degen ulaǵatty oiyn da  túsinbei qaitypty. Shama-sharqy  ózimen deńgeiles, aitar oi, aǵytar syry joq qaidaǵy bireýlerge ózinshe jan tartyp, olardy Temirhan men Ulyqbek, Járken men Nesipbek, Ǵalym men Tynyshtyqbek, Svetqalilardyń tóbesine qoiǵysy keledi! Boiyndaǵy baiaǵy tabiǵilyq, kisilik iz-túzsiz joq bolǵan. Keýde kóterilgen... "Men Máskeýden oqyp keldim..." degen bir kókirek paida bopty... Ol oqyǵan oqýdy Ulyqbek te oqyp kelip edi, biraq, búitip amanhanshylap ketken joq edi! Osyndaida Parijdiń Sorbonna ýniversititetiniń mańdaiyndaǵy: "Qudai saǵan túk bermese, ony saǵan Sorbonna ýniversiteti de bere almaidy!" - degen jazý eske túsedi. Osyndai óresiz pendege bir kezde Nurmahan Orazbek redaktor bolǵan «Aqiqat» jýrnalynyń tizginin ustatyp qoiý — kórer kózge uiat emes pe?!

Keiingi kezde osy A. Á. sekildi tipter azamattyq lirikany qurǵaq pýblitsistika dep oilap, oǵan murnyn shúiire bastady. Bul kúnderdiń kúni ádebiettiń qasietine emes, qasiretine ainala ma dep qorqasyń. Muqaǵalidyń: "Aityp ótken aqynda arman bar ma?!" degenin qulaǵyna da qystyrar emes. Basqasyn aitpaǵanda, bizdiń Abaidyń ózi--azamattyq lirikanyń atasy edi  ǵoi?! Taiaýda orystyń osy zamandaǵy iri aqyny Iýnna Moritstiń kekesinge toly bir óleńin oqyp, bir maǵumurlanǵan edim. Sol óziń súisingen dúniege  ózge el de súisinse ǵanibet emes pe: «Pýblitsistika – skazka Pýshkina, O rybake i, Pesa Gogolia "Revizor". Pýblitsistika – eto igra na skripke, Gde tragediia i pozor. Eto mify narodov mira, Lva Tolstogo "Hadji Mýrat", Pýblitsistika – Dantov "Ad", Chehov, pesa "Vishniovyi sad", "Skify" Bloka, ego "Dvenadtsat", Pýshkina "Mednyi vsadnik", Griboedova "Gore ot…" Pýblitsistika – vinogradnik, Tam Nekrasova kislorod, Tam Krylov i ego zveriatnik, Tam Vergilii, Shekspir i "Repka", Deviat mýz, "Kolobok", privet – Etý pýbliký liýbit krepko, Dýh poezii, zviozd, planet!»

Amanhan endi bizdi qoiyp, Pýshkinniń ózine aýyz sala bastady!

"... Bethoven Saleridiń Motsartty óltirmegeni jóninde maqala da jazdy. Bul ósekti taratqandar Saleridiń jaýlary edi. Ony jergilikti sensatsiia qýǵan basylymdar (búgingi "sary" basylymdar sekildi), jelaýyz, jeńilaýyzdylardyń aýyzynan ilip alyp jariialap jiberedi. Ol uzynqulaqtyń bir parasy Pýshkinge de jetip, ol óziniń ataqty shaǵyn poemasyn jazady da, búkil patshalyq Resei, odan beri SSSR, ony odan ári ilip ala jóneledi. Kezinde sol úshin Pýshkindi aiyptaýshylar da bolǵan.(Ondai jaǵdai bizde de jetip artylady). Sodan beri sol ósekten órgen oqiǵa talaiǵa azyq bolyp júr. Áitpese, ... Saleri koroldiń de, so kezdegi mýzyka sheberleri men jurtshylyqtyń súiikti kompozitory bolǵan. Árbir óner adamyna tán onyń da kemshiligi bolǵanyn qatarlary jazady, biraq, onyń Motsartqa ý beretin jaǵdaida bolmaǵanyn eskertedi. Ol týraly material kóp... Sondyqtan, men de ol ósekke sene qoimaimyn. Áitpese, sol Pýshkininiń de Qudai súier qylyǵy az bolmaǵan...."(Amanhan Álim,"Oitoǵys", FB, 24. 11. 2016 j.).

Saleri Motsartqa ý berdi me, bermedi me? Másele onda emes qoi?! "Qudai súier qylyǵy az"(A.Á.) Pýshkin "Motsart pen Saleri" atty tragediiasynda danyshpandyq pen darynsyzdyqtyń klassikalyq obrazyn jasady! Barlyq qoǵamdyq formatsiialarda qaita-qaita túrlenip, tirilip, týa beretin tiptik beinelerdi somdady! Amanhan aqynsha oilaý óz aldyna, HHI ǵasyrdaǵy kózi qaraqty, kóńili oiaý qarapaiym, saýatty oqyrman qurly da oilana almaidy eken: ómirdegi qarabaiyr shyndyqtan ónerdegi shyndyq (Pýshkin. "Motsart pen Saleri) myń ese artyq emes pe edi?! Másele--osynda tur! Amanhandar Saleridi janyndai jaqsy kóre me, tipti, ony "jaladan" aqtap alǵysy da kele me, onda "qudai súier qylyǵy az"(A.Á.) Pýshkinniń de, bizdiń de qahymyz joq; biraq, olardyń osy ospadarlyǵy uly orys aqynynyń  adamzattyń kórkem oiyna olja salǵan klassikalyq týyndysyna kóleńke de túsire almaidy! Seziktiler sekire beredi! Álem ádebietinde Pýshkinniń Motsarty--talanttyń, "... koroldiń de, so kezdegi mýzyka sheberleri men jurtshylyqtyń súiikti kompozitory bolǵan Saleri" (A.Á.)--kemtalanttyń keremet somdalǵan tiptik beinesi bolyp qala beredi! Amanhandar salerilerge jan tartty eken dep, adamzattyń álimsaqtan kele jatqan ulaǵatty ustanymy ózgermeidi endi... Másele--osynda!

"Motsart pen Saleri. (Osy zamanǵy nusqa)»- degen poemany 27 jyl boiy   jazyp edim, qatarlas  qalamdastarym oǵan onsha mán bere qoimady.  Synshy, akademik ǵalym Serik Qirabaev aǵam ony "Egemen Qazaqstannan" oqi salyp, tereń taldap shyqty. Muhtar, Sábit, Ǵabiden, Ǵabit, Qasymdardyń kózin kórip, ózi de talai shaiqastyń ishinde bolǵan  abyz aǵa, ádebiet--Motsart pen Saleridiń aiqasy ekenin kózge shuqyp kórsetti dese bolady! A.Á-der odan ózderiniń prototipterin kórip, maǵan odan saiyn óshigip aldy! Poema nysanasyna dóp jetti! Avtorǵa keregi osy ǵoi! Qudaiǵa táýbá, geroilarym ózimmen qatar ómir súrip jatyr! Jai júrmei, solardyń shamyna ot túsirip qoiam...

Bizdi qoishy... Onyń biz túgili, uly Muqaǵali qahyndaǵy «syni oi-tolǵamdarynyń» ózi kóńilge kóleńke uialatady. Ol Muhańnyń «Otyz besinshi kóktemim» atty óleńin Ómirzaq Qojamuratovtyń osy áýendes óleńimen salystyra «taldap»: «Muqaǵalidyń «Avtograf», «Aqqýlar uiyqtaǵanda», «Men basymnan qorqamyn...»-degen óleńderi Ómirzaqtyń «osy taqlettes óleńderinen baǵyt-baǵdar alǵan!»-dep «jańalyq» ashady! («Adyrna»,3-shi sany, 2017 j.). Kim—kimnen alǵan? Birinshiden, Muqaǵali 35 jasqa kelgende, Ómirzaq bar-joǵy 30 jasta edi ǵoi?! Ekinshiden, Muqaǵali men Ómirzaqtyń «Otyz besin...» salystyrýǵa da kelmeidi; Muhańnyń jyryna bir pendeniń ǵumyry óz aldyna, -qazaqtyń  bir dáýiri syiyp ketken, Ómirzaqtiki—soǵan egile elikteýden asa almaǵan shala dúnie. Amanhannyń aitýynsha, qazaq jyryna tóńkeris jasaǵan Tólegen Aibergenov, Keńshilik Myrzabekov  te sol Ómirzaqtyń bir jańǵyryǵy ǵana kórinedi... Ó.Qojamuratov—jaqsy aqyn, taǵdyr-talany aýyr aqyn, biraq, ol Muqaǵali, Tólegen, tipti, Keńshilik  jetken biikke jete almaǵan-dy. A.Álim qyza-qyza kele M.Maqataev «Kelshi, qarǵam, shashyńnan iiskeiin...» degen joldy Seisen Muhtarulynan kóshirip alǵan dep máz-máiram bolady... Onysy senderdiń alaqanǵa salyp otyrǵan uly aqyndaryńnyń  da biz sekildi usaq aqyndardan asyp ketkeni shamaly degen pendelik piǵyl...

2000-shy jyldary Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń bir quryltaiynda bir top jas aqyn-jazýshylardy odaqqa qabyldady. Sonda osy A.Á. orynynan ushyp túregep, talantty jas aqyn Tanagóz Iliiastyń odaqqa múshe bolýyna úzildi-kesildi qarsy shyqty. Tanagóz óziniń qyzymen jasty bala. Óte talantty aqyn. Arada on shaqty jyl ótkende Amanhandy birinshi ret kórýim. Jas aqyndy eteginen tartqandy janym jaqtyrmaýshy edi. Talantty jas aqyn Aqberen Elgezekke kún kórsetpei qoidy! Ózi sonyń marqum ákesimen birge oqyǵan. Qazaq "Ákeń ólse de, ákeńdi kórgen ólmesin"-deýshi edi. Ylǵi talantty, qanatty ul-qyzǵa tisedi de júredi! Baiaǵyda basymyzdan ótken quqai, --kúiip kettim... Kóz aldymda bir kezdegi bir perishtem... qazaq jyryndaǵy qiqýlaǵan qalyń dúbirden saiaq qalǵan saiqymazaqqa ainalyp sala berdi...

«Zamanaýi kozel provokatorlar!» -depti Arman Qanidyń FB-daǵy paraqshasynda--"...zamanaýi kozel provokatorlar..." Keiingi kezde maǵan keremet unap barady osy sóz! Qazaqshany belinen basyp, odaǵai oryssha qosqanyna qaramastan! Sony talantty aqyn Arman Qanidyń FB-daǵy paraqshasynan urlap aldym! Armannyń ǵana aýzynan shyǵatyn sóz! Munda minezi tur onyń! Balaqtaǵy bitti basqa shyǵarmaityn minezi! Endi bermeimin oǵan! Qolyma shyraq ustap, taba almai júrgen sózim! "...zamanaýi kozel provokatorlar!!!" Bular barlyq jerde júr! Dúnieni búldiredi de, túk bolmaǵandai júre beredi! Buryn Politbiýroda júrgen... Qazir dúniejúzilik saiasattyń tizginin qolyna ustap otyr! Balalar baqshasynan bastap, institýt-ýniversitetter men ulttyq rýhaniiatqa deiin kimelep, kirip alǵan!

ÁDEBI-KILLER

18.04.2017 j.

Ult portaly