سەرٸك اقسۇڭقارۇلى. الاشتاعى «الدامجاروۆ اۋرۋى...»

ٶتكەن جىلى مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنىلعان "ۇزان" جيناعىنا كٷتپەگەن جەردەن  "شابۋىل" باستالدى... بٸر تاڭ قالعانىم, ونى باسقا ەمەس, امانحان ەلٸم دوسىم باستاپتى. سٶيتسەم, بۇل سىيلىقتان ونىڭ ٶزٸ دە دەمەلٸ ەكەن... بٸر كەزدە قول ۇستاسىپ, بٸرگە تۋعان ەگٸزدەي بولعان قالامداس ەدٸ. 1970-شٸ جىلداردان بٸلەمٸن, دەۋٸتەلٸ تانىستىرعان. ول كەزدە قۇرلىسشى. تالاپتى, ادال ازامات سيياقتى كٶرٸنگەن...

مەسكەۋدەن "بۇزىلىپ" قايتتى. سونداعى ات تٶبەلٸندەي بٸر توپتىڭ قولىنا تٷسٸپ, يۋ.كۋزنەتسوۆ پەن ن.رۋبتسوۆتان باسقا اقىنداردى «مويىنداماي», ورىس پوەزيياسىن پۋشكيننەن كەيٸن ەلەمدٸك دەڭگەيگە شىعارعان ا.ۆوزنەسەنسكيي, ر.روجدەستۆەنسكيي, ەۆگ. ەۆتۋشەنكولارعا تٸسٸن قايراپ قايتىپتى. كەلە سالا ماعان دا ادىرايا قاراعان...

توتاليتارلىق قوعامنىڭ ٸرگەسٸن سٶككەن, "پوەتى ۆ روسسيي -- بولشە چەم پوەت!" دەگەن اساۋ دا, اسقاق  بۋىن ەدٸ بۇل! رەسەيدە پۋشكين مەن نەكراسوۆ, بلوك پەن احماتوۆا, ماندەلشتام مەن تسۆەتاەۆا, ماياكوۆسكييلەردەن كەيٸن دەل وسىلارمەن يىق تٸرەسەتٸندەي ۇلى اقىندار بولعان جوق! بۇلار ورىس پوەزيياسىن الاقانداي پەتەرلەر مەن سالونداردان ستاديونعا شىعارىپ, توتاليتارلىق جابىق قوعامنىڭ قارا پەردەسٸن جۇلىپ سىپىرىپ العان, ادامزات پوەزيياسىنداعى ايتۋلى قۇبىلىس ەدٸ!

امانحاننىڭ جىل قورىتىندىسىنداعى بايانداماسىنان كەيٸن ٸلە-شالا ايان نىساناليننٸڭ "كٷرٸش پەن كٷرمەك" دەگەن ماقالاسى شىعا كەلدٸ (اباي كز). مەن ايان اعانى بٸر كٸسٸدەي جاقسى بٸلۋشٸ ەدٸم. ەدەبيەتتٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە ٶلەڭ دەگەن سيقىر دٷنيەنٸڭ قىر-سىرىن بٸر شاما سەزٸنەتٸندەي, امانحاننان گٶرٸ اقىلدىراق, ٶرەلٸلەۋ ادام سيياقتى  ەدٸ. مىنانى سول كٸسٸ جازدى دەگەنگە سەنە الماي وتىرمىن, بۇل ساۋاتسىز, "ٸشٸ تولى قۋلىق وي" (اباي) بٸر ٸشتار, دارىنسىز جازارماننىڭ شارۋاسى. وسى ويىمدى, ايانمەن بٸرنەشە جىل تٸزە قاعىسىپ, "سوتس. قاز" گازەتٸندە ەڭبەك ەتكەن نۇرتٶرە (جٷسٸپ) باۋىرىما ايتقانىمدا:

--اياننىڭ ٶز بيٸگٸنەن وسىنشالىق تٶمەنگە تٷسۋٸ مٷمكٸن ەمەس!--دەدٸ!

"سىنىنىڭ" تٷرٸنە قاراڭىز:   

بٸر كەزدە ۇلتتىق رۋحانيياتتىڭ تٶرٸندە اق ماڭدايى جارقىراپ مەنٸڭ دە اعالارىم جٷرگەن: ەلجاپپار ەبٸشەۆ, ٸسٸلەم جارلىعاپوۆ, قاپان ساتىبالدين, اقسەلەۋ سەيدٸمبەك ت.ب. بٸراق, ولاردىڭ بٸردە بٸرەۋٸ ٶزگەنٸڭ تاڭسىعىنا تيسٸپ, ٶزٸنٸڭ قاڭسىعىن باسىنا كٶتەرمەي كەتتٸ!

ماتەريالدى دايىنداۋعا بار "كٷش-جٸگەرٸن" سالعان. مەنٸڭ ٶزٸم تابا الماي جٷرگەن العاشقى جيناعىم "كٶكتەم تىنىسى" (1975 ج."جازۋشى"), "قارلىعاش" (1977 ج. "جالىن") كٸتاپتارى دا وسى كٸسٸنٸڭ قولىندا ەكەن! قاداعاما (ق. مىرزا ەلٸ) جازعان حاتىم دا ("اعىسقا قارسى", "لەنينشٸل جاس",1991 ج ) قاڭعىرىپ  وسىندا جٷر...  شٸركٸن, قولقا سالىپ, سۇراپ الار ما ەدٸ?!

ا. ەلٸم "كٷرٸش پەن كٷرمەگٸن" "اباي كز", فب ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸنە شىعارىپ قانا قويماي, ٶزٸ رەداكتور بولىپ جٷرگەن, بٸر كەزدە نۇراعاڭ (نۇرماحان ورازبەك) التىنمەن اپتاپ, كٷمٸسپەن كٷپتەگەن "اقيقات" جۋرنالىنىڭ بەتٸنە دە قۇسىپ جٸبەردٸ...

بۇل امانحان ەلٸم بٸر كەزدە مۇحتار ماعاۋين مەن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸ دە "تالقانداعان..." وعان مۇحاڭ دا, ولجەكەڭ لەم دەپ جاۋاپ قاتپادى. بۇلارعا ٷنسٸز قالۋدىڭ ٶزٸ جاۋاپ ەكەنٸن جاڭا تٷسٸنگەندەيمٸن, قارىمتا قايتارۋعا دا تۇرمايتىن دٷنيە ەكەن. مەن دە بٸر جىلداي شىداپ, ٷندەمەي قويىپ ەدٸم, - امانحان قويار ەمەس. كٷنٸ كەشە عانا «ەدەبيەت پورتالىندا» «اقسۇڭقاروۆششينا» دەپ, ايقايلاتىپ, تاعى بٸر ماتەريال جارييالادى. گرافومانداردىڭ  (تالانتسىز جازارمان) "گراف-امانى" امانحان ەلٸم بٸرنەشە مەرتە تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸموۆتٸڭ "اقىن ەمەستٸگٸن"(?!) "دەلەلدەپ" شىقپاق بولعان-دى. ەندٸ بەس قارۋىن اسىنىپ ماعان كەلٸپ تۇر: "... ونىڭ پوەزيياسى تۋرالى بيىلعى جىل قورتىندىسىندا ايتقانبىز, (وعان توقتالىپ جاتپايمىن. سونداعى پٸكٸر -- پٸكٸر), - دەيدٸ امانحان -- ول جۇمەكەنشە ايتقانداي, سوۆەت جوسپارىمەن پوەزيياعا كەزدەيسوق كٸرٸپ كەتكەن جان....", - دەيدٸ ا. ە. تاعى دا مەن تۋرالى.

ٶزٸمنٸڭ ٸشكٸ سەزٸمٸمشە, مەن سالەري-امانحانداردان گٶرٸ, موتسارت-جۇمەكەنگە بٸر ەلٸ جاقىنداۋ سەكٸلدٸ ەدٸم; جارىقتىق جۇمەكەن دٷنيەدەن قايتارىنىڭ الدىندا جىل قورىتىندىسىندا جاساعان بٸر بايانداماسىندا العاشقى قادامىما تەنتٸ بولىپ, امانحانعا ەمەس,  ماعان بٸراز ىستىق لەبٸزٸن ايتىپ ەدٸ : "سەرٸك اقسۇڭقارۇلىنىڭ ٶلەڭدەرٸ ەلٸ ٶز الدىنا, دەربەس مۇقابا الىپ كٶرمەگەن: «قارلىعاش» اتتى جالپى جيناقتا عانا جارييالانعان. مىنا شۋماقتار اقىننىڭ كەز كەلگەن ٶلەڭٸنٸڭ كەز كەلگەن جەرٸنەن الىندى. ماقتاۋ ٷشٸن ەمەس, جاس جىرشىنىڭ اياق الىسىن, سٶز ساپتاسىن اڭعارتۋ ٷشٸن وسى كەلتٸرٸلگەن ٷزٸندٸلەردٸڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ سيياقتى. سەرٸك ٶلەڭدەرٸندە ەركٸن, كٶتەرٸڭكٸ ٷن بار. ول ٷن كەيدە رومانتيكالىق سارىنعا اۋىسىپ كەتەدٸ. بٸراق اقىن رومانتيكاسى رەاليستٸك دەتال-وبرازدارمەن, بوياۋلارمەن قانىقتىرىلىپ وتىرادى ەكەن. مۇنداي اقىندار كارەريستٸك تالاپتان, لاۋرەاتتىق مەدالدار قۋۋ ەرەكەتتەرٸنەن اۋلاق بولسا – تالاي جەرگە بارادى دەپ ٷمٸت ەتۋگە نەگٸز بار " ( قاراڭىز: جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ, 7-توم,1981 ج.21-22 بەتتەر).

بۇل -- جۇمەكەننٸڭ 1980-شٸ جىلدارى بٸر توپ جاستاردىڭ "قارلىعاش" جيناعىنا شىققان العاشقى بالاۋسا ٶلەڭدەرٸم تۋرالى پٸكٸرٸ. سودان بەرٸ 40 جىلعا تارتا ۋاقىت ٶتٸپتٸ. جۇمەكەن نەجٸمەدەنوۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆكە  ۇناعان ٶلەڭدەر ا. ەلٸمگە ۇناماي قالىپتى!

ول, تٸپتٸ, پوەزيياداعى پافوس دەگەنگە ٶلەردەي قارسى ەكەن: ونىڭ ويىنشا, پافوس دەگەن سوۆەت پوەزيياسىنىڭ "قالدىعى" كٶرٸنەدٸ?! پافوس دەگەن سٶز (گر. pathos — سەزٸم, قۇمارلىق) قۇلشىنىس, قۇشتارلىق, اسقاقتىق, قۋاتتى سەزٸم مەن تەرەڭ شابىت ماعىناسىندا قولدانىلۋشى ەدٸ. ەجەلگٸ گرەك ەدەبيەتٸندە پافوستى قالامگەردٸڭ شىعارماشىلىق ويىنىڭ سىن-سيپاتىن ايقىنداپ, تۋىندىلارىنداعى زامان بەينەسٸنٸڭ بەينەلەۋ دەڭگەيٸنٸڭ  نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە قاراستىرعان. پافوس ارقىلى اقىن-جازۋشىنىڭ قوعامدىق-ەلەۋمەتتٸك يدەالىن انىقتاۋ  قالىپتاسقان-دى.  پافوس -- قالامگەردٸڭ “سوتى” مەن “ٷكٸمٸ” دەگەن دە كٶزقاراس بار. قىسقاشا ايتقاندا, ول -- تەرەڭ سەزٸم, اسقاق وي دەگەن سٶز! تٸپتٸ, تٷرٸكتٸڭ كٷلتەگٸن جىرىنىڭ ٶنە-بويى -- تٷرٸك ٶلەڭٸمەن ٶرٸلگەن اسقاق پافوس قوي!

امانحاننىڭ سول سٶزٸن ەستٸپ العان وسىنداعى شالا ساۋاتتى بٸر دەلدٷرٸش جاس اقىندارعا: "پافوسقا جولاماڭدار! ول -- سوۆەت وداعىنىڭ قالدىعى!" - دەپ اقىل ايتىپ جٷرگەن كٶرٸنەدٸ...  ونى مەسكەۋدٸڭ بٸلٸم-ٸلٸمٸن "تاۋىسىپ" كەلگەن عۇلاما-وقىمىستى دەپ ويلايتىن بولۋى كەرەك... مەن "حح عاسىردىڭ جيىرما سەتٸن" سوۆەت ٶكٸمەتٸ تۇسىندا جالعاننىڭ جارىعىنا ەزەر شىعارىپ ەدٸم. مۇنى سول كەزدەگٸ ەدەبي ورتا جاقسى بٸلەدٸ. ەندٸ ەل ەگەمەن بولعاندا, سول سوۆەت وداعىندا قالىپ قويعان كٶرٸنەم... سونداعى قاندى بالاق  توتاليتارلىق جٷيەگە جٶندٸ  بٸر اۋىز سٶز ايتا الماعان امانحاندار ارادا 25 جىل ٶتكەننەن كەيٸن ەلگە "گەروي" بولىپ وتىر?!

"سوۆەت وداعى"

Facebook-تە ا.ە. كٷن سايىن الدىمنان شىعادى دا وتىرادى. حانبيبٸ ەسەنقارا قاحىنداعى ەسسەمنەن ("ەگەمەن قازاقستان") ٸلٸپ الار ەشتەڭە تاپپاپتى... "بٷگٸندە «وكولوليتەراتۋرنىە دامى» ٶز الدىنا, «وكولوليتەراتۋرنىە مۋجچينى» دەگەندەر كٶبەيٸپ كەتتٸ! اقىلى مٷلدە از, اجارى ادام كٶرگٸسٸز, ساۋاتسىز, ادامگەرشٸلٸگٸ ٶتە تٶمەن, بويى – بۇلعاڭ, تٷسٸ – جىلماڭ… ٶزدەرٸن «قاناتتى اقىن», «تالانتتى جازۋشى», «ساناتتى سىنشى» سەزٸنەدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ, ابايدى «اينال­دىرعىسى» كەلەدٸ بۇلار...." دەگەن سٶز شامىنا تيٸپ كەتسە كەرەك, ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ, تۋلاپ وتىر: "جالپى, اقىن شىعارماشىلىعى تۋرالى ايتقاندا, ونىڭ تٷر تٷسٸنٸڭ قاندايلىعى كەرەك پە, وسى! ونىڭ شىعارماشىلىققا قانداي قاتىسى بار. ەگەر, پوەزيياعا اقسۇڭقارۇلى كٶزٸمەن قاراساق, پۋشكين الاسا بويلى, كٶرٸكسٸز, تٸپتٸ, كەيبٸر قاتارلارى ونىڭ ەيەلٸنەن بويى الاسالىعىن ايتىپ, قالجىڭعا اينالدىرعان. سولاي, سەرٸك مىرزا! سٸزدٸڭشە ويلاساق, پۋشكين دە ٶزٸڭ ايتقانداي "«وكولوليتەراتۋرنىە مۋجچينى»" قاتارىنا جاتادى ما, قالاي? ""قارعا بويلى قازتۋعاندى" قايدا قويامىز?!" - دەيدٸ اقىلگٶيسٸپ! مىناۋ مەسكەۋدەن ەكٸ جىل وقىعان  "وقىمىستىنىڭ" سٶزٸ ەمەس, سەرگەي ەسەنيننٸڭ "موسكۆا كاباتسكاياسىنان" ميى اشىپ كەلگەن ەسٸرٸك ويلى پەندەنٸڭ سٶزٸ عوي! ابايدىڭ "بويى -- بۇلعاڭ, تٷسٸ--جىلماڭ" دەگەنٸ - "ونىڭ تٷر-تٷسٸنٸڭ قاندايلىعى" مەن "بويدىڭ الاسا-بيٸكتٸگٸن" بٸلدٸرمەيدٸ, حاكٸم بۇل جەردە ادامنىڭ ايارلىعى مەن  الاياقتىعىن ايتىپ تۇرعان جوق پا ەدٸ?! اباي ەۋليە قالاي دٶپ ايتقان: "ەۋرەگە قالما ەزبەدەن, كٷنشٸلدٸگٸن قوزدىرىپ..."-دەپ?!

مەن ەندٸ وسىدان سوڭ ا.ە-نٸڭ مەنٸڭ شىعارماشىلىعىم تۋرالى ايتقان باسقا "سىني ويلارىنا" توقتالىپ, جاۋاپ بەرٸپ جاتۋدى بويىما ار كٶرٸپ وتىرمىن, ولجاستىڭ: "ٷنسٸزدٸكتٸڭ ٶزٸ--داۋىس!"(و, مولچانيە! ەتو توجە--گولوس!" ) دەگەنٸ ەسٸمە تٷسٸپ تۇر!

قازٸر--ححٸ عاسىر. ەلدٸڭ ەكٸ كٶزٸ عانا ەمەس, تٶبە كٶزٸ دە بار. "ماعجان--حالىق جاۋى" دەگەنگە سەنە قوياتىن باياعى ەل جوق."مەن بٸلگەندٸ-- كٸم بٸلەرگە?!" سالعان ا.ە. كٶزٸ قاراقتى قالىڭ وقىرمان, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ بٸلگٸرٸ مۇحتار قۇل-مۇحامەد, قۋانىشباي قۇرمانعالي, ەۋەزحان قودار, "ەگەمەن قازاقستان" ت.ب.  جوعارى باعالاعان "ۇزان" جيناعىن ٸسكە العىسىز قىلا سالدى... قيقۋ باستالدى. ا.ە-دٸ قولداپ, قولپاشتاعانداردىڭ قاراسى دا --ٶزٸنشە...  ەدەبيەتتە جولى بولماعان,  اتى-جٶندەرٸن مەن تٷگٸلٸ, ەل دە بٸلٸڭكٸرەمەيتٸن قايداعى بٸرەۋلەر..."ۇقساماساڭ--تۋماعىر!"-دەيدٸ قازاق مۇندايدى! «بۇلبۇل-- گٷلگە, قارعا-- قوقىسقا قونادى» (جالالاددين رۋمي) ەكەن...

1964 جىلى «ساموە مولودوە وبششەستۆو گەنيەۆ» دەگەن بٸر توپ مەسكەۋدە: 

«سمەرت ەۆتۋشەنكو ي ۆوزنەسەنسكومۋ!» (ۆنيزۋ, كاك سووبششيلي وچەۆيدتسى, بىلو پريپيسانو: «ي احمادۋلينوي» فب) —دەگەن ۇران كٶتەرٸپ شىققان...... بٸزدٸڭ دەلدٷرٸشتەر دە  تالانتتارمەن  ەلٸ--سولاي "كٷرەسٸپ" جٷر!

جازۋشىنىڭ دٷنيەدەگٸ ەڭ كيەلٸ ورىنى--جازۋ ٷستەلٸ. بۇل--ارقاسىنا ارۋاق بٸتكەن پەندە بالاسىنىڭ تەڭٸرٸمەن بەتپە-بەت كەلٸپ, سٶيلەسەتٸن جەرٸ. مۇسىلمانداردىڭ مەككە-مەديناسى سەكٸلدٸ.

جازۋ ٷستەلٸندە ۇزاق وتىرعان, تالانتى جۇتاڭ, بٸلٸم ٶرٸسٸ تار, شارق ۇرعان ٸزدەنٸستەرٸڭ جەمٸسٸن كٶزٸ تٸرٸسٸندە ھەم ٶلگەننەن كەيٸن كٶرە المايتىنداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ كەلە-كەلە ٶزٸنەن  كٶش ٸلگەرٸ وزىپ كەتكەن قالامداس, زامانداستارىنىڭ, مٸنشٸل, كٷنشٸلٸنە قالاي اينالىپ كەتكەنٸن ٶزٸ دە سەزبەي قالادى. اقىن اللانىڭ الدىنان كەتكەن كەزدە ونى الباستى باسادى! بٸر كەزدە قالام مەن قاعازدىڭ عاجايىبىنا كٶز جۇمىپ سەنٸپ, سوڭىندا شىعارماشىلىق قۋاتى سارقىلعان  جازارمان ەندٸ سول ٶزٸ سٷيگەن ەدەبيەتتٸڭ قاس دۇشپانى بولىپ الادى! تالانت سۋالا باستاعان كەزدە كٶكٸرەككە جينالعان دٷنيە... لاس, كٸر سۋعا ۇلاسىپ, ٸرٸڭدەپ, قۇرتتايدى دا, جان-جاعىنا جاعىمسىز يٸس شىعارادى...

جازۋ ٷستەلٸندە  سۋرەتكەر اللانىڭ الدىندا وتىرادى! مەشٸتكە قالاي دەرەت الىپ كٸرسەڭ, جازۋ ٷستەلٸنە دە سوعان بارابار, تازا, پەرٸشتە كٷيدە وتىرۋ كەرەك. ەيتپەسە,--بٸتتٸ... تالانت--ساف التىن, كٸرشٸكسٸز تازا دٷنيە! زۇلىمدىق پەن سۇلۋلىق ارباسقان قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىردا جٷرەگٸڭدٸ كٸرلەتٸپ الساڭ, جازۋ ٷستەلٸڭنەن تۇرىپ كەتۋ كەرەك! وتىرا بەرسەڭ, ٶزٸڭ دە وڭبايسىڭ, ٶزگەنٸ دە وڭدىرمايسىڭ...

90-شى جىلدارى بٸزدە بەكدٸلدا الدامجاروۆ دەگەن "اقىن-سىنشى" بولعان. مۇقاعالي, قادىر, تۇمانبايلاردان باستاپ, مۇحتار شاحانوۆ, تەمٸرحان, ۇلىقبەكتەردەن ٸلٸپ الار ەشتەڭە تاپپاي, قازاق جىرىن "قىرىپ-جويعان"-دى... بٸر كەزدە ٶزٸ دە ٶلەڭ جازىپ, ورتاشا جازارمان دەڭگەيٸندە قالىپ قويعانى ويىندا جوق, قازاق جىرىنداعى قارىمدى تۇلعالاردى كٶزٸنەن تٸزٸپ, كٷرەسٸنگە لاقتىرىپ جٸبەرگٸسٸ كەلگەن-دٸ....  ەندٸ سونىڭ "ارۋاعى" امانحانداردىڭ ارقاسىنا قايتا قونعالى جاتىر!

الدامجاروۆتىڭ «ايىپتاۋ اكتٸسٸ» «جۇلدىز» جۋرنالىنا بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ٸركەس-تٸركەس جارييالانىپ, سول كەزدەگٸ ەدەبي ورتانىڭ تٶبە شاشىن تٸك تۇرعىزىپ ەدٸ... 60-شى جىلدارى ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدە ايتۋلى وقيعا, ايرىقشا قۇبىلىس بولعان كلاسسيكتەردەن ٸلٸپ الار ەشتەڭە تاپپاعان بەلگٸسٸز اقىن  الدامجاروۆ بٸر كٷندە «بەلگٸلٸ بەلينسكييگە (?!) » اينالىپ شىعا كەلدٸ! اتام دا—اڭ-تاڭ, اپام دا—اڭ-تاڭ...

ەلدٸڭ بەرٸ ونى «ماعاۋيننٸڭ كيللەرٸ» دەپ ويلاعان...ۇلى جازۋشىعا كيللەردٸڭ قاجەتٸ قانشا?! كيللەر –كەمتالانتقا عانا كەرەك نەرسە! سول كەزدە كٶكەيدە سونداي بٸر كٷدٸكتٸ وي قالعانى راس. بٸراق, ونى تارقاتىپ, تاراتىپ ايتا الماي قالدىق. بٸر جاعىنان, ٸشٸمٸزدە  تار پيعىل, تارپاڭ ويلى بٸرەۋگە جۋرنالدىڭ بٸر ەمەس, بٸرنەشە سانىن بەرٸپ قويعان كلاسسيك جازۋشىعا دەگەن ٶكپە-ناز دا بولعان-دى. ارادا 20-شاقتى جىل ٶتكەندە 90-شى جىلدارداعى سول كەلەڭسٸز وقيعاعا وي كٶزٸمەن قاراپ وتىرساق, ايسبەرگتٸڭ مۇحيتتىڭ بەتٸندەگٸ سۇلباسىن عانا كٶرٸپپٸز دە, استىنداعى مۇزداقتىڭ استارىنا كٶزٸمٸز جەتپەي قالعان ەكەن. ماعاۋين — پروزايك. «باقتالاستارىمەن» ەسەپ ايىرعىسى كەلسە, اقىنداردا نەسٸ بار?! «ايتقانعا — كٶنٸپ, ايداعانعا — جٷرەتٸن الدامجاروۆىن» عابيتتەن باستاپ, ٸليياس ەسەنبەرلين, سايىن مۇراتبەكوۆ, ەكٸم تارازيلەرگە «ايداپ سالىپ» قويماي  ما?!

مەنٸڭشە, الدامجاروۆتى بٸرەۋلەرگە ەشكٸم دە «ايداپ سالعان» جوق. عۇمىر باقي «ٶلەڭ» جازىپ, كٶپتٸڭ بٸرٸ عانا بولىپ قالعان ورتاشا جازارمان تالانت اتاۋلىعا دەگەن قۋ قاراقان باسىنىڭ قاراۋ وي-پيعىلىن جالعاننىڭ جارىعىنا شىعارىپ, ٸشٸندە پەلەنباي ۋاقىت بويى قوردالانعان قوياسىن اقتارا سالدى! مۇندايلار بەرٸسٸ -- كٶرشٸ ورىس, ەرٸسٸ — ەلەم ەدەبيەتٸندە دە بولعان. بٸراق, دەل وسىنداي, كلاسسيكالىق ەدەبيەتتٸڭ ٸنجۋ-مارجانىن اياعىنىڭ استىنا تاپتاپ, ونىڭ ٷستٸنەن قيقۋ سالىپ ٶتە شىققان ٶلەرمەن ەشبٸر ەلدە  جوق! بٸزدەن باسقا...  مۇنى الاشتاعى  «الدامجاروۆ اۋرۋى» - دەيدٸ! بۇل دەرت ەدەبيەتتە عانا ايقۇلاقتانا كٶرٸنٸپ تۇرعان جوق, قازاقتىڭ بٷكٸل جۇلىن-جٷيەسٸنە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸنەن باستاپ, اس ٷيٸنە دەيٸن دەندەپ كٸرٸپ العان...

ەۆتۋشەنكودا «پوەزييانىڭ قاس جاۋلارى» دەگەن بٸر سٶز تٸركەسٸ بار ەدٸ. دوستوەۆسكييدٸڭ بٸر رومانىندا «وسى ادامزاتقا اقىن دەگەندەردٸڭ بٸر تيىنعا كەرەگٸ بار ما, قانداي پەندە ۇيقاسپەن ويلانىپ-تولعانادى?!», - دەيتٸن بٸر تيپتٸك وبراز بار; «پوەزييانىڭ وسىنداي جاۋلارى» «اقىنداردىڭ» ٶز ٸشٸندە دە جەتٸپ, ارتىلادى. سوۆەت ٶكٸمەتٸ كەزٸندە توم-توم كٸتاپ جازىپ, لەنين مەن ستاليندٸ عانا  «جىرلاپ», پوەزييانىڭ نە ەكەنٸن تٷسٸنبەي كەتكەن «شايىرلار» قانشاما?!. مىنا امانحاندار سولاردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ دەسە بولادى. ٶلەڭدە ٶز سوقپاعىن تابا الماي, ٶزٸنەن كٶش ٸلگەرٸ وزىپ كەتكەندەرگە  ٶرشەلەنە قارسى ٶرە تٷرەگەلگەن ا.ە-دەردٸ كٶرگەندە ورىستىڭ "كتو-تو يز گريازي --ۆ  كنيازي"- دەگەن قاناتتى سٶزٸ ەسكە ساپ ەتە تٷسەدٸ. ٶزدەرٸ قارا باسىپ, حالتۋرانىڭ قارا باتپاعىندا قونىشىنان شالشىقتاپ  جٷرٸپ, ٶنەر ٶرٸندەگٸ بولمىس-بٸتٸمٸ  ٶزگەشەلەۋ ٶرەلٸ تالانت يەلەرٸنە تٸلٸن بەزەپ, جٶن-جوبا ايتادى! بۇلار "پەرۆايا وبيازاننوست ستيحوتۆورنوگو  كريتيكا - نە پيسات سامومۋ پلوحيح ستيحوۆ. پو كراينەي مەرە - نە پەچاتات..." دەگەن مارينا تسۆەتاەۆانى وقىماعان نەمەسە ونى دا كٶزٸنە ٸلمەيتٸن بولۋى كەرەك?! الپىستان اسقانشا ەل سٷيسٸنەتٸن التى اۋىز ٶلەڭ جازباعان ا. ەلٸمنٸڭ «شىعارماشىلىعى» كٶز الدىمىزدا تۇر عوي; وندا ەكٸ-اق «ليريكالىق گەروي» بار: بٸرەۋٸ—بالا جاسىندا ٶزٸن تەنتٸ قىلعان بٸر قىز, ەكٸنشٸسٸ—ەسەك مٸنگەن شال, ەكەۋٸ دە ارالدا قالعان... پوەزييا دەگەن—كٷيبەڭ تٸرلٸكتٸڭ كٷيكٸ كٶلەڭكەسٸ دەگەندٸ وعان كٸم ايتقان? يۋريي كۋزنەتسوۆ پا?! وندا ابايدىڭ «ىزالى جٷرەك, دولى قول, ۋلى سييا, اششى تٸل, نە جازىپ كەتسە, جايى سول, جەككٶرسەڭدەر, ٶزٸڭ بٸل»-دەگەن ۇلاعاتتى دەستٷرٸ قايدا قالادى?!

ەدەبيەتتە جولى بولماعان دەلدٷرٸشتەر -- ماحابباتتا جولى بولماعان  سەكسۋال مانياك, پەدوفيلدەر سىقىلدى; ٶنەرگە كەتكەن "ٶشٸن" ٶزدەرٸن قارا شاڭعا كٶمٸپ, قارا ٷزدٸرە جٶنەلگەن دٷلدٸلدەردەن الادى! قالاي الادى?  "جاقتىم كٷيە, جاپتىم جالامەن"  الادى! سوعان--مەز-مەيرەم...  باياعى اتى شۋلى 37-شٸ جىلدارى وسىنداي بولعان... قازٸر دە--سونداي بولعالى تۇر ما?! مىنا نارىق زامانى بۇلاردى, تٸپتٸ, قۇتىرتىپ جٸبەردٸ! پەندە بولعان سوڭ, كٸنە ارقالاماي جٷرە المايسىڭ. كٸنەڭنٸڭ كەيدە كٷنە ەكەنٸن بٸلٸپ, ٸشتەي ازاپ شەكسەڭ, بويىڭدا بٸر ادامدىق قاسيەت بار دەگەن سٶز! ال, مىنالار الباستى باسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ سول  كٸنەسٸ مەن  كٷنەسٸنە ماقتانىپ, ماعۇمۇرلاناتىن "دەرەجەگە" جەتە  باستادى! كٷلكٸلٸ ھەم  ايانىشتى...

مەسكەۋدە ەكٸ جىل وقىپ كەلگەن "عۇلاما اقىن-سىنشى" ماياكوۆسكييدٸڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقسامايتىن مىقتى اقىندار كٶپ بولسىن»- دەگەن ۇلاعاتتى ويىن دا  تٷسٸنبەي قايتىپتى. شاما-شارقى  ٶزٸمەن دەڭگەيلەس, ايتار وي, اعىتار سىرى جوق قايداعى بٸرەۋلەرگە ٶزٸنشە جان تارتىپ, ولاردى تەمٸرحان مەن ۇلىقبەك, جەركەن مەن نەسٸپبەك, عالىم مەن تىنىشتىقبەك, سۆەتقاليلاردىڭ تٶبەسٸنە قويعىسى كەلەدٸ! بويىنداعى باياعى تابيعيلىق, كٸسٸلٸك ٸز-تٷزسٸز جوق بولعان. كەۋدە كٶتەرٸلگەن... "مەن مەسكەۋدەن وقىپ كەلدٸم..." دەگەن بٸر كٶكٸرەك پايدا بوپتى... ول وقىعان وقۋدى ۇلىقبەك تە وقىپ كەلٸپ ەدٸ, بٸراق, بٷيتٸپ امانحانشىلاپ كەتكەن جوق ەدٸ! وسىندايدا پاريجدٸڭ سوربوننا ۋنيۆەرسيتيتەتٸنٸڭ ماڭدايىنداعى: "قۇداي ساعان تٷك بەرمەسە, ونى ساعان سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتٸ دە بەرە المايدى!" - دەگەن جازۋ ەسكە تٷسەدٸ. وسىنداي ٶرەسٸز پەندەگە بٸر كەزدە نۇرماحان ورازبەك رەداكتور بولعان «اقيقات» جۋرنالىنىڭ تٸزگٸنٸن ۇستاتىپ قويۋ — كٶرەر كٶزگە ۇيات ەمەس پە?!

كەيٸنگٸ كەزدە وسى ا. ە. سەكٸلدٸ تيپتەر ازاماتتىق ليريكانى قۇرعاق پۋبليتسيستيكا دەپ ويلاپ, وعان مۇرنىن شٷيٸرە باستادى. بۇل كٷندەردٸڭ كٷنٸ ەدەبيەتتٸڭ قاسيەتٸنە ەمەس, قاسٸرەتٸنە اينالا ما دەپ قورقاسىڭ. مۇقاعاليدىڭ: "ايتىپ ٶتكەن اقىندا ارمان بار ما?!" دەگەنٸن قۇلاعىنا دا قىستىرار ەمەس. باسقاسىن ايتپاعاندا, بٸزدٸڭ ابايدىڭ ٶزٸ--ازاماتتىق ليريكانىڭ اتاسى ەدٸ  عوي?! تاياۋدا ورىستىڭ وسى زامانداعى ٸرٸ اقىنى يۋننا موريتستٸڭ كەكەسٸنگە تولى بٸر ٶلەڭٸن وقىپ, بٸر ماعۇمۇرلانعان ەدٸم. سول ٶزٸڭ سٷيسٸنگەن دٷنيەگە  ٶزگە ەل دە سٷيسٸنسە عانيبەت ەمەس پە: «پۋبليتسيستيكا – سكازكا پۋشكينا, و رىباكە ي, پەسا گوگوليا "رەۆيزور". پۋبليتسيستيكا – ەتو يگرا نا سكريپكە, گدە تراگەدييا ي پوزور. ەتو ميفى نارودوۆ ميرا, لۆا تولستوگو "حادجي مۋرات", پۋبليتسيستيكا – دانتوۆ "اد", چەحوۆ, پەسا "ۆيشنيوۆىي ساد", "سكيفى" بلوكا, ەگو "دۆەنادتسات", پۋشكينا "مەدنىي ۆسادنيك", گريبوەدوۆا "گورە وت…" پۋبليتسيستيكا – ۆينوگرادنيك, تام نەكراسوۆا كيسلورود, تام كرىلوۆ ي ەگو زۆەرياتنيك, تام ۆەرگيليي, شەكسپير ي "رەپكا", دەۆيات مۋز, "كولوبوك", پريۆەت – ەتۋ پۋبليكۋ ليۋبيت كرەپكو, دۋح پوەزيي, زۆيوزد, پلانەت!»

امانحان ەندٸ بٸزدٸ قويىپ, پۋشكيننٸڭ ٶزٸنە اۋىز سالا باستادى!

"... بەتحوۆەن سالەريدٸڭ موتسارتتى ٶلتٸرمەگەنٸ جٶنٸندە ماقالا دا جازدى. بۇل ٶسەكتٸ تاراتقاندار سالەريدٸڭ جاۋلارى ەدٸ. ونى جەرگٸلٸكتٸ سەنساتسييا قۋعان باسىلىمدار (بٷگٸنگٸ "سارى" باسىلىمدار سەكٸلدٸ), جەلاۋىز, جەڭٸلاۋىزدىلاردىڭ اۋىزىنان ٸلٸپ الىپ جارييالاپ جٸبەرەدٸ. ول ۇزىنقۇلاقتىڭ بٸر پاراسى پۋشكينگە دە جەتٸپ, ول ٶزٸنٸڭ اتاقتى شاعىن پوەماسىن جازادى دا, بٷكٸل پاتشالىق رەسەي, ودان بەرٸ سسسر, ونى ودان ەرٸ ٸلٸپ الا جٶنەلەدٸ. كەزٸندە سول ٷشٸن پۋشكيندٸ ايىپتاۋشىلار دا بولعان.(ونداي جاعداي بٸزدە دە جەتٸپ ارتىلادى). سودان بەرٸ سول ٶسەكتەن ٶرگەن وقيعا تالايعا ازىق بولىپ جٷر. ەيتپەسە, ... سالەري كورولدٸڭ دە, سو كەزدەگٸ مۋزىكا شەبەرلەرٸ مەن جۇرتشىلىقتىڭ سٷيٸكتٸ كومپوزيتورى بولعان. ەربٸر ٶنەر ادامىنا تەن ونىڭ دا كەمشٸلٸگٸ بولعانىن قاتارلارى جازادى, بٸراق, ونىڭ موتسارتقا ۋ بەرەتٸن جاعدايدا بولماعانىن ەسكەرتەدٸ. ول تۋرالى ماتەريال كٶپ... سوندىقتان, مەن دە ول ٶسەككە سەنە قويمايمىن. ەيتپەسە, سول پۋشكينٸنٸڭ دە قۇداي سٷيەر قىلىعى از بولماعان...."(امانحان ەلٸم,"ويتوعىس", فب, 24. 11. 2016 ج.).

سالەري موتسارتقا ۋ بەردٸ مە, بەرمەدٸ مە? مەسەلە وندا ەمەس قوي?! "قۇداي سٷيەر قىلىعى از"(ا.ە.) پۋشكين "موتسارت پەن سالەري" اتتى تراگەديياسىندا دانىشپاندىق پەن دارىنسىزدىقتىڭ كلاسسيكالىق وبرازىن جاسادى! بارلىق قوعامدىق فورماتسييالاردا قايتا-قايتا تٷرلەنٸپ, تٸرٸلٸپ, تۋا بەرەتٸن تيپتٸك بەينەلەردٸ سومدادى! امانحان اقىنشا ويلاۋ ٶز الدىنا, ححٸ عاسىرداعى كٶزٸ قاراقتى, كٶڭٸلٸ وياۋ قاراپايىم, ساۋاتتى وقىرمان قۇرلى دا ويلانا المايدى ەكەن: ٶمٸردەگٸ قارابايىر شىندىقتان ٶنەردەگٸ شىندىق (پۋشكين. "موتسارت پەن سالەري) مىڭ ەسە ارتىق ەمەس پە ەدٸ?! مەسەلە--وسىندا تۇر! امانحاندار سالەريدٸ جانىنداي جاقسى كٶرە مە, تٸپتٸ, ونى "جالادان" اقتاپ العىسى دا كەلە مە, وندا "قۇداي سٷيەر قىلىعى از"(ا.ە.) پۋشكيننٸڭ دە, بٸزدٸڭ دە قاحىمىز جوق; بٸراق, ولاردىڭ وسى وسپادارلىعى ۇلى ورىس اقىنىنىڭ  ادامزاتتىڭ كٶركەم ويىنا ولجا سالعان كلاسسيكالىق تۋىندىسىنا كٶلەڭكە دە تٷسٸرە المايدى! سەزٸكتٸلەر سەكٸرە بەرەدٸ! ەلەم ەدەبيەتٸندە پۋشكيننٸڭ موتسارتى--تالانتتىڭ, "... كورولدٸڭ دە, سو كەزدەگٸ مۋزىكا شەبەرلەرٸ مەن جۇرتشىلىقتىڭ سٷيٸكتٸ كومپوزيتورى بولعان سالەري" (ا.ە.)--كەمتالانتتىڭ كەرەمەت سومدالعان تيپتٸك بەينەسٸ بولىپ قالا بەرەدٸ! امانحاندار سالەريلەرگە جان تارتتى ەكەن دەپ, ادامزاتتىڭ ەلٸمساقتان كەلە جاتقان ۇلاعاتتى ۇستانىمى ٶزگەرمەيدٸ ەندٸ... مەسەلە--وسىندا!

"موتسارت پەن سالەري. (وسى زامانعى نۇسقا)»- دەگەن پوەمانى 27 جىل بويى   جازىپ ەدٸم, قاتارلاس  قالامداستارىم وعان ونشا مەن بەرە قويمادى.  سىنشى, اكادەميك عالىم سەرٸك قيراباەۆ اعام ونى "ەگەمەن قازاقستاننان" وقي سالىپ, تەرەڭ تالداپ شىقتى. مۇحتار, سەبيت, عابيدەن, عابيت, قاسىمداردىڭ كٶزٸن كٶرٸپ, ٶزٸ دە تالاي شايقاستىڭ ٸشٸندە بولعان  ابىز اعا, ەدەبيەت--موتسارت پەن سالەريدٸڭ ايقاسى ەكەنٸن كٶزگە شۇقىپ كٶرسەتتٸ دەسە بولادى! ا.ە-دەر ودان ٶزدەرٸنٸڭ پروتوتيپتەرٸن كٶرٸپ, ماعان ودان سايىن ٶشٸگٸپ الدى! پوەما نىساناسىنا دٶپ جەتتٸ! اۆتورعا كەرەگٸ وسى عوي! قۇدايعا تەۋبە, گەرويلارىم ٶزٸممەن قاتار ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر! جاي جٷرمەي, سولاردىڭ شامىنا وت تٷسٸرٸپ قويام...

بٸزدٸ قويشى... ونىڭ بٸز تٷگٸلٸ, ۇلى مۇقاعالي قاحىنداعى «سىني وي-تولعامدارىنىڭ» ٶزٸ كٶڭٸلگە كٶلەڭكە ۇيالاتادى. ول مۇحاڭنىڭ «وتىز بەسٸنشٸ كٶكتەمٸم» اتتى ٶلەڭٸن ٶمٸرزاق قوجامۇراتوۆتىڭ وسى ەۋەندەس ٶلەڭٸمەن سالىستىرا «تالداپ»: «مۇقاعاليدىڭ «اۆتوگراف», «اققۋلار ۇيىقتاعاندا», «مەن باسىمنان قورقامىن...»-دەگەن ٶلەڭدەرٸ ٶمٸرزاقتىڭ «وسى تاقلەتتەس ٶلەڭدەرٸنەن باعىت-باعدار العان!»-دەپ «جاڭالىق» اشادى! («ادىرنا»,3-شٸ سانى, 2017 ج.). كٸم—كٸمنەن العان? بٸرٸنشٸدەن, مۇقاعالي 35 جاسقا كەلگەندە, ٶمٸرزاق بار-جوعى 30 جاستا ەدٸ عوي?! ەكٸنشٸدەن, مۇقاعالي مەن ٶمٸرزاقتىڭ «وتىز بەسٸن...» سالىستىرۋعا دا كەلمەيدٸ; مۇحاڭنىڭ جىرىنا بٸر پەندەنٸڭ عۇمىرى ٶز الدىنا, -قازاقتىڭ  بٸر دەۋٸرٸ سىيىپ كەتكەن, ٶمٸرزاقتٸكٸ—سوعان ەگٸلە ەلٸكتەۋدەن اسا الماعان شالا دٷنيە. امانحاننىڭ ايتۋىنشا, قازاق جىرىنا تٶڭكەرٸس جاساعان تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ, كەڭشٸلٸك مىرزابەكوۆ  تە سول ٶمٸرزاقتىڭ بٸر جاڭعىرىعى عانا كٶرٸنەدٸ... ٶ.قوجامۇراتوۆ—جاقسى اقىن, تاعدىر-تالانى اۋىر اقىن, بٸراق, ول مۇقاعالي, تٶلەگەن, تٸپتٸ, كەڭشٸلٸك  جەتكەن بيٸككە جەتە الماعان-دى. ا.ەلٸم قىزا-قىزا كەلە م.ماقاتاەۆ «كەلشٸ, قارعام, شاشىڭنان يٸسكەيٸن...» دەگەن جولدى سەيسەن مۇحتارۇلىنان كٶشٸرٸپ العان دەپ مەز-مەيرام بولادى... ونىسى سەندەردٸڭ الاقانعا سالىپ وتىرعان ۇلى اقىندارىڭنىڭ  دا بٸز سەكٸلدٸ ۇساق اقىنداردان اسىپ كەتكەنٸ شامالى دەگەن پەندەلٸك پيعىل...

2000-شى جىلدارى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ بٸر قۇرىلتايىندا بٸر توپ جاس اقىن-جازۋشىلاردى وداققا قابىلدادى. سوندا وسى ا.ە. ورىنىنان ۇشىپ تٷرەگەپ, تالانتتى جاس اقىن تاناگٶز ٸليياستىڭ وداققا مٷشە بولۋىنا ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ قارسى شىقتى. تاناگٶز ٶزٸنٸڭ قىزىمەن جاستى بالا. ٶتە تالانتتى اقىن. ارادا ون شاقتى جىل ٶتكەندە امانحاندى بٸرٸنشٸ رەت كٶرۋٸم. جاس اقىندى ەتەگٸنەن تارتقاندى جانىم جاقتىرماۋشى ەدٸ. تالانتتى جاس اقىن اقبەرەن ەلگەزەككە كٷن كٶرسەتپەي قويدى! ٶزٸ سونىڭ مارقۇم ەكەسٸمەن بٸرگە وقىعان. قازاق "ەكەڭ ٶلسە دە, ەكەڭدٸ كٶرگەن ٶلمەسٸن"-دەۋشٸ ەدٸ. ىلعي تالانتتى, قاناتتى ۇل-قىزعا تيسەدٸ دە جٷرەدٸ! باياعىدا باسىمىزدان ٶتكەن قۇقاي, --كٷيٸپ كەتتٸم... كٶز الدىمدا بٸر كەزدەگٸ بٸر پەرٸشتەم... قازاق جىرىنداعى قيقۋلاعان قالىڭ دٷبٸردەن ساياق قالعان سايقىمازاققا اينالىپ سالا بەردٸ...

«زاماناۋي كوزەل پروۆوكاتورلار!» -دەپتٸ ارمان قانيدىڭ فب-داعى پاراقشاسىندا--"...زاماناۋي كوزەل پروۆوكاتورلار..." كەيٸنگٸ كەزدە ماعان كەرەمەت ۇناپ بارادى وسى سٶز! قازاقشانى بەلٸنەن باسىپ, وداعاي ورىسشا قوسقانىنا قاراماستان! سونى تالانتتى اقىن ارمان قانيدىڭ فب-داعى پاراقشاسىنان ۇرلاپ الدىم! ارماننىڭ عانا اۋزىنان شىعاتىن سٶز! مۇندا مٸنەزٸ تۇر ونىڭ! بالاقتاعى بيتتٸ باسقا شىعارمايتىن مٸنەزٸ! ەندٸ بەرمەيمٸن وعان! قولىما شىراق ۇستاپ, تابا الماي جٷرگەن سٶزٸم! "...زاماناۋي كوزەل پروۆوكاتورلار!!!" بۇلار بارلىق جەردە جٷر! دٷنيەنٸ بٷلدٸرەدٸ دە, تٷك بولماعانداي جٷرە بەرەدٸ! بۇرىن پوليتبيۋرودا جٷرگەن... قازٸر دٷنيەجٷزٸلٸك ساياساتتىڭ تٸزگٸنٸن قولىنا ۇستاپ وتىر! بالالار باقشاسىنان باستاپ, ينستيتۋت-ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن ۇلتتىق رۋحانيياتقا دەيٸن كيمەلەپ, كٸرٸپ العان!

ەدەبي-كيللەر

18.04.2017 ج.

ۇلت پورتالى