11 sáýir kúni ótken Senat otyrysynda depýtat Ańsar Musahanov Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-Ministri A.U. Maminniń atyna depýtattyq saýal joldady.
Qazaqstan Respýblikasynyń
Premer-Ministiri
A.U. MAMINGE
Qurmetti Asqar Uzaqbaiuly!
Bizdiń osy depýtattyq saýalymyzǵa Qazaqstan Respýblikasyndaǵy qoi sharýashylyǵyn damytýdyń jáne qoi eti men júnin óndirip, óńdeý máselesiniń áli de bolsa durys jolǵa qoiylmai kele jatqandyǵy arqaý bolyp otyr.
Qoi sharýashylyǵy - mal sharýashylyǵynyń basty ári birden-bir dástúrli jetekshi ári Otandyq agrobiznestiń negizgi baǵyttarynyń biri bolyp sanalady.
Sońǵy ýaqytta qoi eti men qoidyń júnin eksporttaýda birshama ilgerileýshilik bolǵanymen, qoi sharýashylyǵyn damytý, qoi eti men júnin óndirý men óńdep, is qylý jaiy áli de syn kótermeitin jaǵdaida ekendigine Úkimettiń nazaryn aýdarǵandy jón sanap otyrmyz.
Qazaqstannyń Statistika agenttiginiń bergen málimetine sáikes, elimizde qazir qoi sany 16 millionnan astam. Soǵan qaramastan, eń áýeli ózimizdiń ishki rynogymyzdy da tolyq qamtamasyz ete almai jáne qoi ónimderin eksporttaýdy durys jolǵa qoia almai kele jatqandyǵymyz alańdatady. Óitkeni, áli de bolsa, osy salany damytýdyń ǵylymi negizdelgen júiesi qalyptaspai otyr.
Al, qoi sharýashylyǵyn damytyp, ony tabysty salaǵa ainaldyrý úshin aldymen Qoi malynyń esebin naqtylap, durystap alý qajet.
Elimizde negizinen qazir Qoidyń qandai tuqymdary bar, aldaǵy ýaqytta qoidyń qandai tuqymyn ósirýge basymdyq berilýi kerek? Mine, osyny anyqtaý úshin taiaýdaǵy ýaqytta qoi tuqymy boiynsha sanaq, iaǵni, inventarizatsiia, túgendeý jumystaryn júrgizý qajet dep sanaimyz.
Osy jumystardyń negizinde, aldaǵy ýaqytta Qazaqstandaǵy qoi sharýashylyǵyn damytýdyń jańa ári osy zamannyń talabyna beiimdelgen Memlekettik baǵdarlamasyn jasaý kerek dep sanaimyz.
Bul baǵdarlama boiynsha qoi sharýashylyǵyn sýbsidiialaýdyń tártibi men erejesin qaita qaralýǵa tiisti. Asyl tuqymdy qoi ósirýge basymdyq bere otyryp, memleket turǵysynan qoldaýdy qamtamasyz etýdi jan-jaqty sheshýdi qarastyratyn ýaqyt keldi. Ásirese, selektsiialyq jumystar júrgizýge, shet elden qoi malynyń asyl tuqymdy atalyǵyn satyp alýǵa, qoidy qoldan uryqtandyrý, kóshpeli qoi qyrqý jáne jún daiyndaýdyń servistik pýnktterin ashyp, olardyń jumystaryn jandandyrý isteri asa qoldaýdy qajet etip otyr.
Qazaqstan úshin qoi etin eksporttaý dál qazir mańyzdy máseleniń biri. Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń málimetinshe, Qazaqstanda óndiriletin ekologiialyq taza etke suranys artyp keledi jáne de eksporttaý máselesi de qarastyrylyp jatqan da kórinedi. Bul úshin qoi ónimderin eksportqa shyǵarýdy rettep, qoi sharýashylyǵy ónimderiniń halyqaralyq standartyna túzetý men tolyqtyrýlar engizý kerek degen mamandar pikirimen de sanasqan jón bolar.
Qazirgi kezde Keden odaǵyna múshe memleketterdiń rynogyna eksportqa et shyǵarýdy arttyrý úshin qoi sharýashylyǵyn intensivti tehnologiiany paidalana otyryp damytýmen birge mal tuqymdaryn, sonyń ishinde qoi tuqymyn asyldandyryp, olardan óndiretin et pen jún ónimderiniń sapasyn arttyrýǵa kóńil bólý qajettigi týyndap otyr.
Kez-kelgen óndiristik sala siiaqty, mal sharýashylyǵyn, taǵy da sonyń ishinde qoi sharýashylyǵyn damytý tehnologiiasy aldyńǵy qatardaǵy ǵylym men tehnikanyń jetistikterine súienýge tiisti.
Sapaly mal ónimderin óndirýdiń áli de bolsa eskerilmei jatqan kóptegen máseleleri bar. Sonyń biri qoidyń ár tuqymynyń biologiialyq jáne fiziologiialyq erekshelikterin mal ósiriletin aimaqtarda durys paidalaný kerektigi bolyp otyr.
Qoi sharýashylyǵyn jyl boiy úzdiksiz ári turaqty ónim óndirýshi tabysty salaǵa ainaldyrý úshin birinen soń biri kezek-kezegimen atqarylatyn tehnologiialyq protsester uiymdastyrylyp, iske asyrylmai keledi.
Al ázirge Respýblikamyzdyń sharýa qojalyqtarynda qoi ónimderin óndirý tehnologiiasy jalpy saqtalǵanymen, jyldyń tórt mezgiline sai, turaqty ári údemeli túrde ónim óndirý júiesi qalyptaspaǵan. Qýatty ári turaqty óndiristik júie joq. Sodan kelip, óndirilgen et pen biiazy júnniń sapasy halyqaralyq standarttarǵa sai kelmei jatady.Ázirge qoi etteri tek qana ishki suranystarǵa ǵana jaramdy bolyp tur.
Aldaǵy ýaqytta qoi sharýashylyǵyn intensivti damytý úshin jańa tehnologiialyq ádisterdi keńinen paidalana otyryp, bul salany da tsifrlandyrýǵa da kóńil bólý arqyly ónimniń ózindik quny men sapasyn jaqsartýǵa aiyryqsha mán berilip, talap kúsheitilýge tiisti. Qoi sharýashylyǵynyń jumys protsesterin mamandandyrý búgingi belesten áldeqaida joǵary bolýǵa tiisti dep sanaimyz.
Qoi sharýashylyǵymen ainalysatyn ǵylymi-zertteý institýttary etti baǵyttaǵy shet el qoshqarlaryn paidalanyp, iaǵni selektsiia arqyly eti ónimdi ári sapasy jaqsy jańa qoi tuqymyn shyǵarýdy jolǵa qoiatyn da kez keldi.
Qazirgi ýaqytta etek alyp bara jatqan biiazy júndi qoilar men qylshyqty jáne uiań júndi qoi tuqymdaryn bir-birimen negizsiz býdandastyrýǵa qajet bolsa zańmen de tyiym salý kerek.
Qazaqstannyń qandai da bir aimaǵynda ósirýge bolatyn qoi túrlerin eń áýeli Aýyl sharýashylyǵy ministrliginiń jáne ǵylymi-zertteý uiymdarynyń negizdemelerine sáikes anyqtap alǵan da jón.
Qoi bordaqylaý alańdaryn, qoi soiý pýnktterin rettep, olardy shet elge ónim shyǵaratyn reestrge de engizý qajet dep bilemiz.
Qoi sharýashylyǵy ónimderin óńdeitin mekemeler men servistik daiyndaý ortalyqtary aralyǵynda tyǵyz bailanys ornatýdy da sheshý qajet. Óitkeni, iri jetkizýshilerdiń jáne qoi ónimderin óndirýshiler úshin kepildi satyp alý , qoidy qyrqý jáne jún daiyndaýdyń biryńǵai júieleriniń bolmaýy, maldyń sany men jai-kúii týraly naqty aqparattyń joqtyǵy da osy salanyń ilgeri damýyna keri áserin tigizip otyr.
Jaiylymdardyń jaǵdaiy da jyl saiyn nasharlap barady. Kezinde qabyldanǵan «Jaiylymdar týraly» zańynyń normalary tolyqtai júzege asyrylǵan joq. Jaiylymdardy basqarý jáne olardy paidalaný jónindegi josparlar kóp óńirlerde bekitilmegen. Aýyl mańyndaǵy jaiylymdardyń tozýy beleǵ alyp otyr. Sonymen qatar, shalǵaidaǵy jaiylymdardy paidalanýdy uiymdastyrý máselesi de tolyq sheshimin tappai otyr. Degradatsiiaǵa, iaǵni jaramsyz bolyp qalǵan jaiylymdy jerlerdi qalpyna keltirý, jaiylym qunarlylyǵyn arttyrýǵa qajetti sharalar keshenin jasap, olardy júzege asyrýdy qolǵa alatyn kez keldi. Ol úshin kóde, izen taǵy da basqa shóp pen sekseýil tuqymdaryn óndirýdi de ǵylymi turǵydan jandandyrý qajet.
Jeke sharýashylyq qojalyqtaryndaǵy qoidyń 70 paiyzy shaǵyn fermalarda ósirilip jatqandyqtan, olardyń ónimdilikteri de tómen. Qoi sharýashylyǵy salasynyń mamandary men qarapaiym eńbek adamdarynyń áleýmettik jaǵdailaryna da tiisti kóńil bólinbei ketti.
Veterinarlyq qyzmettiń sheshilmei kele jatqan kóptegen máselesi de bar. Aýyldyq okrýgter ortalyǵynan veterinarlyq pýnktter salý áli de mardymsyz. Syrǵamen, vaktsinalarmen ýaqtyly qamtamasyz etýde de kemshilikter oryn alǵan.
Qurmetti Asqar Uzaqbaiuly!
Qazirgi qalyptasyp otyrǵan jaǵdaidy eskere otyryp, qoi sharýashylyǵyn ónerkásiptik negizde damytý jáne ónim sapasyn jaqsartý máseleleri eń aldymen memlekettik deńgeide tájiribeli qoi ósirýshiler men mamandarynyń, ǵalymdardyń qatysýymen talqylanyp, arnaiy ári naqtyly mindetter belgilengeni jón bolar edi.
Bul oraida taýly, shól jáne shóleit aimaqtardy qoi sharýashylyǵyna tiimdi paidalaný úshin jeke sharýashylyqtardyń aýdandyq, aimaqtyq kásibi birlestikterin qurǵan jón.
Kásibi maqsattary boiynsha birlestirilgen sharýashylyqtar ondai jaǵdaida jaiylymdyq jerlerdi de, sol aýdan aimaǵyndaǵy qolda bar qoi bordaqylaý,jún qyrqý, mal toǵytý, mal soiý, mal ónimderin óńdeý kompleksterin de ózara tiimdi paidalanar edi.
Mundai birlestikter bolsa ǵalymdar da ózderiniń ǵylymi jetistikterin óndiriske engizýge mol múmkindik alady. Sondyqtan osyndai birlestikterdiń respýblikanyń ártúrli aimaqtaryna yńǵaily modelderin jasaýymyz kerek.
Sonymen birge, qoi sharýashylyǵyn intensivti damytý úshin jańa tehnologiialyq ádisterdi keńinen paidalaný úshin, qoi sharýashylyǵy salasynyń básekelestik deńgeiine kóterý úshin ǵylymmen birge óndeý jumystary qolma qol júrý kerek. Ol úshin zootehnikalyq ǵylym salasyna Úkimet tarapynan yqpal etilýi qajet sanaimyz.
Eń aldymen taǵy da qazirgi ýaqytta óndiriletin qoi ónimderine boiynsha qurylǵan Respýblikadaǵy 4 birdei palatany bir ortalyqqa, bir palataǵa ǵana biriktirý qajet.
Sonymen birge qoi sharýashylyǵyna qatysty máselelerdi egjei-tegjeili talqylap, sheshý úshin Respýblikalyq úilestirý keńesin qurǵannyń da artyqshylyǵy bolmas edi.
Bul keńestiń quramyna «Respýblikalyq qoi sharýashylyǵy palatasy», «Ǵylymi zertteý institýttary», «Atameken» kásipkerler palatasy, ýákiletti organdar, bedeldi ǵalymdar, iri sharýashylyq basshylary men fermerlerdi múshe etip engizip, jylyna bir ret jinalys - forým ótkizip otyrsa nur ústine nur bolar edi.
Elimizde qoi sharýashylyǵy ekonomikamyzdyń mańyzdy salasynyń biri ekendigin eskere otyryp, Qazaqstandaǵy qoi sharýashylyǵyn damytýdy álemdik úlgige beiimdelgen tiimdi ári básekege qabiletti bolarlyqtai jolǵa qoiý úshin bul salanyń uzaq jyldardan beri qordalanyp qalǵan máseleleri óziniń oń sheshimin tabar degen senimdemiz.
A. Musahanov.
J. Nurǵaliev
R. Ákimov
B. Elamanov
M. Jumaǵaziev
D. Mýsin
Á. Nuraliev
