11 سەۋٸر كٷنٸ ٶتكەن سەنات وتىرىسىندا دەپۋتات اڭسار مۇساحانوۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ ا.ۇ. ماميننٸڭ اتىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
پرەمەر-مينيستٸرٸ
ا.ۇ. مامينگە
قۇرمەتتٸ اسقار ۇزاقبايۇلى!
بٸزدٸڭ وسى دەپۋتاتتىق ساۋالىمىزعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جەنە قوي ەتٸ مەن جٷنٸن ٶندٸرٸپ, ٶڭدەۋ مەسەلەسٸنٸڭ ەلٸ دە بولسا دۇرىس جولعا قويىلماي كەلە جاتقاندىعى ارقاۋ بولىپ وتىر.
قوي شارۋاشىلىعى - مال شارۋاشىلىعىنىڭ باستى ەرٸ بٸردەن-بٸر دەستٷرلٸ جەتەكشٸ ەرٸ وتاندىق اگروبيزنەستٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى.
سوڭعى ۋاقىتتا قوي ەتٸ مەن قويدىڭ جٷنٸن ەكسپورتتاۋدا بٸرشاما ٸلگەرٸلەۋشٸلٸك بولعانىمەن, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, قوي ەتٸ مەن جٷنٸن ٶندٸرۋ مەن ٶڭدەپ, ٸس قىلۋ جايى ەلٸ دە سىن كٶتەرمەيتٸن جاعدايدا ەكەندٸگٸنە ٷكٸمەتتٸڭ نازارىن اۋدارعاندى جٶن ساناپ وتىرمىز.
قازاقستاننىڭ ستاتيستيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ بەرگەن مەلٸمەتٸنە سەيكەس, ەلٸمٸزدە قازٸر قوي سانى 16 ميلليوننان استام. سوعان قاراماستان, ەڭ ەۋەلٸ ٶزٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ رىنوگىمىزدى دا تولىق قامتاماسىز ەتە الماي جەنە قوي ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتاۋدى دۇرىس جولعا قويا الماي كەلە جاتقاندىعىمىز الاڭداتادى. ٶيتكەنٸ, ەلٸ دە بولسا, وسى سالانى دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگٸزدەلگەن جٷيەسٸ قالىپتاسپاي وتىر.
ال, قوي شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, ونى تابىستى سالاعا اينالدىرۋ ٷشٸن الدىمەن قوي مالىنىڭ ەسەبٸن ناقتىلاپ, دۇرىستاپ الۋ قاجەت.
ەلٸمٸزدە نەگٸزٸنەن قازٸر قويدىڭ قانداي تۇقىمدارى بار, الداعى ۋاقىتتا قويدىڭ قانداي تۇقىمىن ٶسٸرۋگە باسىمدىق بەرٸلۋٸ كەرەك? مٸنە, وسىنى انىقتاۋ ٷشٸن تاياۋداعى ۋاقىتتا قوي تۇقىمى بويىنشا ساناق, ياعني, ينۆەنتاريزاتسييا, تٷگەندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
وسى جۇمىستاردىڭ نەگٸزٸندە, الداعى ۋاقىتتا قازاقستانداعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جاڭا ەرٸ وسى زاماننىڭ تالابىنا بەيٸمدەلگەن مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن جاساۋ كەرەك دەپ سانايمىز.
بۇل باعدارلاما بويىنشا قوي شارۋاشىلىعىن سۋبسيدييالاۋدىڭ تەرتٸبٸ مەن ەرەجەسٸن قايتا قارالۋعا تيٸستٸ. اسىل تۇقىمدى قوي ٶسٸرۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ, مەملەكەت تۇرعىسىنان قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋدٸ جان-جاقتى شەشۋدٸ قاراستىراتىن ۋاقىت كەلدٸ. ەسٸرەسە, سەلەكتسييالىق جۇمىستار جٷرگٸزۋگە, شەت ەلدەن قوي مالىنىڭ اسىل تۇقىمدى اتالىعىن ساتىپ الۋعا, قويدى قولدان ۇرىقتاندىرۋ, كٶشپەلٸ قوي قىرقۋ جەنە جٷن دايىنداۋدىڭ سەرۆيستٸك پۋنكتتەرٸن اشىپ, ولاردىڭ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ٸستەرٸ اسا قولداۋدى قاجەت ەتٸپ وتىر.
قازاقستان ٷشٸن قوي ەتٸن ەكسپورتتاۋ دەل قازٸر ماڭىزدى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, قازاقستاندا ٶندٸرٸلەتٸن ەكولوگييالىق تازا ەتكە سۇرانىس ارتىپ كەلەدٸ جەنە دە ەكسپورتتاۋ مەسەلەسٸ دە قاراستىرىلىپ جاتقان دا كٶرٸنەدٸ. بۇل ٷشٸن قوي ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتقا شىعارۋدى رەتتەپ, قوي شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ حالىقارالىق ستاندارتىنا تٷزەتۋ مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ كەرەك دەگەن ماماندار پٸكٸرٸمەن دە ساناسقان جٶن بولار.
قازٸرگٸ كەزدە كەدەن وداعىنا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ رىنوگىنا ەكسپورتقا ەت شىعارۋدى ارتتىرۋ ٷشٸن قوي شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتٸ تەحنولوگييانى پايدالانا وتىرىپ دامىتۋمەن بٸرگە مال تۇقىمدارىن, سونىڭ ٸشٸندە قوي تۇقىمىن اسىلداندىرىپ, ولاردان ٶندٸرەتٸن ەت پەن جٷن ٶنٸمدەرٸنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا كٶڭٸل بٶلۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر.
كەز-كەلگەن ٶندٸرٸستٸك سالا سيياقتى, مال شارۋاشىلىعىن, تاعى دا سونىڭ ٸشٸندە قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تەحنولوگيياسى الدىڭعى قاتارداعى عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتٸستٸكتەرٸنە سٷيەنۋگە تيٸستٸ.
ساپالى مال ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋدٸڭ ەلٸ دە بولسا ەسكەرٸلمەي جاتقان كٶپتەگەن مەسەلەلەرٸ بار. سونىڭ بٸرٸ قويدىڭ ەر تۇقىمىنىڭ بيولوگييالىق جەنە فيزيولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن مال ٶسٸرٸلەتٸن ايماقتاردا دۇرىس پايدالانۋ كەرەكتٸگٸ بولىپ وتىر.
قوي شارۋاشىلىعىن جىل بويى ٷزدٸكسٸز ەرٸ تۇراقتى ٶنiم ٶندiرۋشٸ تابىستى سالاعا اينالدىرۋ ٷشiن بiرiنەن سوڭ بiرi كەزەك-كەزەگٸمەن اتقارىلاتىن تەحنولوگييالىق پروتسەستەر ۇيىمداستىرىلىپ, iسكە اسىرىلماي كەلەدٸ.
ال ەزٸرگە رەسپۋبليكامىزدىڭ شارۋا قوجالىقتارىندا قوي ٶنiمدەرٸن ٶندٸرۋ تەحنولوگيياسى جالپى ساقتالعانىمەن, جىلدىڭ تٶرت مەزگiلiنە ساي, تۇراقتى ەرٸ ٷدەمەلi تٷردە ٶنiم ٶندٸرۋ جٷيەسٸ قالىپتاسپاعان. قۋاتتى ەرٸ تۇراقتى ٶندiرiستiك جٷيە جوق. سودان كەلٸپ, ٶندٸرٸلگەن ەت پەن بييازى جٷننٸڭ ساپاسى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەي جاتادى.ەزٸرگە قوي ەتتەرٸ تەك قانا ٸشكٸ سۇرانىستارعا عانا جارامدى بولىپ تۇر.
الداعى ۋاقىتتا قوي شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتٸ دامىتۋ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييالىق ەدٸستەردٸ كەڭٸنەن پايدالانا وتىرىپ, بۇل سالانى دا تسيفرلاندىرۋعا دا كٶڭٸل بٶلۋ ارقىلى ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنى مەن ساپاسىن جاقسارتۋعا ايىرىقشا مەن بەرٸلٸپ, تالاپ كٷشەيتٸلۋگە تيٸستٸ. قوي شارۋاشىلىعىنىڭ جۇمىس پروتسەستەرٸن مامانداندىرۋ بٷگٸنگٸ بەلەستەن ەلدەقايدا جوعارى بولۋعا تيٸستٸ دەپ سانايمىز.
قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ەتتٸ باعىتتاعى شەت ەل قوشقارلارىن پايدالانىپ, ياعني سەلەكتسييا ارقىلى ەتٸ ٶنٸمدٸ ەرٸ ساپاسى جاقسى جاڭا قوي تۇقىمىن شىعارۋدى جولعا قوياتىن دا كەز كەلدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەتەك الىپ بارا جاتقان بييازى جٷندٸ قويلار مەن قىلشىقتى جەنە ۇياڭ جٷندٸ قوي تۇقىمدارىن بٸر-بٸرٸمەن نەگٸزسٸز بۋدانداستىرۋعا قاجەت بولسا زاڭمەن دە تىيىم سالۋ كەرەك.
قازاقستاننىڭ قانداي دا بiر ايماعىندا ٶسٸرۋگە بولاتىن قوي تٷرلەرٸن ەڭ ەۋەلٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلiگiنiڭ جەنە عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارىنىڭ نەگٸزدەمەلەرٸنە سەيكەس انىقتاپ العان دا جٶن.
قوي بورداقىلاۋ الاڭدارىن, قوي سويۋ پۋنكتتەرٸن رەتتەپ, ولاردى شەت ەلگە ٶنٸم شىعاراتىن رەەسترگە دە ەنگٸزۋ قاجەت دەپ بٸلەمٸز.
قوي شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەيتٸن مەكەمەلەر مەن سەرۆيستٸك دايىنداۋ ورتالىقتارى ارالىعىندا تىعىز بايلانىس ورناتۋدى دا شەشۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ, ٸرٸ جەتكٸزۋشٸلەردٸڭ جەنە قوي ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋشٸلەر ٷشٸن كەپٸلدٸ ساتىپ الۋ , قويدى قىرقۋ جەنە جٷن دايىنداۋدىڭ بٸرىڭعاي جٷيەلەرٸنٸڭ بولماۋى, مالدىڭ سانى مەن جاي-كٷيٸ تۋرالى ناقتى اقپاراتتىڭ جوقتىعى دا وسى سالانىڭ ٸلگەرٸ دامۋىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ وتىر.
جايىلىمداردىڭ جاعدايى دا جىل سايىن ناشارلاپ بارادى. كەزٸندە قابىلدانعان «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭىنىڭ نورمالارى تولىقتاي جٷزەگە اسىرىلعان جوق. جايىلىمداردى باسقارۋ جەنە ولاردى پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ جوسپارلار كٶپ ٶڭٸرلەردە بەكٸتٸلمەگەن. اۋىل ماڭىنداعى جايىلىمداردىڭ توزۋى بەلەع الىپ وتىر. سونىمەن قاتار, شالعايداعى جايىلىمداردى پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋ مەسەلەسٸ دە تولىق شەشٸمٸن تاپپاي وتىر. دەگراداتسيياعا, ياعني جارامسىز بولىپ قالعان جايىلىمدى جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ, جايىلىم قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا قاجەتتٸ شارالار كەشەنٸن جاساپ, ولاردى جٷزەگە اسىرۋدى قولعا الاتىن كەز كەلدٸ. ول ٷشٸن كٶدە, يزەن تاعى دا باسقا شٶپ پەن سەكسەۋٸل تۇقىمدارىن ٶندٸرۋدٸ دە عىلىمي تۇرعىدان جانداندىرۋ قاجەت.
جەكە شارۋاشىلىق قوجالىقتارىنداعى قويدىڭ 70 پايىزى شاعىن فەرمالاردا ٶسٸرٸلٸپ جاتقاندىقتان, ولاردىڭ ٶنٸمدٸلٸكتەرٸ دە تٶمەن. قوي شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ماماندارى مەن قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايلارىنا دا تيٸستٸ كٶڭٸل بٶلٸنبەي كەتتٸ.
ۆەتەرينارلىق قىزمەتتٸڭ شەشٸلمەي كەلە جاتقان كٶپتەگەن مەسەلەسٸ دە بار. اۋىلدىق وكرۋگتەر ورتالىعىنان ۆەتەرينارلىق پۋنكتتەر سالۋ ەلٸ دە ماردىمسىز. سىرعامەن, ۆاكتسينالارمەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتۋدە دە كەمشٸلٸكتەر ورىن العان.
قۇرمەتتٸ اسقار ۇزاقبايۇلى!
قازٸرگٸ قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, قوي شارۋاشىلىعىن ٶنەركەسٸپتٸك نەگٸزدە دامىتۋ جەنە ٶنٸم ساپاسىن جاقسارتۋ مەسەلەلەرٸ ەڭ الدىمەن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە تەجٸريبەلٸ قوي ٶسٸرۋشٸلەر مەن ماماندارىنىڭ, عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ, ارنايى ەرٸ ناقتىلى مٸندەتتەر بەلگٸلەنگەنٸ جٶن بولار ەدٸ.
بۇل ورايدا تاۋلى, شٶل جەنە شٶلەيت ايماقتاردى قوي شارۋاشىلىعىنا تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن جەكە شارۋاشىلىقتاردىڭ اۋداندىق, ايماقتىق كەسٸبي بٸرلەستٸكتەرٸن قۇرعان جٶن.
كەسٸبي ماقساتتارى بويىنشا بٸرلەستٸرٸلگەن شارۋاشىلىقتار ونداي جاعدايدا جايىلىمدىق جەرلەردٸ دە, سول اۋدان ايماعىنداعى قولدا بار قوي بورداقىلاۋ,جٷن قىرقۋ, مال توعىتۋ, مال سويۋ, مال ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋ كومپلەكستەرٸن دە ٶزارا تيٸمدٸ پايدالانار ەدٸ.
مۇنداي بٸرلەستٸكتەر بولسا عالىمدار دا ٶزدەرٸنٸڭ عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸن ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە مول مٷمكٸندٸك الادى. سوندىقتان وسىنداي بٸرلەستٸكتەردٸڭ رەسپۋبليكانىڭ ەرتٷرلٸ ايماقتارىنا ىڭعايلى مودەلدەرٸن جاساۋىمىز كەرەك.
سونىمەن بٸرگە, قوي شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتٸ دامىتۋ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييالىق ەدٸستەردٸ كەڭٸنەن پايدالانۋ ٷشٸن, قوي شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بەسەكەلەستٸك دەڭگەيٸنە كٶتەرۋ ٷشٸن عىلىممەن بٸرگە ٶندەۋ جۇمىستارى قولما قول جٷرۋ كەرەك. ول ٷشٸن زووتەحنيكالىق عىلىم سالاسىنا ٷكٸمەت تاراپىنان ىقپال ەتٸلۋٸ قاجەت سانايمىز.
ەڭ الدىمەن تاعى دا قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶندٸرٸلەتٸن قوي ٶنٸمدەرٸنە بويىنشا قۇرىلعان رەسپۋبليكاداعى 4 بٸردەي پالاتانى بٸر ورتالىققا, بٸر پالاتاعا عانا بٸرٸكتٸرۋ قاجەت.
سونىمەن بٸرگە قوي شارۋاشىلىعىنا قاتىستى مەسەلەلەردٸ ەگجەي-تەگجەيلٸ تالقىلاپ, شەشۋ ٷشٸن رەسپۋبليكالىق ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸن قۇرعاننىڭ دا ارتىقشىلىعى بولماس ەدٸ.
بۇل كەڭەستٸڭ قۇرامىنا «رەسپۋبليكالىق قوي شارۋاشىلىعى پالاتاسى», «عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى», «اتامەكەن» كەسٸپكەرلەر پالاتاسى, ۋەكٸلەتتٸ ورگاندار, بەدەلدٸ عالىمدار, ٸرٸ شارۋاشىلىق باسشىلارى مەن فەرمەرلەردٸ مٷشە ەتٸپ ەنگٸزٸپ, جىلىنا بٸر رەت جينالىس - فورۋم ٶتكٸزٸپ وتىرسا نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ.
ەلٸمٸزدە قوي شارۋاشىلىعى ەكونوميكامىزدىڭ ماڭىزدى سالاسىنىڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستانداعى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى ەلەمدٸك ٷلگٸگە بەيٸمدەلگەن تيٸمدٸ ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولارلىقتاي جولعا قويۋ ٷشٸن بۇل سالانىڭ ۇزاق جىلداردان بەرٸ قوردالانىپ قالعان مەسەلەلەرٸ ٶزٸنٸڭ وڭ شەشٸمٸن تابار دەگەن سەنٸمدەمٸز.
ا. مۇساحانوۆ.
ج. نۇرعاليەۆ
ر. ەكٸموۆ
ب. ەلامانوۆ
م. جۇماعازيەۆ
د. مۋسين
ە. نۇراليەۆ
