1 maýsymdaǵy Senat otyrysynda depýtat Nariman Tóreǵaliev 2017 jylǵy respýblikalyq biýdjettiń oryndalýy týraly esepterge qatysty sóz sóilep, birqatar ministirlikterdiń qarajatty durys paidalana almaǵanyn synǵa aldy.
- Respýblikalyq biýdjettiń oryndalýy barysynda jyldan jylǵa júieli sipatqa ie, óz sheshimin áli kúnge deiin tappaǵan biraz kemshilikter bar ekenin jasyrýdyń qajeti joq, - dedi senator. – Biýdjettik qarajattardyń tiisti túrde igerilmeýi, biýdjetti josparlaýdyń jáne biýdjettik tapsyrystardy qalyptastyrýdyń tiimsizdigi, Ulttyq qordyń qarajatyn utymsyz paidalaný siiaqty máselelerdi kórip otyrmyz. Ózderińiz biletindei, Memleket basshysy byltyrǵy joldaýynda memlekettik organdardyń qarajatty igerýiniń tiimdiligin tekserýdi, ásirese Respýblikalyq biýdjettiń 40%-dan astamyn quraityn Densaýlyq saqtaý, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý, Bilim jáne ǵylym ministrlikterinen bastaý kerektigin aityp ótti.
«Sarańnyń saqtaǵany ózine buiyrmaidy»
Senat depýtaty joǵaryda atalǵan ministrlikterdiń shamadan tys únemshildigin de synǵa aldy. Sondai únemshildiktiń saldarynan josparǵa engen jumystar igerilmei qalyp jatady degendi aitty. Al iegirlmegen qarjy keri qaitady da, salaǵa qajetti qarajattyń kólemi jyldan jylǵa qysqara beredi. Buny qazaq: «Sarańnyń saqtaǵany ózine buiyrmaidy» dep eskertken bolatyn.
- Esep komiteti men Úkimettiń esepterinde kórsetilgendei, atalǵan ministrlikter biýdjettik qarajattardy igermeý boiynsha kóshbasshy bolyp tabylady, - dedi Tóreǵaliev. – Igerilmegen qarajattardyń basym kópshiligi únemdeýdiń saldarynan bolǵan. Memlekettiń aqshasyn únemdegen árine jaqsy, biraq, bul jaǵdai naqty kórsetkishtiń belgisi emes.
Óitkeni densaýlyq saqtaý salasy boiynsha 2016 – 2019 jyldarǵa arnalǵan «Densaýlyq» memlekettik baǵdarlamasynyń sheńberinde «Analar ólimi», «Qaterli isikteri bar naýqastardyń bes jyl ómir súrýi» jáne Densaýlyq saqtaý ministrliginiń Strategiialyq josparynyń maqsattarynyń keibireýi tolyq emes túrde oryndalǵan nemese múldem oryndalmaǵan.
Budan bólek, aqparattyq-kommýnikatsiialyq infraqurylymnyń, meditsinalyq tehnikamen jabdyqtaýdyń qamtylýy jetkiliksiz deńgeide qalýda. Materialdyq baza men meditsinalyq qyzmetkerlerdiń jetispeýshiligi, kadrlardyń turaqsyzdyǵy men dári-dármekpen qamtamasyz etýdiń tolyq emestigi siiaqty densaýlyq saqtaý problemalary óz sheshimin tappai otyr.
Bilim berý salasynda mektepterdiń eskirip, tozyp qulaýdyń aldynda turǵanyn jáne úsh aýysymdaoqytatyn mektepterdi joiý máseleleri tiisti deńgeide sheshilip jatqan joq, iaǵni tiisti kórsetkishke jyl saiyn tolyq qol jetkizilmeitini baiqalady. Onyń sebebi retinde ýrbandalýdyń artýy men týý deńgeiiniń ósýi, sondai-aq mektepterdi qarap-tekserýdiń turaqty túrde júrgizilmeýi kórsetilgen. Bul biýdjettik josparlaý protsesiniń sapasyzdyǵyn bildiredi, óitkeni birqatar óńirlerde qoldanystaǵy mektepterdiń ortasha tolymdylyǵyna qaramastan, jańa mektepterdiń negizsiz qurylysy oryn alýda.
Atap ótetin taǵy bir jait. Biz jaqynda ǵana aýyldyq mektepterdi mýltimediialyq jabdyqpen jaraqtandyrý maqsatynda Halyqaralyq Qaita Qurý jáne Damý Bankinen 67 mln. AQSh dollary somasynda qaryz alý týraly kelisimdi ratifikatsiialadyq.
Osyndai maqsattarǵa qarajatty ishki rezervterden tabýǵa bolmai ma? Únemdelgen qyrýar qarajatty eseptemegenniń ózinde, qanshama tiimsiz jumsalyp jatqan qarajatymyz bar. Nelikten syrttan qaryz alamyz?
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi boiynsha memlekettik organdardyń strategiialyq maqsattarǵa qalai qol jetkizetini týraly mysal retinde bir jaitty atap ótkim keledi.
Paradoks: jumyssyzdar azaiǵanymen kórsetkish ózgermegen
Senator jumyssyzdar sanatyna enetin adamdardyń sany qoldan qysqaryp otyrǵanyna da toqtaldy.
- Esep derekterine sáikes, nátijeli jumyspen qamtýdy jáne jappai kásipkerlikti damytýdyń 2017 – 2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasynda josparlanǵan barlyq tórt indikator oryndalǵan, - dedi ol. – Mysaly, «Jumyssyzdyq deńgeii» 4,9 %-dy quraǵan. Alaida, atalǵan kórsetkish «Halyqty jumyspen qamtý týraly» Zańǵa engizilgen ózgeristerdi eskere otyryp, sanalǵan. Sol ózgeristerge sáikes jumyssyzdar tizbesinen «Strategiia – 2020-nyń» sheńberinde «jumyssyzdar» uǵymyna kiretin adamdar alynyp tastalǵan. Tiisinshe, eger «Strategiia – 2020-nyń» sheńberinde 2017 jyly jumyssyzdyq kórsetkishi 4,9%-dy quraýy tiis bolsa, buryn qoldanylǵan «Jumyspen qamtý 2020 jol kartasynyń» sheńberinde kórsetilgen 4,9%-dyq kórsetkish 2016 jylǵy zańnamalyq ózgeristermen bailanysty, al shyn máninde jumyssyzdar sanatyna kiretin adamdardyń sany alynyp tastalǵanyna qaramastan, kórsetkish ózgerissiz qalyp otyr.
Elimizde býhgalterlerdi daiyndaý deńgeii óte nashar
- Jalpy alǵanda, memlekettik organdar strategiialyq jáne biýdjettik josparlaýǵa nemquraily qaraityny aidan anyq, - dep jalǵady szin senator. – Jylma jyl biýdjetti josparlaýda, nátijeler kórsetkishteriniń sapasyz josparlanýy jáne bólinetin qarjylandyrýmen ózara bailanysynyń bolmaýy oryn alady, bul óz kezeginde biýdjet qarajattaryn tiimsiz paidalanýǵa ákep soǵady.
Ókinishke orai, esepterde kórsetilgendei, qarajatty tolyq igerý degenimiz, negizgi maqsattarǵa qol jetkizilgenin jáne memleket aqshasynyń durys jumsalyp jatqanyna sebep bola almaidy. Elbasy da, Parlament te Úkimetke memlekettik organdardyń qyrýar qarajattardy tiimsiz paidalanýynyń jáne igermeýiniń aldyn alý úshin biýdjettik protsestiń tásilderin túbegeili túrde ózgertý qajettigin birneshe jyldan beri aityp keledi. Ol úshin qajetti zańnamalyq baza jetkilikti, budan basqa, Parlament zańnamany jetildirý máselesi boiynsha Úkimetpen birigip jumys isteýge árqashan daiyn.
Esep komitetiniń aqparatyna sáikes, 2017 jyly anyqtalǵan biýdjet qarjysyn iegrý barysynda ketken qatelikterdiń jalpy somasy 1,0 trln. teńgeni qurady. Sonyń ishinde qarjylyq buzýshylyqtar somasy – 320,4 mlrd. teńge.
Qarjylyq buzýshylyqtardyń negizgi úlesi (bul 82,5 %) Býhgalterlik esepke alýdy júrgizý qaǵidalaryn saqtamaýmen bailanysty. Al bul elimizde býhgalterlerdi daiarlaý deńgeii óte nashar degen sóz. Sonymen qatar, memlekettik qarajat esebinen júrgiziletin qyzmetkerlerdi qaita daiarlaý jáne olardyń biliktiligin arttyrý kýrstary formaldy túrde oryndalyp, is júzinde kútiletin nátijeni bermei otyr.
Demping derti
Senator memlekettik satyp alýlar barysynda baǵany qoldan tómendetetinder adal kásipkerlerdiń aldyn orap ketetinine toqtaldy.
- Esepte atalyp ótken kelesi mańyzdy máselelerdiń biri – bul memlekettik satyp alý. Barlyq baǵdarlamalar boiynsha eger buzýshylyqtar bolsa, olar mindetti túrde memlekettik satyp alýǵa qatysty bolady. Memlekettik satyp alý júiesiniń avtomattandyrylýyna qaramastan, bul salada áli de sheshimin tappaǵan, problemalyq máseleler az emes.
Osylaisha, memlekettik satyp alý júiesiniń negizgi problemalarynyń biri – baǵalar dempingi. Baǵalardy qoldan tómendetý saldarynan keide adal kásiporyndar, tipti olardyń tájiribesi men qyzmetteri básekelesterinen asyp tússe de, quralaqan qalyp jatady.
Sóz sońynda senator:
- Esep komitetiniń aqparatynda kórsetilgendei, memlekettik jáne memleket kepildik bergen boryshtyń kólemi jyldan jylǵa ósip barady. Sondyqtan qaryz alý máselesine eldiń ekonomikalyq qaýipsizdigin barynsha eskere otyryp, asa jaýaptylyqpen qaraǵan jón, - dedi.
Ádilbek Qaba
