Osy jurt Qudekeńdi bile me eken?.. «Qudekeń» dep otyrǵanymyz kádimgi Qudai. Degenmen, bul suraqqa áńgimeniń sońynda oralarmyz, ázirge eń kúiip turǵan máseleni – aldaǵy sailaý jaiyn az-kem sóz etip, eki ótinish aitsaq deimiz.
Árine, bul sailaýǵa D.Nazarbaeva túsip, tezirek taqqa otyra ma, joq álde Q-J.Toqaevqa bir-eki jyl saltanat qurýǵa múmkindik berile me, boljam jasaý qiyn, ol jaǵyn óz «stsenariii boiynsha» qimyldap jatqan joǵary bilik biledi. Eger bilik I.Tasmaǵambetovti báigege qossa, eń optimaldy sheshim sol bolar edi (óitkeni, onyń jeńip shyǵary sózsiz), sonda el de Elbasyǵa riza, Imekeń de ózi bilikte otyrǵan kezde Eltsinniń Pýtini sekildi ustazynyń zeinetker retinde muńsyz-qamsyz demalýyn qamtamasyz eter edi, biraq, másele Tuńǵysh Prezidenttiń bilikti óz otbasynyń ýysynan shyǵarǵysy kelmeitindiginde, Dariǵanyń ekinshi laýazymdy ielenip, endi sońǵy sekiriske daiyndalyp jatqany da sonyń qamy ekendiginde bolyp tur ǵoi...
Osy tusta I.Tasmaǵambetovke «sailaýǵa tússeńizshi» dep ótinip jasap jatqan jurt kóp. «Oi, ol – «prodýkt» qoi, jalpy, kommýnisterdiń eshqaisysyna senýge bolmaidy» dep jatqandar da az emes. Aǵaiyndar-aý, naqty ómirge shynaiy qarap, ádildigin aitaiyq ta - qai ákim Atyraýdaǵy sheteldik, Almatydaǵy otandyq, bir ernimen kók tirep, bir ernimen jer tiregen kompaniialardy aýyzdyqtai aldy? Qai ákim «kúndiz otyrmaityn, túnde uiyqtamaityn» teńdessiz iskerliktiń úlgisi bola aldy? Qai ákim astana Nur-Sultandy qazaqylandyra aldy? (Kázir ol burynǵy orystanǵan taz qalpyna qaita tústi...) Kóre almaityndar túk tappaǵanda «onyń qazaq tilin biletindiginen basqa artyqshylyǵy joq» deidi. Endeshe biz de aitaiyq – bala kúnnen qazaqtyń ertegi-ańyzyn oqyp, batyrlar jyryn jattap, qazaqy tárbie men rýhty jadyna quiyp, sanasyna túiip óspegen adam qazaqtyń janyn túsine almaidy! «Túsinem!» dese aldaǵany, senbeńizder! Qazaqtyń janyn túsinbegen adam onyń muńyn-zaryn uǵyna almaidy, jeme-jemge kelgende janashyrlyq kórse almaidy. Al, Imanǵalidyń qazaqtyń rýhyn kóterý jolynda istegen eńbegi az ba?
Erteń saiasi turaqsyzdyq oryn alsa, ázirge bailyǵy ózine sor bolyp jabysqan Qazaqstan úshin qyp-qyzyl doda bastalady. Ras, «...sol kezde el qorǵaǵan er Abylai, jaýynyń birin aldap, birin arbap» degendei, birinshi Prezidentimiz Qazaq Sovettik Sotsialistik Respýblikasynan muraǵa qalǵan jerdiń birazyn qurbandyqqa shalsa da, eldi osy kúnge aman-esen jetkizdi. Biraq, bul saiasatty budan ármen qarai jalǵastyra berýge bolmaityny – qazaq munaiynyń 40 paiyzyn ielenip úlgergen, endi aýyl sharýashylyǵy men ónerkásip oshaqtaryn iemdene bastaǵan qytaidyń ekonomikalyq ekspansiiasyn toqtatpasa, toqtatýdyń ózi az, yqpalyn eń tómengi minimýmǵa túsirmese, jalpy, barlyq sheteldik kompaniialarmen aradaǵy kelisim-sharttardy qaita qaramasa bolmaityny búgin aidan anyq kórinip tur. El taǵdyry sheshiler bundai kezde memlekettiń basyna bilimdi ǵana emes tájiribeli, aqyldy ǵana azýly, oily ǵana emes sheshen adam kelýi aýadai qajet! Maiyspaityn, maiyssa da synbaityn qaisar minez, tyǵyryqtan jol tabarlyq qabylet qajet! Bul qasiettiń bári – basqa azamattar renjimesin, renjise ózderi biledi – tek Imanǵali Tasmaǵambetovtiń boiynda bar ekenin, búgingi tańda onyń prezidenttikke úmitker ózgelerden oq boiy ozyq turǵanyn bárimiz moiyndaýǵa tiispiz. Eń birinshi bilikte júrgen básekeles, baqtalas óz baýyrlarymyz moiyndaýy tiis. Olardyń eshqaisysy da erteń qazaqtyń basyn biriktirip ustap qala almaidy. Ustap qalmaiyn demeidi, erdiń erenine ǵana tán qairat, emenniń shory ǵana shydar qattylyq boiynan tabylmai qalady! Q-J.Toqaevtyń bilgir maman ekenine eshkimniń kúmáni bolmas, biraq, ol Imanǵalidai ot pen sýǵa túsip shyńdalmaǵan, «daýǵa túsip synalmaǵan, jaýǵa shaýyp bulanbaǵan» adam. Imekeńdi qaida salmady Ustazy!.. Sheteldik banktegi qupiia aqsha belgili bolyp, «ol bizdiń memlekettiń bolashaqta kerek bolar dep saqtap otyrǵan qarjysy edi» dep parlament depýtattarynyń aldynda aqtalyp, túsinik bergen de Imekeń. Sol otyrysqa qatysqan depýtattardyń báriniń ákeleri jańa ólgendei túnerip otyrǵan kelbeti áli kúnge deiin meniń kóz aldymda... Ol ol ma, jerdi satýdy zańdastyratyn Jer týraly Kodeksti parlamentten ótkizip alý úshin de Tasmaǵambetovtei premer kerek boldy joǵarǵy bilikke. Parlament jaýapkershilikti moinyna alǵysy, tipti, bóliskisi kelgende de tabandylyq kórsetip turyp alar edi. Joq, zań jobasyn ekinshi ret qabyldamasa úkimet pen qosa ózderi de taratylatyn bolǵan soń taiqyp shyǵa keldi. Tipti, «Jer satylmasyn!» dep úndeý jariialaǵan, marqum Sherhan Murtaza, Fariza Ońǵarsynova bastaǵan 15 depýtat keiin «satylsyn» qol kótergen joq pa? Kodeks qabyldanǵan kúnniń ertesine «osy aabyroisyz bolǵanym jeter» degen Imekeń «bul qyzmetten bosatyńyz» ddep aryz berdi. Osyǵan óresi jetpegen keibireýler «Jer týraly Kodeksti qabyldattyrǵan Tasmaǵambetov!» deitinin qaitersiń...
Sondyqtan biz qalyń eldiń atynan jeńiske jeter biregei tulǵany usynǵymyz kelse, halyqqa, ultqa janymyz ashityny ras bolsa, ony sóz emes is júzinde kórsetip, «basy qosylmaityn aqsaqaldarǵa» jatatyn qos Muhtar bastap, Jasaral Qýanysháli, Qasen Qoja-Ahmet, Ámirjan Qosanov, t.b. qostap, bárimiz túgel Imanǵali Tasmaǵambetovtiń ainalasyna toptasýymyz kerek. Toptasyp, «Imanǵali, eliń úshin qoǵamdyq birlestik atynan maidanǵa tús»! deýimiz kerek. Meili, ol bireýimizdiń «ata jaýymyz» sanalsa da. Volter: «Meniń sizdi atarǵa oǵym joq, biraq, siz óz pikirińizdi parlamentte aita alý úshin janymdy berýge daiarmyn!» degen eken. Al, bizde báske parlamentte sóileý emes, Prezidentti sailaý tigilip tur ǵoi! Bul – birinshi ótinish.
«Biz toptasýǵa daiynbyz, al, siz maqtap otyrǵan Imekeńiz túsýge daiyn ba eken?» degen suraq saqpannyń oǵyndai sart etip qalary sózsiz. Sondyqtan, kelesi ótinishimiz Imekeńniń ózine. Aldymen, ruqsat bolsa, kishkentai sheginis. Umytpasam, 2011 jyldyń 23-24 jeltoqsany. «Rýhaniiat» partiiasyndamyz. Kúnige shtabta, «Jalyn» jýrnalynyń redaktsiiasynda bir ret bas qosamyz. Tús kezinde shtabqa bara jatyp, keshe partiia jetekshisi M.Shahanovtyń sailaýaldy úgit jumysymen Jambyl, Shymkentke ketkenin estidim. Dereý telefon soqtym: «Muha, qaidasyz?» «Túrkistandamyn. Ýniversitette oqytýshylarmen, stýdenttermen kezdesý boldy. Tamasha ótti. Kázir túski asta otyrmyz». «Oibai-aý, Muha, qaidaǵy Túrkistan? Qaidaǵy sailaý? Jańaózenge nege ketpei jatsyz?!» «Oǵan endi myna jaqtaǵy jumystar bitsin, sosyn baramyn ǵoi...» «Muha, 70 jyl boiy jiǵan abyroiyńyzdan 7 kúnde airylaiyn dep pe edińiz? Búkil batys kútip otyr, búkil Qazaqstan kóz tigip otyr ǵoi sizge bara ma, barmai ma dep? Tastańyz bárin, shyǵyńyz kázir Almatyǵa!» «Oǵan endi bilet tabyla qoiar deisiń be?..» «Muha, erteń túski ushaqqa maǵan Qajymuhan Ǵabdolla elektrondy bilet alyp qoiǵan. Men qalamyn, ornyma siz ketińiz!» (Ertesine birneshe adam Aqtaýǵa ushtyq). Imeke, men buny maqtanysh úshin aityp otyrmaǵanym túsinikti shyǵar. Dál sol kúngidei sizge de BAQ arqyly aitqym keledi (telefon soǵar edim, nómirińiz joq mende): «Sailaýǵa túsý úshin bilikpen at quiryǵyn úzisýińizge týra keledi. Biraq, basqa saiasatker-qairatkerlermen qatar siz úshin de búgin – syn saǵaty! Sizdi tirkemeýge biliktiń batyly barmaidy. Ras, jarty paiyzben bolsyn utylyp qalýyńyz da múmkin. Bizde bári múmkin ǵoi... Biraq, bilikten ketkenmen bolashaqqa saiasi kapital jinaisyz, halyqtyń «Tasmaǵambetovke senýge bolady eken!» degen senimine ie bolasyz. Búgingi jeńilis (eger jeńilseńiz) - erteńgi kúnniń jeńisi!
Joǵaryda Qudai týraly aitamyz dep edik. ...1988 jyly Búkilodaqtyq partkonferentsiiada kommýnistik elita minberde turǵan B.Eltsinge keshirim suraǵan sózin de aitqyzbai, adam ornyna sanamai, shýlap, aiaqtarymen edendi tepkilep, qalai qýyp shyqqany áli kúnge kóz aldymda. «Eltsin – saiasi ólik» dedi eldiń bári. Bir jyl ótkende Kazannik degen ombylyq prokýror orynyn usynyp, depýtat B.Eltsin Joǵarǵy Keńeske sailandy. Taǵy eki jyldan soń Resei prezidenti B.Eltsin kompartiiany zańsyz dep tapty. Aqyrynda M.Gorbachev bir túnde eli joq patshaǵa ainaldy...
Eltsin basyn báigege tikpese Gorbachevqa qarsy shyǵar ma edi? Qudai onyń sol isin qosh kórdi – bilikke keldi. Muhammed (s.á.s.) paiǵambar: «Adam istiń durysyn istesin-daǵy, qalǵanyn Allaǵa tapsyrsyn» degen. Qai ýaqytta aitqan? Arttarynan jaýlary qýyp jetip qalǵanda Ábýbákir ekeýi taýdyń jartasynan burylady, burylǵan jerde onyń búiirindegi úńgirdi kóredi. «Kiremiz!» deidi paiǵambar (s.á.s.) «Onda ózimdi-ózi ustap beremiz ǵoi?» deidi dosy. «Basqa jol joq, olar báribir jetip qaldy, Allanyń basqa salǵanyn kóremiz» deidi Rasýlolla. Qýǵynshylar burylǵan kezde eshkimdi tappai qalady. Jartastyń búiirinde úńgir tur. Aýzyn shań basqan, quraqurttardyń tory, kem degende júz jyl adam balasy jolamaǵany kórinip tur... «Siqyry bar deýshi edi, ekeýi sol siqyrdyń kúshimen ǵaiyp bolyp ketken ǵoi» degen qýǵynshylar keiin qaitady...
Biz kóp jaǵdaida Qudai bar ekenin, túptep kelgende bárin sol sheshetinin umytyp kete beremiz. Dál osy eki aida Imeke, siz de, saiasatkerler, sizder de durys isti istegennen - birińiz sailaýǵa túsip, qalǵandaryńyz sony qoldaǵannan - sóitip, bul durys istiń qalǵanyn Allaǵa tapsyrǵannan asqan mańyzdy, odan asqan abzal da igilikti eshnárse joq shyǵar!.. Sonda bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara alǵan sizderdi Halyq ta qoldaidy, «men kóptiń tilegin qaitarýǵa uialamyn» degen Alla-Taǵala da berekesin berer...
Ómirzaq Aqjigit
