وسى جۇرت قۇدەكەڭدٸ بٸلە مە ەكەن?.. «قۇدەكەڭ» دەپ وتىرعانىمىز كەدٸمگٸ قۇداي. دەگەنمەن, بۇل سۇراققا ەڭگٸمەنٸڭ سوڭىندا ورالارمىز, ەزٸرگە ەڭ كٷيٸپ تۇرعان مەسەلەنٸ – الداعى سايلاۋ جايىن از-كەم سٶز ەتٸپ, ەكٸ ٶتٸنٸش ايتساق دەيمٸز.
ەرينە, بۇل سايلاۋعا د.نازارباەۆا تٷسٸپ, تەزٸرەك تاققا وتىرا ما, جوق ەلدە ق-ج.توقاەۆقا بٸر-ەكٸ جىل سالتانات قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلە مە, بولجام جاساۋ قيىن, ول جاعىن ٶز «ستسەنارييٸ بويىنشا» قيمىلداپ جاتقان جوعارى بيلٸك بٸلەدٸ. ەگەر بيلٸك ي.تاسماعامبەتوۆتٸ بەيگەگە قوسسا, ەڭ وپتيمالدى شەشٸم سول بولار ەدٸ (ٶيتكەنٸ, ونىڭ جەڭٸپ شىعارى سٶزسٸز), سوندا ەل دە ەلباسىعا ريزا, يمەكەڭ دە ٶزٸ بيلٸكتە وتىرعان كەزدە ەلتسيننٸڭ پۋتينٸ سەكٸلدٸ ۇستازىنىڭ زەينەتكەر رەتٸندە مۇڭسىز-قامسىز دەمالۋىن قامتاماسىز ەتەر ەدٸ, بٸراق, مەسەلە تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ بيلٸكتٸ ٶز وتباسىنىڭ ۋىسىنان شىعارعىسى كەلمەيتٸندٸگٸندە, داريعانىڭ ەكٸنشٸ لاۋازىمدى يەلەنٸپ, ەندٸ سوڭعى سەكٸرٸسكە دايىندالىپ جاتقانى دا سونىڭ قامى ەكەندٸگٸندە بولىپ تۇر عوي...
وسى تۇستا ي.تاسماعامبەتوۆكە «سايلاۋعا تٷسسەڭٸزشٸ» دەپ ٶتٸنٸپ جاساپ جاتقان جۇرت كٶپ. «وي, ول – «پرودۋكت» قوي, جالپى, كوممۋنيستەردٸڭ ەشقايسىسىنا سەنۋگە بولمايدى» دەپ جاتقاندار دا از ەمەس. اعايىندار-اۋ, ناقتى ٶمٸرگە شىنايى قاراپ, ەدٸلدٸگٸن ايتايىق تا - قاي ەكٸم اتىراۋداعى شەتەلدٸك, الماتىداعى وتاندىق, بٸر ەرنٸمەن كٶك تٸرەپ, بٸر ەرنٸمەن جەر تٸرەگەن كومپانييالاردى اۋىزدىقتاي الدى? قاي ەكٸم «كٷندٸز وتىرمايتىن, تٷندە ۇيىقتامايتىن» تەڭدەسسٸز ٸسكەرلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ بولا الدى? قاي ەكٸم استانا نۇر-سۇلتاندى قازاقىلاندىرا الدى? (كەزٸر ول بۇرىنعى ورىستانعان تاز قالپىنا قايتا تٷستٸ...) كٶرە المايتىندار تٷك تاپپاعاندا «ونىڭ قازاق تٸلٸن بٸلەتٸندٸگٸنەن باسقا ارتىقشىلىعى جوق» دەيدٸ. ەندەشە بٸز دە ايتايىق – بالا كٷننەن قازاقتىڭ ەرتەگٸ-اڭىزىن وقىپ, باتىرلار جىرىن جاتتاپ, قازاقى تەربيە مەن رۋحتى جادىنا قۇيىپ, ساناسىنا تٷيٸپ ٶسپەگەن ادام قازاقتىڭ جانىن تٷسٸنە المايدى! «تٷسٸنەم!» دەسە الداعانى, سەنبەڭٸزدەر! قازاقتىڭ جانىن تٷسٸنبەگەن ادام ونىڭ مۇڭىن-زارىن ۇعىنا المايدى, جەمە-جەمگە كەلگەندە جاناشىرلىق كٶرسە المايدى. ال, يمانعاليدىڭ قازاقتىڭ رۋحىن كٶتەرۋ جولىندا ٸستەگەن ەڭبەگٸ از با?
ەرتەڭ ساياسي تۇراقسىزدىق ورىن السا, ەزٸرگە بايلىعى ٶزٸنە سور بولىپ جابىسقان قازاقستان ٷشٸن قىپ-قىزىل دودا باستالادى. راس, «...سول كەزدە ەل قورعاعان ەر ابىلاي, جاۋىنىڭ بٸرٸن الداپ, بٸرٸن ارباپ» دەگەندەي, بٸرٸنشٸ پرەزيدەنتٸمٸز قازاق سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسىنان مۇراعا قالعان جەردٸڭ بٸرازىن قۇرباندىققا شالسا دا, ەلدٸ وسى كٷنگە امان-ەسەن جەتكٸزدٸ. بٸراق, بۇل ساياساتتى بۇدان ەرمەن قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولمايتىنى – قازاق مۇنايىنىڭ 40 پايىزىن يەلەنٸپ ٷلگەرگەن, ەندٸ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ٶنەركەسٸپ وشاقتارىن يەمدەنە باستاعان قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ەكسپانسيياسىن توقتاتپاسا, توقتاتۋدىڭ ٶزٸ از, ىقپالىن ەڭ تٶمەنگٸ مينيمۋمعا تٷسٸرمەسە, جالپى, بارلىق شەتەلدٸك كومپانييالارمەن اراداعى كەلٸسٸم-شارتتاردى قايتا قاراماسا بولمايتىنى بٷگٸن ايدان انىق كٶرٸنٸپ تۇر. ەل تاعدىرى شەشٸلەر بۇنداي كەزدە مەملەكەتتٸڭ باسىنا بٸلٸمدٸ عانا ەمەس تەجٸريبەلٸ, اقىلدى عانا ازۋلى, ويلى عانا ەمەس شەشەن ادام كەلۋٸ اۋاداي قاجەت! مايىسپايتىن, مايىسسا دا سىنبايتىن قايسار مٸنەز, تىعىرىقتان جول تابارلىق قابىلەت قاجەت! بۇل قاسيەتتٸڭ بەرٸ – باسقا ازاماتتار رەنجٸمەسٸن, رەنجٸسە ٶزدەرٸ بٸلەدٸ – تەك يمانعالي تاسماعامبەتوۆتٸڭ بويىندا بار ەكەنٸن, بٷگٸنگٸ تاڭدا ونىڭ پرەزيدەنتتٸككە ٷمٸتكەر ٶزگەلەردەن وق بويى وزىق تۇرعانىن بەرٸمٸز مويىنداۋعا تيٸسپٸز. ەڭ بٸرٸنشٸ بيلٸكتە جٷرگەن بەسەكەلەس, باقتالاس ٶز باۋىرلارىمىز مويىنداۋى تيٸس. ولاردىڭ ەشقايسىسى دا ەرتەڭ قازاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرٸپ ۇستاپ قالا المايدى. ۇستاپ قالمايىن دەمەيدٸ, ەردٸڭ ەرەنٸنە عانا تەن قايرات, ەمەننٸڭ شورى عانا شىدار قاتتىلىق بويىنان تابىلماي قالادى! ق-ج.توقاەۆتىڭ بٸلگٸر مامان ەكەنٸنە ەشكٸمنٸڭ كٷمەنٸ بولماس, بٸراق, ول يمانعاليداي وت پەن سۋعا تٷسٸپ شىڭدالماعان, «داۋعا تٷسٸپ سىنالماعان, جاۋعا شاۋىپ بۇلانباعان» ادام. يمەكەڭدٸ قايدا سالمادى ۇستازى!.. شەتەلدٸك بانكتەگٸ قۇپييا اقشا بەلگٸلٸ بولىپ, «ول بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸڭ بولاشاقتا كەرەك بولار دەپ ساقتاپ وتىرعان قارجىسى ەدٸ» دەپ پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا اقتالىپ, تٷسٸنٸك بەرگەن دە يمەكەڭ. سول وتىرىسقا قاتىسقان دەپۋتاتتاردىڭ بەرٸنٸڭ ەكەلەرٸ جاڭا ٶلگەندەي تٷنەرٸپ وتىرعان كەلبەتٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن مەنٸڭ كٶز الدىمدا... ول ول ما, جەردٸ ساتۋدى زاڭداستىراتىن جەر تۋرالى كودەكستٸ پارلامەنتتەن ٶتكٸزٸپ الۋ ٷشٸن دە تاسماعامبەتوۆتەي پرەمەر كەرەك بولدى جوعارعى بيلٸككە. پارلامەنت جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىنا العىسى, تٸپتٸ, بٶلٸسكٸسٸ كەلگەندە دە تاباندىلىق كٶرسەتٸپ تۇرىپ الار ەدٸ. جوق, زاڭ جوباسىن ەكٸنشٸ رەت قابىلداماسا ٷكٸمەت پەن قوسا ٶزدەرٸ دە تاراتىلاتىن بولعان سوڭ تايقىپ شىعا كەلدٸ. تٸپتٸ, «جەر ساتىلماسىن!» دەپ ٷندەۋ جارييالاعان, مارقۇم شەرحان مۇرتازا, فاريزا وڭعارسىنوۆا باستاعان 15 دەپۋتات كەيٸن «ساتىلسىن» قول كٶتەرگەن جوق پا? كودەكس قابىلدانعان كٷننٸڭ ەرتەسٸنە «وسى اابىرويسىز بولعانىم جەتەر» دەگەن يمەكەڭ «بۇل قىزمەتتەن بوساتىڭىز» ددەپ ارىز بەردٸ. وسىعان ٶرەسٸ جەتپەگەن كەيبٸرەۋلەر «جەر تۋرالى كودەكستٸ قابىلداتتىرعان تاسماعامبەتوۆ!» دەيتٸنٸن قايتەرسٸڭ...
سوندىقتان بٸز قالىڭ ەلدٸڭ اتىنان جەڭٸسكە جەتەر بٸرەگەي تۇلعانى ۇسىنعىمىز كەلسە, حالىققا, ۇلتقا جانىمىز اشيتىنى راس بولسا, ونى سٶز ەمەس ٸس جٷزٸندە كٶرسەتٸپ, «باسى قوسىلمايتىن اقساقالدارعا» جاتاتىن قوس مۇحتار باستاپ, جاسارال قۋانىشەلٸ, قاسەن قوجا-احمەت, ەمٸرجان قوسانوۆ, ت.ب. قوستاپ, بەرٸمٸز تٷگەل يمانعالي تاسماعامبەتوۆتٸڭ اينالاسىنا توپتاسۋىمىز كەرەك. توپتاسىپ, «يمانعالي, ەلٸڭ ٷشٸن قوعامدىق بٸرلەستٸك اتىنان مايدانعا تٷس»! دەۋٸمٸز كەرەك. مەيلٸ, ول بٸرەۋٸمٸزدٸڭ «اتا جاۋىمىز» سانالسا دا. ۆولتەر: «مەنٸڭ سٸزدٸ اتارعا وعىم جوق, بٸراق, سٸز ٶز پٸكٸرٸڭٸزدٸ پارلامەنتتە ايتا الۋ ٷشٸن جانىمدى بەرۋگە دايارمىن!» دەگەن ەكەن. ال, بٸزدە بەسكە پارلامەنتتە سٶيلەۋ ەمەس, پرەزيدەنتتٸ سايلاۋ تٸگٸلٸپ تۇر عوي! بۇل – بٸرٸنشٸ ٶتٸنٸش.
«بٸز توپتاسۋعا دايىنبىز, ال, سٸز ماقتاپ وتىرعان يمەكەڭٸز تٷسۋگە دايىن با ەكەن?» دەگەن سۇراق ساقپاننىڭ وعىنداي سارت ەتٸپ قالارى سٶزسٸز. سوندىقتان, كەلەسٸ ٶتٸنٸشٸمٸز يمەكەڭنٸڭ ٶزٸنە. الدىمەن, رۇقسات بولسا, كٸشكەنتاي شەگٸنٸس. ۇمىتپاسام, 2011 جىلدىڭ 23-24 جەلتوقسانى. «رۋحانييات» پارتيياسىندامىز. كٷنٸگە شتابتا, «جالىن» جۋرنالىنىڭ رەداكتسيياسىندا بٸر رەت باس قوسامىز. تٷس كەزٸندە شتابقا بارا جاتىپ, كەشە پارتييا جەتەكشٸسٸ م.شاحانوۆتىڭ سايلاۋالدى ٷگٸت جۇمىسىمەن جامبىل, شىمكەنتكە كەتكەنٸن ەستٸدٸم. دەرەۋ تەلەفون سوقتىم: «مۇحا, قايداسىز?» «تٷركٸستاندامىن. ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشىلارمەن, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ بولدى. تاماشا ٶتتٸ. كەزٸر تٷسكٸ استا وتىرمىز». «ويباي-اۋ, مۇحا, قايداعى تٷركٸستان? قايداعى سايلاۋ? جاڭاٶزەنگە نەگە كەتپەي جاتسىز?!» «وعان ەندٸ مىنا جاقتاعى جۇمىستار بٸتسٸن, سوسىن بارامىن عوي...» «مۇحا, 70 جىل بويى جيعان ابىرويىڭىزدان 7 كٷندە ايرىلايىن دەپ پە ەدٸڭٸز? بٷكٸل باتىس كٷتٸپ وتىر, بٷكٸل قازاقستان كٶز تٸگٸپ وتىر عوي سٸزگە بارا ما, بارماي ما دەپ? تاستاڭىز بەرٸن, شىعىڭىز كەزٸر الماتىعا!» «وعان ەندٸ بيلەت تابىلا قويار دەيسٸڭ بە?..» «مۇحا, ەرتەڭ تٷسكٸ ۇشاققا ماعان قاجىمۇحان عابدوللا ەلەكتروندى بيلەت الىپ قويعان. مەن قالامىن, ورنىما سٸز كەتٸڭٸز!» (ەرتەسٸنە بٸرنەشە ادام اقتاۋعا ۇشتىق). يمەكە, مەن بۇنى ماقتانىش ٷشٸن ايتىپ وتىرماعانىم تٷسٸنٸكتٸ شىعار. دەل سول كٷنگٸدەي سٸزگە دە باق ارقىلى ايتقىم كەلەدٸ (تەلەفون سوعار ەدٸم, نٶمٸرٸڭٸز جوق مەندە): «سايلاۋعا تٷسۋ ٷشٸن بيلٸكپەن ات قۇيرىعىن ٷزٸسۋٸڭٸزگە تۋرا كەلەدٸ. بٸراق, باسقا ساياساتكەر-قايراتكەرلەرمەن قاتار سٸز ٷشٸن دە بٷگٸن – سىن ساعاتى! سٸزدٸ تٸركەمەۋگە بيلٸكتٸڭ باتىلى بارمايدى. راس, جارتى پايىزبەن بولسىن ۇتىلىپ قالۋىڭىز دا مٷمكٸن. بٸزدە بەرٸ مٷمكٸن عوي... بٸراق, بيلٸكتەن كەتكەنمەن بولاشاققا ساياسي كاپيتال جينايسىز, حالىقتىڭ «تاسماعامبەتوۆكە سەنۋگە بولادى ەكەن!» دەگەن سەنٸمٸنە يە بولاسىز. بٷگٸنگٸ جەڭٸلٸس (ەگەر جەڭٸلسەڭٸز) - ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ جەڭٸسٸ!
جوعارىدا قۇداي تۋرالى ايتامىز دەپ ەدٸك. ...1988 جىلى بٷكٸلوداقتىق پارتكونفەرەنتسييادا كوممۋنيستٸك ەليتا مٸنبەردە تۇرعان ب.ەلتسينگە كەشٸرٸم سۇراعان سٶزٸن دە ايتقىزباي, ادام ورنىنا ساناماي, شۋلاپ, اياقتارىمەن ەدەندٸ تەپكٸلەپ, قالاي قۋىپ شىققانى ەلٸ كٷنگە كٶز الدىمدا. «ەلتسين – ساياسي ٶلٸك» دەدٸ ەلدٸڭ بەرٸ. بٸر جىل ٶتكەندە كازاننيك دەگەن ومبىلىق پروكۋرور ورىنىن ۇسىنىپ, دەپۋتات ب.ەلتسين جوعارعى كەڭەسكە سايلاندى. تاعى ەكٸ جىلدان سوڭ رەسەي پرەزيدەنتٸ ب.ەلتسين كومپارتييانى زاڭسىز دەپ تاپتى. اقىرىندا م.گورباچەۆ بٸر تٷندە ەلٸ جوق پاتشاعا اينالدى...
ەلتسين باسىن بەيگەگە تٸكپەسە گورباچەۆقا قارسى شىعار ما ەدٸ? قۇداي ونىڭ سول ٸسٸن قوش كٶردٸ – بيلٸككە كەلدٸ. مۇحاممەد (س.ە.س.) پايعامبار: «ادام ٸستٸڭ دۇرىسىن ٸستەسٸن-داعى, قالعانىن اللاعا تاپسىرسىن» دەگەن. قاي ۋاقىتتا ايتقان? ارتتارىنان جاۋلارى قۋىپ جەتٸپ قالعاندا ەبۋبەكٸر ەكەۋٸ تاۋدىڭ جارتاسىنان بۇرىلادى, بۇرىلعان جەردە ونىڭ بٷيٸرٸندەگٸ ٷڭگٸردٸ كٶرەدٸ. «كٸرەمٸز!» دەيدٸ پايعامبار (س.ە.س.) «وندا ٶزٸمدٸ-ٶزٸ ۇستاپ بەرەمٸز عوي?» دەيدٸ دوسى. «باسقا جول جوق, ولار بەرٸبٸر جەتٸپ قالدى, اللانىڭ باسقا سالعانىن كٶرەمٸز» دەيدٸ راسۋلوللا. قۋعىنشىلار بۇرىلعان كەزدە ەشكٸمدٸ تاپپاي قالادى. جارتاستىڭ بٷيٸرٸندە ٷڭگٸر تۇر. اۋزىن شاڭ باسقان, قۇراقۇرتتاردىڭ تورى, كەم دەگەندە جٷز جىل ادام بالاسى جولاماعانى كٶرٸنٸپ تۇر... «سيقىرى بار دەۋشٸ ەدٸ, ەكەۋٸ سول سيقىردىڭ كٷشٸمەن عايىپ بولىپ كەتكەن عوي» دەگەن قۋعىنشىلار كەيٸن قايتادى...
بٸز كٶپ جاعدايدا قۇداي بار ەكەنٸن, تٷپتەپ كەلگەندە بەرٸن سول شەشەتٸنٸن ۇمىتىپ كەتە بەرەمٸز. دەل وسى ەكٸ ايدا يمەكە, سٸز دە, ساياساتكەرلەر, سٸزدەر دە دۇرىس ٸستٸ ٸستەگەننەن - بٸرٸڭٸز سايلاۋعا تٷسٸپ, قالعاندارىڭىز سونى قولداعاننان - سٶيتٸپ, بۇل دۇرىس ٸستٸڭ قالعانىن اللاعا تاپسىرعاننان اسقان ماڭىزدى, ودان اسقان ابزال دا يگٸلٸكتٸ ەشنەرسە جوق شىعار!.. سوندا بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارا العان سٸزدەردٸ حالىق تا قولدايدى, «مەن كٶپتٸڭ تٸلەگٸن قايتارۋعا ۇيالامىن» دەگەن اللا-تاعالا دا بەرەكەسٸن بەرەر...
ٶمٸرزاق اقجٸگٸت
