Elimizde Konstitýtsiia boiynsha Sailaý quqy azamattardyń sailaýǵa óz erkimen jáne ashyq qatysýyna kepildik beredi. Qazaqstan Respýblikasynyń konstitýtsiialyq zańyna sáikes, Prezident jalpyǵa birdei, teń jáne tóte sailaý negizinde sailanady. Sailaý týraly zańǵa sáikes, Ortalyq sailaý komissiiasy zańmen talap etiletin qujattary bolǵan jaǵdaida Prezidenttikke úmitkerler qansha bolsa da, kandidattardyń kez kelgen sanyn tirkeýge tiis. Sailaý komissiiasy tirkeýden bas tartqan jaǵdaida úmitker Ortalyq sailaý komissiiasyna nemese sotqa shaǵym jasaýǵa quqyly.
Sondyqtan 1991-2019 jyldar aralyǵynda ótken Prezident sailaýynyń básekelestikke negizdelýiniń bir belgisi sailaý dodasyna túsken úmitkerler sanyna qatysty. Mysaly, Qazaqstanda 1991 jyly ótken alǵash Prezidenttik sailaýda bir ǵana úmitker bolǵany belgili. Al 1999 jylǵy sailaýǵa tórt úmitker tústi. 2005 jylǵy sailaýda 18 úmitkerdiń beseýi ǵana resmi tirkeýden óte aldy. 2011 jylǵy prezidenttik sailaýda alǵashynda 22 úmitker talaptandy, sonyń ishinen 4 úmitker ǵana Ortalyq sailaý komissiiasynan tirkeýden óte aldy. 2015 jyly sailaýǵa 3 úmitker tústi. 2019 jyly 7 úmitker baǵyn synasa, búgin Prezident sailaýyna kandidat tirkeý aiaqtalyp, úgit-nasihat bastalady. Ázirshe 6 kandidat bar. Tórteýi er adam - Qasym-Jomart Toqaev, Jigýli Dairabaev, Meiram Qajyken men Nurlan Áýesbaev. Ekeýi áiel - Saltanat Tursynbekova men Qaraqat Ábden. OSK qalasa, erteń taǵy eki kandidat qosylýy múmkin. Mineki, ózimiz kórip otyrǵandai, prezidenttikke úmitkerler sany birde kóbeiip, birde azaiyp otyrǵan.
Demokratiia ómirsheń bolý úshin azamattardyń saiasi belsendiligi men saiasi básekelestik aýadai qajet. Tarihi tájiribe demokratiiaǵa ótý barysynda saiasi básekelestik saiasi qatysýdyń negizin quraǵan jaǵdaida sátti, al, saiasi qatysý saiasi básekelestikten basym bolǵan jaǵdaida demokratiiaǵa ótýdiń sátsiz bolatyndyǵyn dáleldep otyr. Árine, HH ǵasyrdyń 90 jyldaryndaǵy transformatsiialar demokratiiaǵa ótýdiń san alýan joldaryn kórsetti. Buǵan qaramastan, biz saiasi básekelestik pen saiasi qatysý siiaqty demokratiianyń mańyzdy sipaty (qatar nemese ártúrli ýaqytta damýy) máselesine erekshe kóńil aýdarýymyz kerek.
Ekinshi ózekti másele, Prezident mandatyn uzaqtyǵy 7 jyldyq bir merzimmen shekteýge qatysty. Jalpy, bizdiń elimizde Prezident ókilettiliginiń ózgerýi alǵash ret bolyp otyrǵan joq, osyǵan deiin 5 jyldyq jáne 7 jyldyq merzimnen eki ret qatarynan artyq emes sailaný tájiribeleri bolǵan, al bir retten artyq sailanbaý alǵash ret engizilmek. Logikalyq turǵydan 7 jyldyq merzimnen bir-aq ret sailanýdyń tiimdi tustary kóp. Prezident eki merzimge otyrǵanda, alǵashqy kezeńinde bolashaq sailaýdy oilap, reitingti buzýdan qorqyp, batyl reformalar jasamaýǵa tyrysady. Egerde 1 merzim bolsa, sailanǵan Prezident alańdamai, óziniń paiymyn naqty pysyqtap júzege asyra alady. Álem boiynsha Prezidenttiliktiń eń qysqa merzimi - 4 jyl, uzaq ókilettik merzim - 7 jyl, al Prezident bir retten artyq sailanbaý úlgisi Ońtústik Koreia memleketinde sátti júzege asyp keledi.
Úshinshi ózekti másele, biylǵy kúzdiń eń iri saiasi oqiǵasy - sailaýaldy úgit-nasihat jumysy bastaldy. Osyǵan orai, biz osy maqalada Memleket basshysy laýazymyna kandidat Qasym-Jomart Toqaev qyzmetine ózindik taldaý jasaýdy uiǵardyq.
Q.Toqaev Qazaqstan halqy atynan sheshim qabyldaý quqyǵyn ǵana basshylyqqa alyp keledi. 2019 jylǵy mandaty 2022 jyly konstitýtsiialyq reforma negizindegi referendým arqyly qamtamasyz etilgen. Osy kezder arasynda Prezident ózin eldiń, halyqtyń múddesin qorǵaityn memleket qairatkeri, ádildik úshin kúresker, daǵdarysty tiimdi basqarýshy retinde kórsetip keledi.
Prezidenttik merzimi bastalǵan sátten bastap elimizdegi óte qiyn jaǵdailarda Q.Toqaev elimizdiń memlekettiligin qorǵap, onyń qaýipsizdigin qamtamasyz ete otyryp, árqashan halyqpen birge (Qostanai, Arys, Qańtar, t.b.). Onyń ustanǵan baǵyty - qashanda halyqpen birge bolý. Prezident - patriot, qazaq halqynyń perzenti.
«Biz ne istesek te, bárin keler urpaq úshin jasaimyz. Memlekettik saiasattyń bolashaq aldyndaǵy jaýapkershiligin tereń sezinemiz. Bul ustanymnan eshqashan ainymaimyz. Eń ǵajaiyp erlikter Otanǵa sheksiz súiispenshilikten týyndaityny sózsiz. Shyn otansúigishtik degenimiz – jalań uran tastaý emes, elińe, halqyńa qyzmet etý», - dep jazdy Prezident «Táýelsizdik bárinen qymbat» atty maqalasynda. Memleket basshysynyń paiymdaýynsha, adam balasy dúniege patriot bolyp kelmeidi. Ol bilim men tárbie alyp, áleýmettik ortamen aralasyp, azamattyq bolmysyn qalyptastyrý kezinde patriotqa ainalady. Óziniń jeke maqsat-múddeleri qoǵam igiligimen úndesip, eliniń damýyna eleýli úles qosyp jatqanyn jan-júregimen sezingen adam naǵyz baqytqa keneledi.
2019 jylǵy Prezident sailaýynan keiin Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstandaǵy demokratiiany evoliýtsiialyq túrde damytyp keledi. Eń mańyzdy bastamalar – sailaý biýletenine «barlyǵyna qarsymyn» grafasyn engizýi, partiialar úshin májiliske ótýdiń tómengi shegin 7 paiyzdan 5 paiyzǵa tómendetý, sýperprezidenttik basqarý úlgisinen prezidenttik respýblikaǵa kóshý, birqatar bilik ókilettigin qaita bólý, Parlamenttiń rólin kúsheitip, mártebesin arttyrý, eldi basqarý isine halyqtyń qatysý múmkindigin keńeitý, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý tásilderin jetildirý.
Prezident ekonomika, áleýmet, saiasattyń barlyq salasyn qamti otyryp, Qazaqstandy damytý hám ár qazaqstandyqtyń, árbir otbasynyń, jastardyń jáne keleshek urpaqtyń múddesin qorǵaý úshin naqty baǵdar usynyp, qabyldap jatqan saiasi sheshimderi arqyly halyq pen bilik arasynda jańa qoǵamdyq kelisimniń jasalýy jolynda (5 saiasi reformalar paketi, konstitýtsiialyq referendým), «Ádiletti Qazaqstan» tóńiregine toptastyrýda, progressivti reformalardy júrgizýde batyldyq tanytyp keledi. Prezident retinde Q.Toqaev elge, halyqqa qyzmet etýdi óziniń eń biik maqsaty sanaidy. Onyń barlyq bastamalary, sonyń ishinde orta merzimdi perspektivaǵa arnalǵan bastamalary da halyq igiligine baǵyttalǵan. Ádiletti Qazaqstan qurýda árbir adamnyń memleket igiligin barynsha kórý tek áleýmettik ǵana emes, sonymen qatar saiasi máni bar másele ekeni anyq. Ádilet, teńdik uǵymdarynyń túsinigi ózgergen. Buǵan Qazaqstan ǵana emes, álem elderi durys jaýap berýdiń joldaryn izdeý ústinde.
Sondai-aq, sailaý naýqanynda kandidattyń saiasi imidji úlken mańyzǵa ie ekeni belgili. Saiasi imidj - jaǵymdy qubylys, óitkeni saiasi kóshbasshy men elektorat arasyndaǵy alshaqtyqty qysqartyp, turaqty bailanys ornatýǵa úles qosady. Bul turǵydan alǵanda, Qasym-Jomart Toqaevtyń elektorattyń súiispenshiligi men moiyndalýyn qamtamasyz etetin kóptegen jeke qasietteri bar: kóp til biletin erýdit, halyqaralyq dárejedegi myqty diplomat, tabiǵatynan qarapaiym, dinamikaly, ózgeristerge beiim, ózin-ózi synai alady jáne basqalardyń synyn qabyldai alady. Únemi itpen qydyryp júretin fotolaryna qaraǵanda janýar jaqsy kóretinin de baiqaýǵa bolady.
Qoryta kele, jerge taiaq tastaldy, sailaýaldy úgit-nasihat jumysy bastaldy. Barlyq Prezidenttikke úmitkerlerge sáttilik tileimiz! Sailaý - halyqtyń bilikke degen seniminiń jáne azamattyq qoǵam deńgeiiniń kórsetkishi. Sailaýǵa qatysý - árbir Qazaqstan azamatynyń jaýapkershiligi, eldiń bolashaǵyna degen janashyrlyq! Laiyqty kandidatty tikelei erkin tańdaý quqyn jiberip almaiyq!
Merýert Tólebaeva, saiasattanýshy
