ەلٸمٸزدە كونستيتۋتسييا بويىنشا سايلاۋ قۇقى ازاماتتاردىڭ سايلاۋعا ٶز ەركٸمەن جەنە اشىق قاتىسۋىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسييالىق زاڭىنا سەيكەس, پرەزيدەنت جالپىعا بٸردەي, تەڭ جەنە تٶتە سايلاۋ نەگٸزٸندە سايلانادى. سايلاۋ تۋرالى زاڭعا سەيكەس, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى زاڭمەن تالاپ ەتiلەتiن قۇجاتتارى بولعان جاعدايدا پرەزيدەنتتiككە ٷمiتكەرلەر قانشا بولسا دا, كانديداتتاردىڭ كەز كەلگەن سانىن تiركەۋگە تيiس. سايلاۋ كوميسسيياسى تiركەۋدەن باس تارتقان جاعدايدا ٷمiتكەر ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنا نەمەسە سوتقا شاعىم جاساۋعا قۇقىلى.
سوندىقتان 1991-2019 جىلدار ارالىعىندا ٶتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ بەسەكەلەستٸككە نەگٸزدەلۋٸنٸڭ بٸر بەلگٸسٸ سايلاۋ دوداسىنا تٷسكەن ٷمٸتكەرلەر سانىنا قاتىستى. مىسالى, قازاقستاندا 1991 جىلى ٶتكەن العاش پرەزيدەنتتiك سايلاۋدا بiر عانا ٷمiتكەر بولعانى بەلگٸلٸ. ال 1999 جىلعى سايلاۋعا تٶرت ٷمiتكەر تٷستٸ. 2005 جىلعى سايلاۋدا 18 ٷمٸتكەردٸڭ بەسەۋٸ عانا رەسمي تٸركەۋدەن ٶتە الدى. 2011 جىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدا العاشىندا 22 ٷمٸتكەر تالاپتاندى, سونىڭ ٸشٸنەن 4 ٷمٸتكەر عانا ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنان تٸركەۋدەن ٶتە الدى. 2015 جىلى سايلاۋعا 3 ٷمٸتكەر تٷستٸ. 2019 جىلى 7 ٷمٸتكەر باعىن سىناسا, بٷگٸن پرەزيدەنت سايلاۋىنا كانديدات تٸركەۋ اياقتالىپ, ٷگٸت-ناسيحات باستالادى. ەزٸرشە 6 كانديدات بار. تٶرتەۋٸ ەر ادام - قاسىم-جومارت توقاەۆ, جيگۋلي دايراباەۆ, مەيرام قاجىكەن مەن نۇرلان ەۋەسباەۆ. ەكەۋٸ ەيەل - سالتانات تۇرسىنبەكوۆا مەن قاراقات ەبدەن. وسك قالاسا, ەرتەڭ تاعى ەكٸ كانديدات قوسىلۋى مٷمكٸن. مٸنەكي, ٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, پرەزيدەنتتٸككە ٷمٸتكەرلەر سانى بٸردە كٶبەيٸپ, بٸردە ازايىپ وتىرعان.
دەموكراتييا ٶمٸرشەڭ بولۋ ٷشٸن ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸ مەن ساياسي بەسەكەلەستٸك اۋاداي قاجەت. تاريحي تەجiريبە دەموكراتيياعا ٶتۋ بارىسىندا ساياسي بەسەكەلەستiك ساياسي قاتىسۋدىڭ نەگiزiن قۇراعان جاعدايدا سەتتi, ال, ساياسي قاتىسۋ ساياسي بەسەكەلەستiكتەن باسىم بولعان جاعدايدا دەموكراتيياعا ٶتۋدiڭ سەتسiز بولاتىندىعىن دەلەلدەپ وتىر. ەرينە, حح عاسىردىڭ 90 جىلدارىنداعى ترانسفورماتسييالار دەموكراتيياعا ٶتۋدٸڭ سان الۋان جولدارىن كٶرسەتتٸ. بۇعان قاراماستان, بٸز ساياسي بەسەكەلەستٸك پەن ساياسي قاتىسۋ سيياقتى دەموكراتييانىڭ ماڭىزدى سيپاتى (قاتار نەمەسە ەرتٷرلi ۋاقىتتا دامۋى) مەسەلەسiنە ەرەكشە كٶڭٸل اۋدارۋىمىز كەرەك.
ەكٸنشٸ ٶزەكتٸ مەسەلە, پرەزيدەنت مانداتىن ۇزاقتىعى 7 جىلدىق بٸر مەرزٸممەن شەكتەۋگە قاتىستى. جالپى, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ العاش رەت بولىپ وتىرعان جوق, وسىعان دەيٸن 5 جىلدىق جەنە 7 جىلدىق مەرزٸمنەن ەكٸ رەت قاتارىنان ارتىق ەمەس سايلانۋ تەجٸريبەلەرٸ بولعان, ال بٸر رەتتەن ارتىق سايلانباۋ العاش رەت ەنگٸزٸلمەك. لوگيكالىق تۇرعىدان 7 جىلدىق مەرزٸمنەن بٸر-اق رەت سايلانۋدىڭ تيٸمدٸ تۇستارى كٶپ. پرەزيدەنت ەكٸ مەرزٸمگە وتىرعاندا, العاشقى كەزەڭٸندە بولاشاق سايلاۋدى ويلاپ, رەيتينگتٸ بۇزۋدان قورقىپ, باتىل رەفورمالار جاساماۋعا تىرىسادى. ەگەردە 1 مەرزٸم بولسا, سايلانعان پرەزيدەنت الاڭداماي, ٶزٸنٸڭ پايىمىن ناقتى پىسىقتاپ جٷزەگە اسىرا الادى. ەلەم بويىنشا پرەزيدەنتتٸلٸكتٸڭ ەڭ قىسقا مەرزٸمٸ - 4 جىل, ۇزاق ٶكٸلەتتٸك مەرزٸم - 7 جىل, ال پرەزيدەنت بٸر رەتتەن ارتىق سايلانباۋ ٷلگٸسٸ وڭتٷستٸك كورەيا مەملەكەتٸندە سەتتٸ جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ.
ٷشٸنشٸ ٶزەكتٸ مەسەلە, بيىلعى كٷزدٸڭ ەڭ ٸرٸ ساياسي وقيعاسى - سايلاۋالدى ٷگٸت-ناسيحات جۇمىسى باستالدى. وسىعان وراي, بٸز وسى ماقالادا مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنا كانديدات قاسىم-جومارت توقاەۆ قىزمەتٸنە ٶزٸندٸك تالداۋ جاساۋدى ۇيعاردىق.
ق.توقاەۆ قازاقستان حالقى اتىنان شەشٸم قابىلداۋ قۇقىعىن عانا باسشىلىققا الىپ كەلەدٸ. 2019 جىلعى مانداتى 2022 جىلى كونستيتۋتسييالىق رەفورما نەگٸزٸندەگٸ رەفەرەندۋم ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلگەن. وسى كەزدەر اراسىندا پرەزيدەنت ٶزٸن ەلدٸڭ, حالىقتىڭ مٷددەسٸن قورعايتىن مەملەكەت قايراتكەرٸ, ەدٸلدٸك ٷشٸن كٷرەسكەر, داعدارىستى تيٸمدٸ باسقارۋشى رەتٸندە كٶرسەتٸپ كەلەدٸ.
پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸ باستالعان سەتتەن باستاپ ەلٸمٸزدەگٸ ٶتە قيىن جاعدايلاردا ق.توقاەۆ ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸلٸگٸن قورعاپ, ونىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ەرقاشان حالىقپەن بٸرگە (قوستاناي, ارىس, قاڭتار, ت.ب.). ونىڭ ۇستانعان باعىتى - قاشاندا حالىقپەن بٸرگە بولۋ. پرەزيدەنت - پاتريوت, قازاق حالقىنىڭ پەرزەنتٸ.
«بٸز نە ٸستەسەك تە, بەرٸن كەلەر ۇرپاق ٷشٸن جاسايمىز. مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ بولاشاق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن تەرەڭ سەزٸنەمٸز. بۇل ۇستانىمنان ەشقاشان اينىمايمىز. ەڭ عاجايىپ ەرلٸكتەر وتانعا شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸكتەن تۋىندايتىنى سٶزسٸز. شىن وتانسٷيگٸشتٸك دەگەنٸمٸز – جالاڭ ۇران تاستاۋ ەمەس, ەلٸڭە, حالقىڭا قىزمەت ەتۋ», - دەپ جازدى پرەزيدەنت «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پايىمداۋىنشا, ادام بالاسى دٷنيەگە پاتريوت بولىپ كەلمەيدٸ. ول بٸلٸم مەن تەربيە الىپ, ەلەۋمەتتٸك ورتامەن ارالاسىپ, ازاماتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرۋ كەزٸندە پاتريوتقا اينالادى. ٶزٸنٸڭ جەكە ماقسات-مٷددەلەرٸ قوعام يگٸلٸگٸمەن ٷندەسٸپ, ەلٸنٸڭ دامۋىنا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ جاتقانىن جان-جٷرەگٸمەن سەزٸنگەن ادام ناعىز باقىتقا كەنەلەدٸ.
2019 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىنان كەيٸن قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستانداعى دەموكراتييانى ەۆوليۋتسييالىق تٷردە دامىتىپ كەلەدٸ. ەڭ ماڭىزدى باستامالار – سايلاۋ بيۋلەتەنٸنە «بارلىعىنا قارسىمىن» گرافاسىن ەنگٸزۋٸ, پارتييالار ٷشٸن مەجٸلٸسكە ٶتۋدٸڭ تٶمەنگٸ شەگٸن 7 پايىزدان 5 پايىزعا تٶمەندەتۋ, سۋپەرپرەزيدەنتتٸك باسقارۋ ٷلگٸسٸنەن پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكاعا كٶشۋ, بٸرقاتار بيلٸك ٶكٸلەتتٸگٸن قايتا بٶلۋ, پارلامەنتتٸڭ رٶلٸن كٷشەيتٸپ, مەرتەبەسٸن ارتتىرۋ, ەلدٸ باسقارۋ ٸسٸنە حالىقتىڭ قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸن كەڭەيتۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تەسٸلدەرٸن جەتٸلدٸرۋ.
پرەزيدەنت ەكونوميكا, ەلەۋمەت, ساياساتتىڭ بارلىق سالاسىن قامتي وتىرىپ, قازاقستاندى دامىتۋ ھەم ەر قازاقستاندىقتىڭ, ەربٸر وتباسىنىڭ, جاستاردىڭ جەنە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ ٷشٸن ناقتى باعدار ۇسىنىپ, قابىلداپ جاتقان ساياسي شەشٸمدەرٸ ارقىلى حالىق پەن بيلٸك اراسىندا جاڭا قوعامدىق كەلٸسٸمنٸڭ جاسالۋى جولىندا (5 ساياسي رەفورمالار پاكەتٸ, كونستيتۋتسييالىق رەفەرەندۋم), «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرۋدا, پروگرەسسيۆتٸ رەفورمالاردى جٷرگٸزۋدە باتىلدىق تانىتىپ كەلەدٸ. پرەزيدەنت رەتٸندە ق.توقاەۆ ەلگە, حالىققا قىزمەت ەتۋدٸ ٶزٸنٸڭ ەڭ بيٸك ماقساتى سانايدى. ونىڭ بارلىق باستامالارى, سونىڭ ٸشٸندە ورتا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆاعا ارنالعان باستامالارى دا حالىق يگٸلٸگٸنە باعىتتالعان. ەدٸلەتتٸ قازاقستان قۇرۋدا ەربٸر ادامنىڭ مەملەكەت يگٸلٸگٸن بارىنشا كٶرۋ تەك ەلەۋمەتتٸك عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ساياسي مەنٸ بار مەسەلە ەكەنٸ انىق. ەدٸلەت, تەڭدٸك ۇعىمدارىنىڭ تٷسٸنٸگٸ ٶزگەرگەن. بۇعان قازاقستان عانا ەمەس, ەلەم ەلدەرٸ دۇرىس جاۋاپ بەرۋدٸڭ جولدارىن ٸزدەۋ ٷستٸندە.
سونداي-اق, سايلاۋ ناۋقانىندا كانديداتتىڭ ساياسي يميدجٸ ٷلكەن ماڭىزعا يە ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ساياسي يميدج - جاعىمدى قۇبىلىس, ٶيتكەنٸ ساياسي كٶشباسشى مەن ەلەكتورات اراسىنداعى الشاقتىقتى قىسقارتىپ, تۇراقتى بايلانىس ورناتۋعا ٷلەس قوسادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەلەكتوراتتىڭ سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ مەن مويىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن كٶپتەگەن جەكە قاسيەتتەرٸ بار: كٶپ تٸل بٸلەتٸن ەرۋديت, حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ مىقتى ديپلومات, تابيعاتىنان قاراپايىم, ديناميكالى, ٶزگەرٸستەرگە بەيٸم, ٶزٸن-ٶزٸ سىناي الادى جەنە باسقالاردىڭ سىنىن قابىلداي الادى. ٷنەمٸ يتپەن قىدىرىپ جٷرەتٸن فوتولارىنا قاراعاندا جانۋار جاقسى كٶرەتٸنٸن دە بايقاۋعا بولادى.
قورىتا كەلە, جەرگە تاياق تاستالدى, سايلاۋالدى ٷگٸت-ناسيحات جۇمىسى باستالدى. بارلىق پرەزيدەنتتٸككە ٷمٸتكەرلەرگە سەتتٸلٸك تٸلەيمٸز! سايلاۋ - حالىقتىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸنٸڭ جەنە ازاماتتىق قوعام دەڭگەيٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. سايلاۋعا قاتىسۋ - ەربٸر قازاقستان ازاماتىنىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ, ەلدٸڭ بولاشاعىنا دەگەن جاناشىرلىق! لايىقتى كانديداتتى تٸكەلەي ەركٸن تاڭداۋ قۇقىن جٸبەرٸپ المايىق!
مەرۋەرت تٶلەباەۆا, ساياساتتانۋشى
