Keler urpaqqa saiasi qýǵyn-súrginge ushyraǵan aty-jóni belgisiz birde-bir adam qalmaýy kerek. Mundai pikirdi L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti Tarih fakýltetiniń dekany Tilegen Sadyqov bildirdi, dep habarlaidy QazAqparat.
«Jyl saiyn atalap ótiletin 31 mamyr - Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni dep atalady. Shynynda da keshegi keńestik tolitarlyq júie kezinde eń kóp zardap sheken el - Qazaqstan, halyq - qazaq halqy. 1997 jyly Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Nazarbaevtyń sheshimimen osy kún Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni retinde jariialanǵany málim. Táýelsiz zamandaǵy tarih betterinde óte mańyzdy oryn alyp otyrǵan másele - sol kezeńde zobalańǵa, qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdardyń atyn jańǵyrtý, tarihyn zertteý. Búginde kóptegen tarihshylar dál osy máselemen ainalysyp jatyr. Qarap otyrsańyzdar, keshegi keńestik dáýirde, 30-shy jyldardyń ortasynan bastap 50-shy jyldardyń sońǵy ekinshi jartysyna deiin qazaq dalasy lagerge ainalǵan eken», - dedi ǵalym.
Dál osy taqyrypqa biraz qalam tartqan ǵalymnyń esebi boiynsha Qazaqstan jerinde sol ýaqytta 60-qa jýyq lager jáne onyń bólimsheleri bolǵan.
«Prezidentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń úndeýinde aitylǵandai, 5 millionǵa jýyq adam qazaq jerine eriksiz jer aýdaryldy. Qazaqstannyń ózinde 100 myń adam tutqynǵa alynyp, onyń 20 myńy atylyp ketti. Shyn mánisinde, muny tolyq anyqtaityn derekter bolýǵa tiis. Iaǵni, tarihi betindegi osynaý olqylyqtyń ornyn toltyrýymyz qajet. Bir ǵana Ortalyq Qazaqstan aimaǵynda úlken-úlken lagerler boldy. Memleket basshysy úndeýinde aitylǵan ALJIR 1934 jyly quryldy. Sol kezeńdegi keńes úkimeti totalitarlyq júiesiniń saiasatyna bailanysty ChSIR - «chlen semi izmennika rodiny» degen boldy. Stalinniń, onyń ainalasyndaǵy adamdardyń logikasy óte dóreki edi. Iaǵni, «Eger sol otbasynyń basshysy halyq jaýy bolsa, onda ony jubaiynyń, balalarynyń bilmeýi múmkin emes. Al oǵan qarsy shyqpasa, olar da halyq jaýy, soǵan tilektes» degenge saiady. Soǵan bailanysty joǵaryda atalǵan ALJIR ashyldy. Qazaqstandaǵy eń úlken lager KARLAG 30-shy jyldardyń basynda quryldy. Soǵys kezinde, soǵystan keiin 40 myńǵa deiin tutqyn dál osy lagerde boldy. Qazir tústi metallýrgiia alyby bolǵan Jezqazǵan jerinde ataqty Steplag boldy», - dedi fakýltet dekany.
Osy rette Tilegen Sydyqov Prezidenttiń saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaiy memlekettik komissiia qurý bastamasy óte durys sheshim dep esepteitindigin basa aitady.
«Tarihtyń aqtańdaq betteriniń aitylǵanynan aitylmaǵany kóp. Arhiv qoinaýyn kóterip, ǵalymdar, osyǵan qatysy bar saiasi jáne memlekettik tulǵalardy jumyldyra otyryp, áli de esimi atalmaǵan, belgisiz bolyp qalǵan tulǵalardyń atyn jaryqqa shyǵarý kerek. Súttiń betine shyǵatyn qaimaq bolǵan qazaqtyń birtýar azamattary qurban bolyp ketti. Ujymdastyrý saiasaty tusynda da biz 3,5-4 mln adamymyzdan aiyryldyq dep otyrmyz. Ujymdastyrý kezinde de eń kóp zardap shekken - qazaq halqy. Bul da urda-jyq saiasattyń zardaby. Ýkraindyqtar muny asharshylyq dep jariialap, onyń qaiǵy-qasiretin zertteý ústinde. Olardyń dereginshe, ýkraindyqtardyń 10 paiyzy zardapqa ushyraǵan eken. Al sol kezeńde qazaqtyń jartysy qýǵyn-súrginge, qyrǵynǵa ushyrap ketti. Osynyń bárin búgingi urpaq, tarihshylar, ǵalymdar memleket deńgeiinde kótermese qalai bolmaq? Keler urpaqqa qurbandyqqa ushyraǵan aty-jóni belgisiz birde-bir adam qalmaýy kerek. Sondyqtan bul úndeýdi óte durys qabyldadym. Memlekettik komissiia quramyna tek sheneýikter kirmeýi tiis. Oǵan tikelei múddeli basshylyqpen qatar ǵalymdar, zertteýshiler kirýi qajet. Arhiv betterin áli de qoparýǵa tiispiz. Ishki ister, prokýratýra syndy mekemelerdiń arhivterin kóterýimiz kerek. Sonda kóp material tabylady. Prezident tapsyrmasymen qurylatyn memlekettik komissiia mindetine sol kiredi der edim», - dedi ǵalym.
