كەلەر ۇرپاققا ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان اتى-جٶنٸ بەلگٸسٸز بٸردە-بٸر ادام قالماۋى كەرەك. مۇنداي پٸكٸردٸ ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى تٸلەگەن سادىقوۆ بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«جىل سايىن اتالاپ ٶتٸلەتٸن 31 مامىر - ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ دەپ اتالادى. شىنىندا دا كەشەگٸ كەڭەستٸك توليتارلىق جٷيە كەزٸندە ەڭ كٶپ زارداپ شەكەن ەل - قازاقستان, حالىق - قازاق حالقى. 1997 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشٸمٸمەن وسى كٷن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ رەتٸندە جارييالانعانى مەلٸم. تەۋەلسٸز زامانداعى تاريح بەتتەرٸندە ٶتە ماڭىزدى ورىن الىپ وتىرعان مەسەلە - سول كەزەڭدە زوبالاڭعا, قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعان ادامداردىڭ اتىن جاڭعىرتۋ, تاريحىن زەرتتەۋ. بٷگٸندە كٶپتەگەن تاريحشىلار دەل وسى مەسەلەمەن اينالىسىپ جاتىر. قاراپ وتىرساڭىزدار, كەشەگٸ كەڭەستٸك دەۋٸردە, 30-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ 50-شى جىلداردىڭ سوڭعى ەكٸنشٸ جارتىسىنا دەيٸن قازاق دالاسى لاگەرگە اينالعان ەكەن», - دەدٸ عالىم.
دەل وسى تاقىرىپقا بٸراز قالام تارتقان عالىمنىڭ ەسەبٸ بويىنشا قازاقستان جەرٸندە سول ۋاقىتتا 60-قا جۋىق لاگەر جەنە ونىڭ بٶلٸمشەلەرٸ بولعان.
«پرەزيدەنتٸمٸز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٷندەۋٸندە ايتىلعانداي, 5 ميلليونعا جۋىق ادام قازاق جەرٸنە ەرٸكسٸز جەر اۋدارىلدى. قازاقستاننىڭ ٶزٸندە 100 مىڭ ادام تۇتقىنعا الىنىپ, ونىڭ 20 مىڭى اتىلىپ كەتتٸ. شىن مەنٸسٸندە, مۇنى تولىق انىقتايتىن دەرەكتەر بولۋعا تيٸس. ياعني, تاريحي بەتٸندەگٸ وسىناۋ ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋىمىز قاجەت. بٸر عانا ورتالىق قازاقستان ايماعىندا ٷلكەن-ٷلكەن لاگەرلەر بولدى. مەملەكەت باسشىسى ٷندەۋٸندە ايتىلعان الجير 1934 جىلى قۇرىلدى. سول كەزەڭدەگٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸ توتاليتارلىق جٷيەسٸنٸڭ ساياساتىنا بايلانىستى چسير - «چلەن سەمي يزمەننيكا رودينى» دەگەن بولدى. ستاليننٸڭ, ونىڭ اينالاسىنداعى ادامداردىڭ لوگيكاسى ٶتە دٶرەكٸ ەدٸ. ياعني, «ەگەر سول وتباسىنىڭ باسشىسى حالىق جاۋى بولسا, وندا ونى جۇبايىنىڭ, بالالارىنىڭ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. ال وعان قارسى شىقپاسا, ولار دا حالىق جاۋى, سوعان تٸلەكتەس» دەگەنگە سايادى. سوعان بايلانىستى جوعارىدا اتالعان الجير اشىلدى. قازاقستانداعى ەڭ ٷلكەن لاگەر كارلاگ 30-شى جىلداردىڭ باسىندا قۇرىلدى. سوعىس كەزٸندە, سوعىستان كەيٸن 40 مىڭعا دەيٸن تۇتقىن دەل وسى لاگەردە بولدى. قازٸر تٷستٸ مەتاللۋرگييا الىبى بولعان جەزقازعان جەرٸندە اتاقتى ستەپلاگ بولدى», - دەدٸ فاكۋلتەت دەكانى.
وسى رەتتە تٸلەگەن سىدىقوۆ پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋ باستاماسى ٶتە دۇرىس شەشٸم دەپ ەسەپتەيتٸندٸگٸن باسا ايتادى.
«تاريحتىڭ اقتاڭداق بەتتەرٸنٸڭ ايتىلعانىنان ايتىلماعانى كٶپ. ارحيۆ قويناۋىن كٶتەرٸپ, عالىمدار, وسىعان قاتىسى بار ساياسي جەنە مەملەكەتتٸك تۇلعالاردى جۇمىلدىرا وتىرىپ, ەلٸ دە ەسٸمٸ اتالماعان, بەلگٸسٸز بولىپ قالعان تۇلعالاردىڭ اتىن جارىققا شىعارۋ كەرەك. سٷتتٸڭ بەتٸنە شىعاتىن قايماق بولعان قازاقتىڭ بٸرتۋار ازاماتتارى قۇربان بولىپ كەتتٸ. ۇجىمداستىرۋ ساياساتى تۇسىندا دا بٸز 3,5-4 ملن ادامىمىزدان ايىرىلدىق دەپ وتىرمىز. ۇجىمداستىرۋ كەزٸندە دە ەڭ كٶپ زارداپ شەككەن - قازاق حالقى. بۇل دا ۇردا-جىق ساياساتتىڭ زاردابى. ۋكرايندىقتار مۇنى اشارشىلىق دەپ جارييالاپ, ونىڭ قايعى-قاسٸرەتٸن زەرتتەۋ ٷستٸندە. ولاردىڭ دەرەگٸنشە, ۋكرايندىقتاردىڭ 10 پايىزى زارداپقا ۇشىراعان ەكەن. ال سول كەزەڭدە قازاقتىڭ جارتىسى قۋعىن-سٷرگٸنگە, قىرعىنعا ۇشىراپ كەتتٸ. وسىنىڭ بەرٸن بٷگٸنگٸ ۇرپاق, تاريحشىلار, عالىمدار مەملەكەت دەڭگەيٸندە كٶتەرمەسە قالاي بولماق? كەلەر ۇرپاققا قۇرباندىققا ۇشىراعان اتى-جٶنٸ بەلگٸسٸز بٸردە-بٸر ادام قالماۋى كەرەك. سوندىقتان بۇل ٷندەۋدٸ ٶتە دۇرىس قابىلدادىم. مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرامىنا تەك شەنەۋٸكتەر كٸرمەۋٸ تيٸس. وعان تٸكەلەي مٷددەلٸ باسشىلىقپەن قاتار عالىمدار, زەرتتەۋشٸلەر كٸرۋٸ قاجەت. ارحيۆ بەتتەرٸن ەلٸ دە قوپارۋعا تيٸسپٸز. ٸشكٸ ٸستەر, پروكۋراتۋرا سىندى مەكەمەلەردٸڭ ارحيۆتەرٸن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. سوندا كٶپ ماتەريال تابىلادى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن قۇرىلاتىن مەملەكەتتٸك كوميسسييا مٸندەتٸنە سول كٸرەدٸ دەر ەدٸم», - دەدٸ عالىم.
