Meniń atam – stalindik zulmattyń qurbany. Ádette, sheteldegi qazaq diasporasy ókilderin atamekendegi jurt stalindik zobalańnan qashyp qutylyp ketkendei kóredi.
Joq! Múlde olai emes. Stalinniń qandy quryǵy uzyn boldy jáne jendetteriniń kórshi elderge timiskilep barmaǵan sai-salasy joq.
Qazaq diasporasynyń qoǵam qairatkeri-atam Dóńtai Qojambetulynyń óleń-jyrlaryna, hissa, dastandaryna jáne tolǵaýlaryna sotsializm tusynda tiym salyndy. 1990 jyly resmi túrde aqtalǵannan keiin shyǵarmalarynyń birer ǵana jarymy merzimdi basylymdarda tam-tumdap jaryq kórgeni bolmasa, jalpaq jurtqa jete qoimady. Al, atajurttaǵy oqyrmandar Dóńtai esimi múlde beimálim de bolýy múmkin.
Qazaq diasporasynyń saiasi, qoǵam jáne dini qairatkeri Qojambetuly Dóńtai 1878 jyly qarasha aiynyń 16-sy kúni qazirgi Shyńjan ólkesi Qumyl aimaǵynyń Barkól degen jerinde dúniege kelgen. Aýyl moldasynan saýat ashqan soń óz betimen izdenip, bilim jolyn qýǵan.
Keiinnen Býyrshyn degen eldi mekende mektep ashyp ustazdyqpen ainalysqan. Bul jóninde:
«Býyrshyndy meken ǵyp, bala oqyttym dúken ǵyp,
Qurmetti etti jamaǵat, qadirli molla eken dep» - degen óziniń óleń joldary da bar (Mońǵoliia, «Shuǵyla» jýrnaly, 70-bet, № 1, 1992). 1920 jyldardyń sońynda Shyǵys Túrkistandaǵy saiasi, áleýmettik jaǵdai kúrt shielenisip, qytailar qazaqtardy ishki ólkelerine qarai yǵystyryp, jappai qytailandyrý saiasattarynyń shet jaǵasy syr bere bastaǵan tusta Dóńtai úsh myńǵa jýyq qazaq otbasyn bastap Mońǵoliiaǵa qonys aýdarǵan.
Olar shekaradaǵy Ajboǵda taýynyń mańyndaǵy bir úlken taýdy ýaqytsha meken etip bir jylǵa jýyq turady da Mońǵol úkimetiniń uiǵarýymen Zavhan aimaǵynyń Borh degen jerine kelip, qonystanyp, derbes qazaq hoshýýn (aýdan) bolyp uiymdastyrylady. Joǵarydaǵy taýdy kúni búginge deiin jergilikti monǵoldar Hasagt Hairhan ýýl (Qazaq Áýlie taýy) dep ataidy.
Mońǵol jerine qazaqtardyń eń kóp alǵash ret shoǵyrlanǵany jáne tuńǵysh derbes ákimshilik júiesi - hoshýýn quryp ózin-ózi basqarǵany da osy edi. Bul kezde qazirgi qazaq aimaǵy Baian-Ólgii ornamaǵanymen onda da 1911 jyly kelip ornalasqan azǵana qazaq bolǵan. Shyǵys Túrkistan qazaqtary ony Qobda beti dep ataǵan, iaǵni Syrtqy Mońǵoliianyń Chandman-ýýl aimaǵyna qaraityn. Sonda Dóńtai molda óz eliniń kóshin batystaǵy qandastaryna qarai burmai nege ortalyqty betke aldy. - degen suraq týýy oryndy.
Munda úsh túrli sebep bolǵan. Birinshiden. Qumyl, Barkólden-Qobda betine deiin jer alys. Mal – janmen, bala-shaǵamen ailap – jyldap júrip jetý ońai emes. Sonymen qatar jol-jónekei ury-qary, qashqyn tonaýshylar da kóp. Ekinshiden, Qobda beti - qazaqtyń ata jaýy jońǵarlardyń ejelgi mekeni. Ondaǵy uranqai dórbetterden góri qazaqtar úshin keń qoltyq, aq kóńil halha jurty qolaily edi. Úshinshiden, Chandman-ýýl aimaǵy batys shekaradaǵy qiyr shetki ólke. El astanasy bolǵan Da-Húreege (qazirgi Ulanbatyr) eki myń shaqyrymdai alys.
Mine, osylaisha 1929 jyly qazirgi Zavhan aimaǵynyń Aldarhan, Gov-Altai aimaǵynyń Darvi eldi mekenderiniń ólkesinde Borh dep atalatyn qazaq hoshýýny oranaǵan.
Kezinde bul hoshýýnǵa Mońǵoliia Úkimetiniń Premer-ministri Genden, az ulttar jónindegi keńestiń tóraǵasy Sýrahbaiar sekildi resmi adamdar únemi at izin salyp, qazaq otbasylarynyń turmys-tirshiligimen, áleýmettik jai-kúiimen tanysyp turǵan. Ákim retinde Dóńtai da astanasy Ulanbatyrǵa jii baryp, ártúrli jiyn-máslihattarǵa turaqty qatysqan. Birde osyndai kezekti sapardan oralǵan soń on shaqty qazaq balasyn Ulanbatyrǵa oqýǵa attandyrǵan. Olardyń ishinde óziniń tuńǵysh uly Núkei de bolǵan. Bular monǵolsha bilim alǵan alǵashqy qazaq ziialylary edi.
Monǵol memleketi men úkimeti qazaqtarǵa jan-jaqty qoldaý kórsete bildi. Saiasi, áleýmettik, mádeni kóptegen sharalardy belgilep júzege asyrǵan.
Hoshýýn ákimi Dóńtaidy kishi Hýral (parlamenttiń tómengi palatasy) basqarma músheleriniń quramyna engizip, qazaq otbasylaryn maldan alatyn ártúrli alym-salyqtardan bosatqan. Kúndelikti tutynatyn keibir zat-taýarlardy qazaq otbasylaryna alǵashqy jyldary tegin taratqan.
Tóldi din aman aiaqtandyrǵan , malyna mol qondylyq aldyrǵan, tórt túlikti teń ósirgen adamdarǵa ártúrli tartý-taralǵy berip syilaǵan. Olarǵa «Jaqsy malshy» degen ataq berip, Ulanbatyrǵa qonaqqa shaqyryp, erekshe qurmet kórsetken. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini bóten jurt, bógde jerge qonys tepken qandastarymyzdyń sonda ornyǵyp el bolyp ketýine barlyq jaǵdaidy jasaǵan. Bul jóninde aqyn Dóńtai bir óleńinde.
«Ushqalaq bop umtylyp oinaqtama,
Bolady sabyr túbi – bir sary altyn.
Zavhannyń aimaǵynda baýyr qylyp,
Men turmyn osy kúnde qazaq, sartyn» - dep jyrlaǵany bar Mońǵoliia, «Shuǵyla» jýrnaly, 62-bet, №2, 1993 jyl.
Osylaisha qoi aman, qasqyr tynysh mamyrjai ómir súrip jatqanda 1937 jyldaǵy saiasi qýǵyn-súrginiń dúmpýi jyraqtaǵy Monǵol jerine de jetedi. Biraq, barlyq pále-jala tikelei joǵarydan kelip jabyspady. Aldymen azǵana qazaq óz ishinen búline bastady.
Qaisy bireýler Dóńtaidyń monǵoldar arasynda, úkimet aldynda qadirli bolyp, qurmetke bólene bastaǵanyn qyzǵansa, endi bireýleri onyń kózin qurtyp ornyna ákim bolǵysy kelip, «taqqa» talasady.
Munyń kesiri halyqqa tidi. «Dóńtaiǵa erip halha bolǵansha, Altaiǵa qaityp han-zý bolaiyq» - deidi. El ortasyna ádeii taratylǵan mundai qańqý sózder aǵaiyndardyń arasyna iritki saldy. Abdan esimdi belgili azamat bastaǵan bir myń otbasy elden bólinip Qobdaǵa qarai kóship ketti. Olardyń bir toby Shyńjanǵa asyp jóneledi.
«Borandy kúni bóri jeligedi» degendei osy sátti paidalanǵan bir pysyq: «Dóńtai ózi dindar, molla adam bolǵandyqtan halyq úkimetiniń, jańa mizamnyń qas jaýy. Bas ýázir Gendenniń dosy, ekeýi de Japoniianyń tyńshylary» - dep pále-jalany qaptatqan aryzdy Do Iaamǵa (KGB-nyń monǵol varianty) aidaidy.
Dóńtaidyń qalai ustalǵany jaiynda belgili jazýshy Seiithan Ábilqasymuly «Kisinep jylaǵan sáigúlik» («Juldyz» jýrnaly, №5 1993 j) atty derekti áńgimesinde bylai dep jazady: «Ol (Dóńtai) Zavhan jerindegi qazaq hoshýýnyń bastyǵy, memlekettik kishi quryltaidyń múshesi bolatyn. Ulanbatyrdaǵy jinalysqa baryp, qaityp kelisimen mashinadan túse bere aiaǵyn jerge tigizbei qarýly saqshylar tarpa bas salyp ustap, bailap-matap ajal aranyna aparyp súńgitken (112 bette).
Osylaisha el aǵasy, esil azamat «halyq jaýy, japon tyńshysy» degen naqaq jalamen Ýliastai qalasynda túrmege jabylyp, tuńǵysh uly Núkei, inisi Qudystarmen birge 1938 jyly atylǵan.
Artynda qalǵan eliniń de berekesi qashyp, hoshýýnyń jaýapty hatshysy Mahmet te ile-shala ustalyp ketti. El-jurt túgeldei derlik Qobda betine aýa kóshken. Solardan qalyp qoiǵan azǵana uiǵyrlardyń (sart) urpaqtary 1970 jyldarǵa deiin Ýliastai, Altai qalalarynda boldy. Júnis degen uiǵyr shoferdy jergilikti jurt jaqsy tanityn.
Monǵol jerinde tuńǵysh ornaǵan qazaq hoshýýny osylaisha 1938 jyly tarap, eki jyldan soń batys ólkede Baian-Ólgii atty qazaq aimaǵy qurylǵan.
Dóńtaiǵa jabylǵan saiasi jalany Mońǵoliia Joǵarǵy Soty qarap 1990 jyly aqtaǵanǵa deiin oǵan bailanysty barlyq tarihi derekter kópshilikke beimálim bolyp keldi. Aqtaý týraly qaýly qabyldanǵan kezden bastap óleń jyr, qissalary, jalpy ádebi muralary men ónegeli ómiri baspasózderde jariialanyp, oqyrmandar nazaryna usynyldy.
Kelesi jyly aqynnyń týǵanyna 140 jyl tolady. Osy mereitoiǵa arnap shyǵarmalar jinaǵyn oqyrmandarǵa usynýdy oilastyryp otyrǵan jaiymyz bar.
Aqynnyń óleńderin, ádebi muralaryn jinaqtaýǵa, ony qazirgi krillitsa álipbiine túsirýge atsalysyp, kómektesken belgili qalamger, aqyn Shynai Rahmetulyna aitar alǵysym zor. Alaida, áli de igerilmegen muralary kóp.
Qýandyq ShAMAHAIULY,
jazýshy
