مەنٸڭ اتام – ستاليندٸك زۇلماتتىڭ قۇربانى. ەدەتتە, شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسى ٶكٸلدەرٸن اتامەكەندەگٸ جۇرت ستاليندٸك زوبالاڭنان قاشىپ قۇتىلىپ كەتكەندەي كٶرەدٸ.
جوق! مٷلدە ولاي ەمەس. ستاليننٸڭ قاندى قۇرىعى ۇزىن بولدى جەنە جەندەتتەرٸنٸڭ كٶرشٸ ەلدەرگە تٸمٸسكٸلەپ بارماعان ساي-سالاسى جوق.
قازاق دياسپوراسىنىڭ قوعام قايراتكەرٸ-اتام دٶڭتاي قوجامبەتۇلىنىڭ ٶلەڭ-جىرلارىنا, حيسسا, داستاندارىنا جەنە تولعاۋلارىنا سوتسياليزم تۇسىندا تيىم سالىندى. 1990 جىلى رەسمي تٷردە اقتالعاننان كەيٸن شىعارمالارىنىڭ بٸرەر عانا جارىمى مەرزٸمدٸ باسىلىمداردا تام-تۇمداپ جارىق كٶرگەنٸ بولماسا, جالپاق جۇرتقا جەتە قويمادى. ال, اتاجۇرتتاعى وقىرماندار دٶڭتاي ەسٸمٸ مٷلدە بەيمەلٸم دە بولۋى مٷمكٸن.
قازاق دياسپوراسىنىڭ ساياسي, قوعام جەنە دٸني قايراتكەرٸ قوجامبەتۇلى دٶڭتاي 1878 جىلى قاراشا ايىنىڭ 16-سى كٷنٸ قازٸرگٸ شىڭجان ٶلكەسٸ قۇمىل ايماعىنىڭ باركٶل دەگەن جەرٸندە دٷنيەگە كەلگەن. اۋىل مولداسىنان ساۋات اشقان سوڭ ٶز بەتٸمەن ٸزدەنٸپ, بٸلٸم جولىن قۋعان.
كەيٸننەن بۋىرشىن دەگەن ەلدٸ مەكەندە مەكتەپ اشىپ ۇستازدىقپەن اينالىسقان. بۇل جٶنٸندە:
«بۋىرشىندى مەكەن عىپ, بالا وقىتتىم دٷكەن عىپ,
قۇرمەتتٸ ەتتٸ جاماعات, قادٸرلٸ موللا ەكەن دەپ» - دەگەن ٶزٸنٸڭ ٶلەڭ جولدارى دا بار (موڭعولييا, «شۇعىلا» جۋرنالى, 70-بەت, № 1, 1992). 1920 جىلداردىڭ سوڭىندا شىعىس تٷركٸستانداعى ساياسي, ەلەۋمەتتٸك جاعداي كٷرت شيەلەنٸسٸپ, قىتايلار قازاقتاردى ٸشكٸ ٶلكەلەرٸنە قاراي ىعىستىرىپ, جاپپاي قىتايلاندىرۋ ساياساتتارىنىڭ شەت جاعاسى سىر بەرە باستاعان تۇستا دٶڭتاي ٷش مىڭعا جۋىق قازاق وتباسىن باستاپ موڭعوليياعا قونىس اۋدارعان.
ولار شەكاراداعى اجبوعدا تاۋىنىڭ ماڭىنداعى بٸر ٷلكەن تاۋدى ۋاقىتشا مەكەن ەتٸپ بٸر جىلعا جۋىق تۇرادى دا موڭعول ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇيعارۋىمەن زاۆحان ايماعىنىڭ بورح دەگەن جەرٸنە كەلٸپ, قونىستانىپ, دەربەس قازاق حوشۋۋن (اۋدان) بولىپ ۇيىمداستىرىلادى. جوعارىداعى تاۋدى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جەرگٸلٸكتٸ مونعولدار حاساگت حايرحان ۋۋل (قازاق ەۋليە تاۋى) دەپ اتايدى.
موڭعول جەرٸنە قازاقتاردىڭ ەڭ كٶپ العاش رەت شوعىرلانعانى جەنە تۇڭعىش دەربەس ەكٸمشٸلٸك جٷيەسٸ - حوشۋۋن قۇرىپ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارعانى دا وسى ەدٸ. بۇل كەزدە قازٸرگٸ قازاق ايماعى بايان-ٶلگيي ورناماعانىمەن وندا دا 1911 جىلى كەلٸپ ورنالاسقان ازعانا قازاق بولعان. شىعىس تٷركٸستان قازاقتارى ونى قوبدا بەتٸ دەپ اتاعان, ياعني سىرتقى موڭعولييانىڭ چاندمان-ۋۋل ايماعىنا قارايتىن. سوندا دٶڭتاي مولدا ٶز ەلٸنٸڭ كٶشٸن باتىستاعى قانداستارىنا قاراي بۇرماي نەگە ورتالىقتى بەتكە الدى. - دەگەن سۇراق تۋۋى ورىندى.
مۇندا ٷش تٷرلٸ سەبەپ بولعان. بٸرٸنشٸدەن. قۇمىل, باركٶلدەن-قوبدا بەتٸنە دەيٸن جەر الىس. مال – جانمەن, بالا-شاعامەن ايلاپ – جىلداپ جٷرٸپ جەتۋ وڭاي ەمەس. سونىمەن قاتار جول-جٶنەكەي ۇرى-قارى, قاشقىن توناۋشىلار دا كٶپ. ەكٸنشٸدەن, قوبدا بەتٸ - قازاقتىڭ اتا جاۋى جوڭعارلاردىڭ ەجەلگٸ مەكەنٸ. ونداعى ۇرانقاي دٶربەتتەردەن گٶرٸ قازاقتار ٷشٸن كەڭ قولتىق, اق كٶڭٸل حالحا جۇرتى قولايلى ەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, چاندمان-ۋۋل ايماعى باتىس شەكاراداعى قيىر شەتكٸ ٶلكە. ەل استاناسى بولعان دا-حٷرەەگە (قازٸرگٸ ۇلانباتىر) ەكٸ مىڭ شاقىرىمداي الىس.
مٸنە, وسىلايشا 1929 جىلى قازٸرگٸ زاۆحان ايماعىنىڭ الدارحان, گوۆ-التاي ايماعىنىڭ دارۆي ەلدٸ مەكەندەرٸنٸڭ ٶلكەسٸندە بورح دەپ اتالاتىن قازاق حوشۋۋنى وراناعان.
كەزٸندە بۇل حوشۋۋنعا موڭعولييا ٷكٸمەتٸنٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ گەندەن, از ۇلتتار جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ تٶراعاسى سۋراحبايار سەكٸلدٸ رەسمي ادامدار ٷنەمٸ ات ٸزٸن سالىپ, قازاق وتباسىلارىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸمەن, ەلەۋمەتتٸك جاي-كٷيٸمەن تانىسىپ تۇرعان. ەكٸم رەتٸندە دٶڭتاي دا استاناسى ۇلانباتىرعا جيٸ بارىپ, ەرتٷرلٸ جيىن-مەسليحاتتارعا تۇراقتى قاتىسقان. بٸردە وسىنداي كەزەكتٸ ساپاردان ورالعان سوڭ ون شاقتى قازاق بالاسىن ۇلانباتىرعا وقۋعا اتتاندىرعان. ولاردىڭ ٸشٸندە ٶزٸنٸڭ تۇڭعىش ۇلى نٷكەي دە بولعان. بۇلار مونعولشا بٸلٸم العان العاشقى قازاق زييالىلارى ەدٸ.
مونعول مەملەكەتٸ مەن ٷكٸمەتٸ قازاقتارعا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتە بٸلدٸ. ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني كٶپتەگەن شارالاردى بەلگٸلەپ جٷزەگە اسىرعان.
حوشۋۋن ەكٸمٸ دٶڭتايدى كٸشٸ حۋرال (پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسى) باسقارما مٷشەلەرٸنٸڭ قۇرامىنا ەنگٸزٸپ, قازاق وتباسىلارىن مالدان الاتىن ەرتٷرلٸ الىم-سالىقتاردان بوساتقان. كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن كەيبٸر زات-تاۋارلاردى قازاق وتباسىلارىنا العاشقى جىلدارى تەگٸن تاراتقان.
تٶلدٸ دٸن امان اياقتاندىرعان , مالىنا مول قوندىلىق الدىرعان, تٶرت تٷلٸكتٸ تەڭ ٶسٸرگەن ادامدارعا ەرتٷرلٸ تارتۋ-تارالعى بەرٸپ سىيلاعان. ولارعا «جاقسى مالشى» دەگەن اتاق بەرٸپ, ۇلانباتىرعا قوناققا شاقىرىپ, ەرەكشە قۇرمەت كٶرسەتكەن. توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ بٶتەن جۇرت, بٶگدە جەرگە قونىس تەپكەن قانداستارىمىزدىڭ سوندا ورنىعىپ ەل بولىپ كەتۋٸنە بارلىق جاعدايدى جاساعان. بۇل جٶنٸندە اقىن دٶڭتاي بٸر ٶلەڭٸندە.
«ۇشقالاق بوپ ۇمتىلىپ ويناقتاما,
بولادى سابىر تٷبٸ – بٸر سارى التىن.
زاۆحاننىڭ ايماعىندا باۋىر قىلىپ,
مەن تۇرمىن وسى كٷندە قازاق, سارتىن» - دەپ جىرلاعانى بار موڭعولييا, «شۇعىلا» جۋرنالى, 62-بەت, №2, 1993 جىل.
وسىلايشا قوي امان, قاسقىر تىنىش مامىرجاي ٶمٸر سٷرٸپ جاتقاندا 1937 جىلداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنٸڭ دٷمپۋٸ جىراقتاعى مونعول جەرٸنە دە جەتەدٸ. بٸراق, بارلىق پەلە-جالا تٸكەلەي جوعارىدان كەلٸپ جابىسپادى. الدىمەن ازعانا قازاق ٶز ٸشٸنەن بٷلٸنە باستادى.
قايسى بٸرەۋلەر دٶڭتايدىڭ مونعولدار اراسىندا, ٷكٸمەت الدىندا قادٸرلٸ بولىپ, قۇرمەتكە بٶلەنە باستاعانىن قىزعانسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ ونىڭ كٶزٸن قۇرتىپ ورنىنا ەكٸم بولعىسى كەلٸپ, «تاققا» تالاسادى.
مۇنىڭ كەسٸرٸ حالىققا تيدٸ. «دٶڭتايعا ەرٸپ حالحا بولعانشا, التايعا قايتىپ حان-زۋ بولايىق» - دەيدٸ. ەل ورتاسىنا ەدەيٸ تاراتىلعان مۇنداي قاڭقۋ سٶزدەر اعايىنداردىڭ اراسىنا ٸرٸتكٸ سالدى. ابدان ەسٸمدٸ بەلگٸلٸ ازامات باستاعان بٸر مىڭ وتباسى ەلدەن بٶلٸنٸپ قوبداعا قاراي كٶشٸپ كەتتٸ. ولاردىڭ بٸر توبى شىڭجانعا اسىپ جٶنەلەدٸ.
«بوراندى كٷنٸ بٶرٸ جەلٸگەدٸ» دەگەندەي وسى سەتتٸ پايدالانعان بٸر پىسىق: «دٶڭتاي ٶزٸ دٸندار, موللا ادام بولعاندىقتان حالىق ٷكٸمەتٸنٸڭ, جاڭا ميزامنىڭ قاس جاۋى. باس ۋەزٸر گەندەننٸڭ دوسى, ەكەۋٸ دە جاپونييانىڭ تىڭشىلارى» - دەپ پەلە-جالانى قاپتاتقان ارىزدى دو ياامعا (كگب-نىڭ مونعول ۆاريانتى) ايدايدى.
دٶڭتايدىڭ قالاي ۇستالعانى جايىندا بەلگٸلٸ جازۋشى سەيٸتحان ەبٸلقاسىمۇلى «كٸسٸنەپ جىلاعان سەيگٷلٸك» («جۇلدىز» جۋرنالى, №5 1993 ج) اتتى دەرەكتٸ ەڭگٸمەسٸندە بىلاي دەپ جازادى: «ول (دٶڭتاي) زاۆحان جەرٸندەگٸ قازاق حوشۋۋنىڭ باستىعى, مەملەكەتتٸك كٸشٸ قۇرىلتايدىڭ مٷشەسٸ بولاتىن. ۇلانباتىرداعى جينالىسقا بارىپ, قايتىپ كەلٸسٸمەن ماشينادان تٷسە بەرە اياعىن جەرگە تيگٸزبەي قارۋلى ساقشىلار تارپا باس سالىپ ۇستاپ, بايلاپ-ماتاپ اجال ارانىنا اپارىپ سٷڭگٸتكەن (112 بەتتە).
وسىلايشا ەل اعاسى, ەسٸل ازامات «حالىق جاۋى, جاپون تىڭشىسى» دەگەن ناقاق جالامەن ۋلياستاي قالاسىندا تٷرمەگە جابىلىپ, تۇڭعىش ۇلى نٷكەي, ٸنٸسٸ قۇدىستارمەن بٸرگە 1938 جىلى اتىلعان.
ارتىندا قالعان ەلٸنٸڭ دە بەرەكەسٸ قاشىپ, حوشۋۋنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى ماحمەت تە ٸلە-شالا ۇستالىپ كەتتٸ. ەل-جۇرت تٷگەلدەي دەرلٸك قوبدا بەتٸنە اۋا كٶشكەن. سولاردان قالىپ قويعان ازعانا ۇيعىرلاردىڭ (سارت) ۇرپاقتارى 1970 جىلدارعا دەيٸن ۋلياستاي, التاي قالالارىندا بولدى. جٷنٸس دەگەن ۇيعىر شوفەردى جەرگٸلٸكتٸ جۇرت جاقسى تانيتىن.
مونعول جەرٸندە تۇڭعىش ورناعان قازاق حوشۋۋنى وسىلايشا 1938 جىلى تاراپ, ەكٸ جىلدان سوڭ باتىس ٶلكەدە بايان-ٶلگيي اتتى قازاق ايماعى قۇرىلعان.
دٶڭتايعا جابىلعان ساياسي جالانى موڭعولييا جوعارعى سوتى قاراپ 1990 جىلى اقتاعانعا دەيٸن وعان بايلانىستى بارلىق تاريحي دەرەكتەر كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم بولىپ كەلدٸ. اقتاۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدانعان كەزدەن باستاپ ٶلەڭ جىر, قيسسالارى, جالپى ەدەبي مۇرالارى مەن ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ باسپاسٶزدەردە جارييالانىپ, وقىرماندار نازارىنا ۇسىنىلدى.
كەلەسٸ جىلى اقىننىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولادى. وسى مەرەيتويعا ارناپ شىعارمالار جيناعىن وقىرماندارعا ۇسىنۋدى ويلاستىرىپ وتىرعان جايىمىز بار.
اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸن, ەدەبي مۇرالارىن جيناقتاۋعا, ونى قازٸرگٸ كريلليتسا ەلٸپبيٸنە تٷسٸرۋگە اتسالىسىپ, كٶمەكتەسكەن بەلگٸلٸ قالامگەر, اقىن شىناي راحمەتۇلىنا ايتار العىسىم زور. الايدا, ەلٸ دە يگەرٸلمەگەن مۇرالارى كٶپ.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
جازۋشى
