1997 jyly Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaev jarlyǵymen 31 mamyr saiasi qýǵan-súrgin qurbandaryn eske alý kúni bolyp jariialandy. Odan beri de tulǵalardy aqtaý jumysy toqtaǵan emes. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 24 qarashadaǵy nómiri 456 Jarlyǵymen saiasi qýǵan-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin Memlekettik komissiia qurý týraly airyqsha bastama kóterdi. Memlekettik komissiianyń qyzmetin qamtamasyz etý úshin arnaiy jobalyq ofis qurylǵan, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Onyń quramynda ǵalymdar, zertteýshiler jáne memlekettik organ ókilderi de bar. 11 jumys toby qurylyp, ár top qýǵyn-súrgin qurbandarynyń sanatyna sáikes taqyryptyq josparlar men belgili bir ádistemeler aiasynda óz qyzmetin júzege asyrýda. Sondai-aq komissiia aldyna tarihi tulǵalarǵa qatysty tarihi ádildikti qalpyna keltirý boiynsha jabyq muraǵattardaǵy saiasi qýǵyn-súrgin jónindegi materialdardy zertteýshilerge qoljetimdi bolýyn qamtamasyz boiynsha hám elimizdiń Táýelsizdigi men tutastyǵy úshin kúreste erlik kórsetken saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn máńgi este qaldyrý boiynsha usynystar ázirleý siiaqty birqatar mańyzdy mindetter qoiylyp otyr.
Tarih ǵylymynyń doktory, L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversitetiniń professory Arailym Musaǵalievanyń aitýynsha, buǵan deiin quzyrly organdardyń arhivi jabyq bolǵan. Bul zertteýshilerge aitarlyqtai áser etetini sózsiz.
«Negizi bul taqyryppen biz burynan ainalysyp kelemiz. Biraq ózgesheligin aityp óteiin. Mysaly, 1993 jylǵy 14 sáýirdegi Zań boiynsha negizinen aqtalǵandar 58 bap boiynsha sottalǵan adamdar. Al bizde kópshiligi 59 bap boiynsha kóteriliske qatysqan adamdar, nemese Qylmystyq kodekstiń 107 baby boiynsha sottalǵan adamdar aqtalmai qaldy. Tolyq aqtaýdyń negizi osynda. Bizdiń jumysymyzda qandai máseleler boldy? Bizde kóptegen arhiv jabyq boldy. Ásirese, quzyrly organdardyń. Endi biylǵy Memlekettik komissiianyń eń úlken jetistigi dep osy quzyrly organdarynyń qujattarynyń qupiiasyzdandyrylýy. Qaýipsizdik Komiteti, Bas prokýratýra, Ishki ister ministrligi qujattarynyń qupiiasyzdandyrylýy osy Memlekettik komissiianyń jumysy barysynda júzege asty. Oǵan óte kóp tarihshylar qatysty. Jobalyq keńesinń basshysy Sabyr Qasymov bastaǵan tarishylar bar, zertetýshiler bar, bárimiz qatystyq.
Ulttyq Qaýipsizdik Komitetiniń arhivinde, Ishki ister ministrliginde óte kóp saiasi repressiiaǵa ushyraǵan adamdarǵa bailanysty óte kóp derekter qupiiasyzdandyryldy. Men Táýelsizdiktiń 30 jylyndaǵy eń úlken jetistik osy qupiiasyzdandyrylýdy aitar edim», – deidi Tarih ǵylymynyń doktory, L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversitetiniń professory Arailym Musaǵalieva.
Onyń aitýynsha, qyzyq derekter boiynsha eki jinaq jaryqqa shyǵýǵa daiyn tur. Al kelesi jyly segiz jinaq shyǵady.
«Qazir birinshi jinaqtyń aty «Memlekettik aktiler», ekinshi jinaqtyń ataýy kámpeskege bailanysty, iaǵni tárkileýge ushyrǵan bai-kýlaktarǵa bailanysty. Kelesi daiyndalyp jatqan jinaq kóterilisterge qatysqan adamdarǵa bailanysty. Eń birinshi olardyń memlekettik dárejede aqtalý máselesin sheshý kerek», – deidi Arailym Musaǵalieva.
Onyń aitýynsha, osy jerde úlken halyqaralyq dárejedegi máselelerdi aitýǵa bolady. Bosqyndar máselesi halyqaralyq dárejedegi másele.
«Máselen, bizde qazir Aýǵanstandaǵy qazaqtar kelgisi keledi. Biz arhiv qujattarynan kórdik. Myńdaǵan otbasy Tájikstan arqyly Aýǵanstanǵa ótken. Shyn máninde olardyń bári arhivte sairap tur. Sol arqyly búgingi urpaqtaryn tabýǵa bolady. Mysaly, bir qujatty kórdik, on myń otbasy bir kúnde ótken. Memlekettik komissiianyń taǵy bir úlken jetistigi dep aitýǵa bolady: bosqyndar degen terminniń engizilýi. Bul bizdiń qazaqtardyń quqyqtyq jaǵynan aqtalýy. Qytaiǵa qansha qazaq ótti, Shyǵym Qazaqstan óte qatty zardap shekken aimaq. Mańǵystaýdaǵy kóterilistiń áserinen qansha adam Túrkimenstanǵa, Tájikstanǵa ótti. Bizge ózge elderdiń arhivi ne úshin kerek? Arhivterde jumys isteý kerek, sol kezde ketken bosqyndardy tabýymyz kerek, olardyń quqyqtaryn qalpyna keltirýimiz kerek», – deidi Tarih ǵylymynyń doktory, L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia Ulttyq ýniversitetiniń professory Arailym Musaǵalieva.
