1997 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ جارلىعىمەن 31 مامىر ساياسي قۋعان-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ بولىپ جارييالاندى. ودان بەرٸ دە تۇلعالاردى اقتاۋ جۇمىسى توقتاعان ەمەس. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2020 جىلعى 24 قاراشاداعى نٶمٸرٸ 456 جارلىعىمەن ساياسي قۋعان-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋ تۋرالى ايرىقشا باستاما كٶتەردٸ. مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ارنايى جوبالىق وفيس قۇرىلعان, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
ونىڭ قۇرامىندا عالىمدار, زەرتتەۋشٸلەر جەنە مەملەكەتتٸك ورگان ٶكٸلدەرٸ دە بار. 11 جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ەر توپ قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ ساناتىنا سەيكەس تاقىرىپتىق جوسپارلار مەن بەلگٸلٸ بٸر ەدٸستەمەلەر اياسىندا ٶز قىزمەتٸن جٷزەگە اسىرۋدا. سونداي-اق كوميسسييا الدىنا تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى تاريحي ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ بويىنشا جابىق مۇراعاتتارداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جٶنٸندەگٸ ماتەريالداردى زەرتتەۋشٸلەرگە قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز بويىنشا ھەم ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن تۇتاستىعى ٷشٸن كٷرەستە ەرلٸك كٶرسەتكەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن مەڭگٸ ەستە قالدىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەزٸرلەۋ سيياقتى بٸرقاتار ماڭىزدى مٸندەتتەر قويىلىپ وتىر.
تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ارايلىم مۇساعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيٸن قۇزىرلى ورگانداردىڭ ارحيۆٸ جابىق بولعان. بۇل زەرتتەۋشٸلەرگە ايتارلىقتاي ەسەر ەتەتٸنٸ سٶزسٸز.
«نەگٸزٸ بۇل تاقىرىپپەن بٸز بۇرىنان اينالىسىپ كەلەمٸز. بٸراق ٶزگەشەلٸگٸن ايتىپ ٶتەيٸن. مىسالى, 1993 جىلعى 14 سەۋٸردەگٸ زاڭ بويىنشا نەگٸزٸنەن اقتالعاندار 58 باپ بويىنشا سوتتالعان ادامدار. ال بٸزدە كٶپشٸلٸگٸ 59 باپ بويىنشا كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان ادامدار, نەمەسە قىلمىستىق كودەكستٸڭ 107 بابى بويىنشا سوتتالعان ادامدار اقتالماي قالدى. تولىق اقتاۋدىڭ نەگٸزٸ وسىندا. بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزدا قانداي مەسەلەلەر بولدى? بٸزدە كٶپتەگەن ارحيۆ جابىق بولدى. ەسٸرەسە, قۇزىرلى ورگانداردىڭ. ەندٸ بيىلعى مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ ەڭ ٷلكەن جەتٸستٸگٸ دەپ وسى قۇزىرلى ورگاندارىنىڭ قۇجاتتارىنىڭ قۇپيياسىزداندىرىلۋى. قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ, باس پروكۋراتۋرا, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ قۇجاتتارىنىڭ قۇپيياسىزداندىرىلۋى وسى مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ جۇمىسى بارىسىندا جٷزەگە استى. وعان ٶتە كٶپ تاريحشىلار قاتىستى. جوبالىق كەڭەسٸنڭ باسشىسى سابىر قاسىموۆ باستاعان تاريشىلار بار, زەرتەتۋشٸلەر بار, بەرٸمٸز قاتىستىق.
ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ ارحيۆٸندە, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸندە ٶتە كٶپ ساياسي رەپرەسسيياعا ۇشىراعان ادامدارعا بايلانىستى ٶتە كٶپ دەرەكتەر قۇپيياسىزداندىرىلدى. مەن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 30 جىلىنداعى ەڭ ٷلكەن جەتٸستٸك وسى قۇپيياسىزداندىرىلۋدى ايتار ەدٸم», – دەيدٸ تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ارايلىم مۇساعاليەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, قىزىق دەرەكتەر بويىنشا ەكٸ جيناق جارىققا شىعۋعا دايىن تۇر. ال كەلەسٸ جىلى سەگٸز جيناق شىعادى.
«قازٸر بٸرٸنشٸ جيناقتىڭ اتى «مەملەكەتتٸك اكتٸلەر», ەكٸنشٸ جيناقتىڭ اتاۋى كەمپەسكەگە بايلانىستى, ياعني تەركٸلەۋگە ۇشىرعان باي-كۋلاكتارعا بايلانىستى. كەلەسٸ دايىندالىپ جاتقان جيناق كٶتەرٸلٸستەرگە قاتىسقان ادامدارعا بايلانىستى. ەڭ بٸرٸنشٸ ولاردىڭ مەملەكەتتٸك دەرەجەدە اقتالۋ مەسەلەسٸن شەشۋ كەرەك», – دەيدٸ ارايلىم مۇساعاليەۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسى جەردە ٷلكەن حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ مەسەلەلەردٸ ايتۋعا بولادى. بوسقىندار مەسەلەسٸ حالىقارالىق دەرەجەدەگٸ مەسەلە.
«مەسەلەن, بٸزدە قازٸر اۋعانستانداعى قازاقتار كەلگٸسٸ كەلەدٸ. بٸز ارحيۆ قۇجاتتارىنان كٶردٸك. مىڭداعان وتباسى تەجٸكستان ارقىلى اۋعانستانعا ٶتكەن. شىن مەنٸندە ولاردىڭ بەرٸ ارحيۆتە سايراپ تۇر. سول ارقىلى بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارىن تابۋعا بولادى. مىسالى, بٸر قۇجاتتى كٶردٸك, ون مىڭ وتباسى بٸر كٷندە ٶتكەن. مەملەكەتتٸك كوميسسييانىڭ تاعى بٸر ٷلكەن جەتٸستٸگٸ دەپ ايتۋعا بولادى: بوسقىندار دەگەن تەرميننٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ. بۇل بٸزدٸڭ قازاقتاردىڭ قۇقىقتىق جاعىنان اقتالۋى. قىتايعا قانشا قازاق ٶتتٸ, شىعىم قازاقستان ٶتە قاتتى زارداپ شەككەن ايماق. ماڭعىستاۋداعى كٶتەرٸلٸستٸڭ ەسەرٸنەن قانشا ادام تٷركٸمەنستانعا, تەجٸكستانعا ٶتتٸ. بٸزگە ٶزگە ەلدەردٸڭ ارحيۆٸ نە ٷشٸن كەرەك? ارحيۆتەردە جۇمىس ٸستەۋ كەرەك, سول كەزدە كەتكەن بوسقىنداردى تابۋىمىز كەرەك, ولاردىڭ قۇقىقتارىن قالپىنا كەلتٸرۋٸمٸز كەرەك», – دەيدٸ تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى ارايلىم مۇساعاليەۆا.
