Til týraly áńgimeler qazaq baspasózinde jýyq arada tolastai qoimaityny anyq baiqalady. Jiyrma bes jyl buryn bastalǵan gáp áli kúnge sozylyp keledi, áli de jalǵasa bermek. Oǵan kináli – ózimiz.
Birinshi másele – qazaq janyn uǵý jaiynda
Shirek ǵasyrda birtildi ult qalyptastyra almaǵanymyzdyń belgisi osy kúni anyq baiqalyp jatyr. Feisbýk degen bir álem bar: ul da, qul da, han da, qara da osynda. Bul áleýmettik jelini aýzyna kelgenin aitý, ishindegisin aqtaryp qalý, Abaisha aitqanda, «ózinde barmen kózge urý» quraly retinde kóretinder tipti kóp. Jaqynda sondai daýdyń birinde ulty qazaq bir azamat tólqujatqa ózin «qazaqstandyq» dep jazýǵa bel býyp otyrǵanyn aityp qaldy. Jasy qyryqtan asqan, ómir kórgen, alyp-ushpa minezden ada, bylai qarasań, jap-jaqsy jigit. Biraq qazaqsha bilmeidi. Bilýdi qajet dep uqpaidy. Qazaqtildi azamattardyń aitqan ýájine, tipti kei sátte namysyna shi júgirtkenine de myńq etken joq, teris baqqan kúiden ońalmady. Bul – bir.
Sońǵy jyldary orystildi rejisserler qazaqy filmder túsirýge árekettenip júr. Arasynda kásipqoiy da bar, kezdeisoǵy da bar, áiteýir, sondai azamattar aýyldyń ańǵal qazaǵyn qossa naǵyz ulttyq kino shyǵady dep oilaityn bolsa kerek, qoiyrtpaqtan qoiyrtpaq týdyryp áýre. Nurtas Adambaidyń «Kelinka Sabinasy» anaý boldy. Jaqynda «Glamur dlia dýr» degen taǵy bir nárse shyqty. Eshqaisysynda qazaqtyń jany joq. Dolbarmen ura bergen. Tili basqasha shyqqan qazaqtarǵa salsańyz, eń ańqaý, olaq, salaq, ashyqaýyz, boqaýyz, syilastyq pen ádepten jurdai jandardyń bári aýylda turady. «Sábina kelin» aýylǵa barady da, keshirińizder, «mal keipindegi» atasy men enesin, sosyn búkil aýyldy «zamanaýi ádepterge» úirete bastaidy. Al ekinshi filmde «glamur-yńyz» – aýyldyń qyzy. Qala glamýryna mashyqtandyrý kerek. Filmniń ustyny baiaǵy keńes kezindegiden esh ózgermegen: aýyldyń qazaǵyn úiretip, adam ǵyp shyǵarý kerek.
On jyl buryn «Qairat – chempion» men «Mahabbat tálkegi» qazaqty ájýálap edi, sol mysqyl men kekesin áli jalǵasyp keledi.
Sebebin tapqandaimyz. Osynyń bári – qazaqtyń janyn túsinbeýden. Qazaqsha sóilemeýden. Qazaqsha sóilei almaityn adam qazaqsha oilai almaidy. Demek, tanymy basqa. Keńestiń tárbiesi ábden sanasyna sińgen qala urpaǵy óziniń balalaryn da sol júiemen tárbielepti. Iaǵni, oryssha bilesiń be – sen aýyl qazaǵyna aqyl men ómir súrý jolyn úiretýge quqylysyń. Aýyl – mámbet! Shirkin-ai, sol filmderdi túsirgen jáne soǵan túsken adamdar qazaqsha sóilei alsa ǵoi: múdirmei, orys tiliniń aktsentine salmai, eń bastysy, birinshi oryssha oilap alyp baryp, qazaqshaǵa qotarmai! Sonda olar qazaqtyń janyn eptep bolsa da uǵar edi. Sonda olar óz halqynyń júregi qanshalyq keń ekenin, Eýraziianyń ortasyndaǵy alyp keńistikti bekerden-beker ielenbegenin, osy kúni shatqaiaqtasa da sharýasyn ońaltyp kele jatqanyn, eń bastysy, eshkimdi jaý tutpaitynyn, kerisinshe, tili men dilinen jerigen talai ulynyń óz ortasyna oralýyn sońyna deiin kútetinin túsiner edi.
Biraq qaǵynan jerigen ul men qyz oralýǵa asyǵar emes. Meili, olar oralmasa da, urpaǵy oralady, oǵan tolyq senimdimiz. Osy kúni ulty qazaqtardyń balalarynyń 90 paiyzy qazaq mektebine baratyny belgili boldy. Kóp qorqytady, tereń batyrady.
Ekinshi másele – táýekelimizdiń azdyǵy jaiynda
Jaqynda otandasymyz, belgili jýrnalist Vadim Boreikonyń suhbatyn kózim shaldy. Ómir boiy Qazaqstanda turyp, qazaq tilin turmystyq deńgeide bolsa da estip júrgen saqa jýrnalist mynadai qyzyq sóz aitady: «Qazaqstandaǵy orys tiline qatysty máseleniń biri – ulttyq tilderdiń normalaryn jergilikti orys tiline engizýge tyrysý. Mysaly, «ji-shidy» «y» árpi arqyly jazý (Shymkent, Shymbýlak). Áýelgi kezde osylai jazǵandary úshin dene qyzýym kóteriletin. Bir kúni áriptesim Sapa Mekebaev sabyrǵa shaqyrdy. Sodan beri bul jaǵdaiǵa qalypty nárse dep qarai bastadym, ony syndyra almaisyń, tek ózińdi sharshatasyń. Ony zerttegen áldeqaida ónimdirek» deidi ol.
Demek, qansha jerden qazaqtyń ortasynda júrse de, memleket saiasatyna qatysty sózdi batyl aityp júrgen orystildi jýrnalistiń ózi qazaq tiliniń normalaryn saqtaýdy qajet dep bilmeidi.
Jetpis jyldan astam ýaqyt bizdiń Ybyraiymyz – Ibrai, Jambylymyz – Djambýl, Óksikbaiymyz – Ýksikbai bolyp kelgenin orystildiler ábden zańdylyq kóredi de, al sol tilge sál selkeý tússe, saýyryn sona shaqqan attai týlaidy. Óte durys! Demek, olarda tildik immýnitet myqty. Kez kelgen syrt sózdi óz tiliniń zańdylyqtaryna sai ikemdep ala qoiady. Osy kúngi orys tilinde kirme sózder elý paiyzdan asyp ketken bolar. Degenmen olar aǵylshyn tilindegi «revoliýshndi» – revoliýtsiia, «demonstreishndi» – demonstratsiia, frantsýz tilindegi «máshindi» – mashina, túrkilik «aryq» – aryk, «arqandy» – arkan dárejesine jetkizip qoiǵan. Óz sózderi siiaqty. Baltalasań da buza almaisyń.
Ókinishke qarai, 1991 jyldan bergi shirek ǵasyrdan astam ýaqytta biz tilimizdiń immýnitetin kótere almadyq. Kótermegenimiz bylai tursyn, qazir aǵylshynsha, oryssha, arabsha, túrikshe sózder tilimizge tól qalpyn buzbai enip jatyr. «Selfi» deimiz, «selpi» emes. «Jarnama», «jalǵa berý», «samdaǵai/ushqyr» degen sekildi balamalary bola tura, «reklama», «arenda», «mobilnyi» degenge tilimiz óte beiim. «Mashallah» deimiz, «mashalla» emes. Mundai mysaldy ondap, júzdep keltirýge bolady.
Ne isteý kerek edi? Alysqa barmai-aq, Balaqaev, Ahanov, t.b. til bilimi ǵylymynyń aitýly ǵalymdarynyń kitaptaryn aqtarmai-aq, qazaq tiliniń orfoepiialyq jáne orfografiialyq zańdylyqtaryna súiene otyryp, óz tilimizdi jańa zamanǵa beiimdeýimiz kerek edi.
Mysaly, biz áli kúnge «Kioln» dep jazamyz, aitamyz. Osy ataýdyń nemis tilindegi jazylýyna nazar aýdaraiyqshy. Köln. Tóbesinde eki núktesi bar daýysty dybys qazaq tilindegi «ó»-men úndes. Anyqtap aitqanda, «ó»-niń ózi. Endeshe, nege biz ony orys tiliniń zańdylyǵyna sai Kioln deýge tiispiz? Aǵylshyndar bul qalany Cololgne dep jazyp, Klóýn dep oqidy. Amerikalyqtar tipti Kloýn dep jýandatyp aitady. Sol úshin olardy sógip jatqan eshkim joq. Ár halyq óz tiliniń erejesine sai jazady jáne oqidy. Baiaǵy qalypta, qazaqy úlgiden jyraqta júrgen biz ǵana. Kóln dei salsaq, bizdi bireý buryshqa turǵyzyp alyp sabai ma? Osyny másele ǵyp kótere qalsańyz, basqa basqa emes, qazaqtildi geograftardyń ózi óre túregeledi. «Úibai, qalyptasyp qalǵan ataý, ony ózgertkennen ne utamyz?» dep tistei qatqan qalyptan jazylmaidy. Olarǵa «tildiń ózindik ereksheligin saqtaý úshin túzetý kerek» degendi qalai túsindirersiz?
On shaqty jyl buryn aitýly jazýshy Muhtar Maǵaýin almandardyń uly aqyny Iogann Folfgang Gioteni Góte dep jazdy. Biraq eshkim ilip alyp ketken joq. Giote – áli kúnge Giote. Sol Germaniiada Miýnhen jáne Mionhengladbah degen eki qala bar. Alǵashqysynyń nemis tilindegi naqty ataýy – München. Aǵylshyndar bul qalany Munich dep jazyp, Miýnek dep oqidy. Sirá, qalanyń ejelgi joǵarǵy nemister tilindegi Munichen, iaǵni «monahtardyń qalasy» degeninen qysqartyp aitatyn bolsa kerek. Eger orys tiliniń yńǵaiyna jyǵyla salmai, óz tilimizdiń órnegimen oqityn bolsaq, Bavariiadaǵy bul qalanyń qazaqy ataýy – Múnhán, tipti dáldesek – Múnshán. Joq, ony zerttep kórgen emespiz. Tilimizdi burap, oryssha zańdylyqpen ejikteimiz. Al Mionhengladbah nemis tilinde Mönchengladbach dep jazylyp, Mónchánglatbah dep oqylady. Oryssha oqylýy joǵarydaǵydai – Mionhengladbah. Bizge qaisysy jaqynyraq? Orysshasy ma, nemisshesi me? Árine, nemisshesi! Onda bizdiń tilge tán «ó», «á» siiaqty dybystar bar.
Aǵylshyn tilindegi «ng» qosyndysynan shyǵatyn dybysty «ń» ete almai júrgenimizge de jarty ǵasyrǵa jýyqtady. Záýlim úidi (ǵimaratty) «bilding» dep oqimyz, aǵylshyndardyń ózi «bildiń» deidi. Sóz ortasynda keletin -«er», -«ur», -«ir» dybystaryn «ó» dep oqi salýǵa bilimimiz jetedi, biraq ótirik namys jibermeidi. Mysaly, qyz balany aǵylshyn tilinde «girl»-«gól» deidi. Munda naqty «ó» dybysy emes, aldynda estiler-estilmes bolyp «i» dybysy óte jyldam aitylady. Biz bolsaq, «giol» dep tipti jýandatyp, bastapqy qalpynan múlde alystatamyz. Eger qazaq tilin HH ǵasyr basyndaǵy immýnitetinen aiyrmaǵan bolsaq, qazir aǵylshyn, nemis, frantsýz tilderin úirený bizge óte ońaiǵa soǵar edi. Biz ne istep júrmiz? Osy úsh tildi áýeli orys tiliniń zańdylyǵyna salyp úirene bastaimyz da, basymyz mi-botqa bolady. Sodan ne durystap oqi almai, ne durystap dybystai almai, aqyry jyly jaýyp qoiamyz. Shyndyǵynda, slavian tilderine qaraǵanda qazirgi ataýly tilderge bizdiń tildiń dybystalý úlgisi ábden jaqyn ǵoi.
Bir qaraǵanda, búgingi taqyrybymyz erikkenniń ermegi bolyp kóriner. Biraq báribir tildi áýelgi qalpyna jaqyndatpasaq bolmaidy. Qazir ǵylym, ádebiet, mádeniet, sport, meditsina, t.b. mańyzdy salalardaǵy terminderdiń bárin biz soltústiktegi kórshiniń til zańdylyǵyna sai oqyp, jazamyz. Ótken jyly jazda fýtboldan Eýropa chempionatynda Túrkiia quramasynyń sapynda Emre Mor degen jas shabýylshy óner kórsetti. Sonyń aty-jónin qazaqy qalypqa sai Ámire Mór degenimiz úshin úlkenderdi qoiyp, jas fanattardan da sumdyq sóz estidik. Estidik te, kúrsindik. Bizdiń tildiń qazirgi formasy – qazaqy emes. Osyny moiyndadyq. Qazaqy úlgimen sóileseńiz, qazaqtyń ózi ashatyn jeriniń bárin ashyp kúledi.
Chernogoriia degen eldi ne Qarataý dei almai, ne Montenegro dei almai, tipti jergilikti jurttyń óz tilindegidei Tsrna Gora dep aitpai, jaqyn jurttyń yńǵaiyna jyǵylyp kelemiz. «Taiaý Shyǵys», «Qiyr Shyǵysyńyz» murty buzylmai ol tur. Sonda qashan dúnietanymymyz atam qazaqtyń úlgisine sáikestenbek? Rimdi – Urym, Azovty Azaý degen babalar búgingi urpaǵy ne dep júrgenin túsinbes edi tipti…
Aita bersek, áńgime kóp…
Esei Jeńisuly,
"Aiqyn" gazeti
