تٸل تۋرالى ەڭگٸمەلەر قازاق باسپاسٶزٸندە جۋىق ارادا تولاستاي قويمايتىنى انىق بايقالادى. جيىرما بەس جىل بۇرىن باستالعان گەپ ەلٸ كٷنگە سوزىلىپ كەلەدٸ, ەلٸ دە جالعاسا بەرمەك. وعان كٸنەلٸ – ٶزٸمٸز.
بٸرٸنشٸ مەسەلە – قازاق جانىن ۇعۋ جايىندا
شيرەك عاسىردا بٸرتٸلدٸ ۇلت قالىپتاستىرا الماعانىمىزدىڭ بەلگٸسٸ وسى كٷنٸ انىق بايقالىپ جاتىر. فەيسبۋك دەگەن بٸر ەلەم بار: ۇل دا, قۇل دا, حان دا, قارا دا وسىندا. بۇل ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ اۋزىنا كەلگەنٸن ايتۋ, ٸشٸندەگٸسٸن اقتارىپ قالۋ, ابايشا ايتقاندا, «ٶزٸندە بارمەن كٶزگە ۇرۋ» قۇرالى رەتٸندە كٶرەتٸندەر تٸپتٸ كٶپ. جاقىندا سونداي داۋدىڭ بٸرٸندە ۇلتى قازاق بٸر ازامات تٶلقۇجاتقا ٶزٸن «قازاقستاندىق» دەپ جازۋعا بەل بۋىپ وتىرعانىن ايتىپ قالدى. جاسى قىرىقتان اسقان, ٶمٸر كٶرگەن, الىپ-ۇشپا مٸنەزدەن ادا, بىلاي قاراساڭ, جاپ-جاقسى جٸگٸت. بٸراق قازاقشا بٸلمەيدٸ. بٸلۋدٸ قاجەت دەپ ۇقپايدى. قازاقتٸلدٸ ازاماتتاردىڭ ايتقان ۋەجٸنە, تٸپتٸ كەي سەتتە نامىسىنا شي جٷگٸرتكەنٸنە دە مىڭق ەتكەن جوق, تەرٸس باققان كٷيدەن وڭالمادى. بۇل – بٸر.
سوڭعى جىلدارى ورىستٸلدٸ رەجيسسەرلەر قازاقى فيلمدەر تٷسٸرۋگە ەرەكەتتەنٸپ جٷر. اراسىندا كەسٸپقويى دا بار, كەزدەيسوعى دا بار, ەيتەۋٸر, سونداي ازاماتتار اۋىلدىڭ اڭعال قازاعىن قوسسا ناعىز ۇلتتىق كينو شىعادى دەپ ويلايتىن بولسا كەرەك, قويىرتپاقتان قويىرتپاق تۋدىرىپ ەۋرە. نۇرتاس ادامبايدىڭ «كەلينكا سابيناسى» اناۋ بولدى. جاقىندا «Glamۇr دليا دۋر» دەگەن تاعى بٸر نەرسە شىقتى. ەشقايسىسىندا قازاقتىڭ جانى جوق. دولبارمەن ۇرا بەرگەن. تٸلٸ باسقاشا شىققان قازاقتارعا سالساڭىز, ەڭ اڭقاۋ, ولاق, سالاق, اشىقاۋىز, بوقاۋىز, سىيلاستىق پەن ەدەپتەن جۇرداي جانداردىڭ بەرٸ اۋىلدا تۇرادى. «سەبينا كەلٸن» اۋىلعا بارادى دا, كەشٸرٸڭٸزدەر, «مال كەيپٸندەگٸ» اتاسى مەن ەنەسٸن, سوسىن بٷكٸل اۋىلدى «زاماناۋي ەدەپتەرگە» ٷيرەتە باستايدى. ال ەكٸنشٸ فيلمدە «glamۇr-ىڭىز» – اۋىلدىڭ قىزى. قالا گلامۋرىنا ماشىقتاندىرۋ كەرەك. فيلمنٸڭ ۇستىنى باياعى كەڭەس كەزٸندەگٸدەن ەش ٶزگەرمەگەن: اۋىلدىڭ قازاعىن ٷيرەتٸپ, ادام عىپ شىعارۋ كەرەك.
ون جىل بۇرىن «قايرات – چەمپيون» مەن «ماحاببات تەلكەگٸ» قازاقتى ەجۋەلاپ ەدٸ, سول مىسقىل مەن كەكەسٸن ەلٸ جالعاسىپ كەلەدٸ.
سەبەبٸن تاپقاندايمىز. وسىنىڭ بەرٸ – قازاقتىڭ جانىن تٷسٸنبەۋدەن. قازاقشا سٶيلەمەۋدەن. قازاقشا سٶيلەي المايتىن ادام قازاقشا ويلاي المايدى. دەمەك, تانىمى باسقا. كەڭەستٸڭ تەربيەسٸ ەبدەن ساناسىنا سٸڭگەن قالا ۇرپاعى ٶزٸنٸڭ بالالارىن دا سول جٷيەمەن تەربيەلەپتٸ. ياعني, ورىسشا بٸلەسٸڭ بە – سەن اۋىل قازاعىنا اقىل مەن ٶمٸر سٷرۋ جولىن ٷيرەتۋگە قۇقىلىسىڭ. اۋىل – مەمبەت! شٸركٸن-اي, سول فيلمدەردٸ تٷسٸرگەن جەنە سوعان تٷسكەن ادامدار قازاقشا سٶيلەي السا عوي: مٷدٸرمەي, ورىس تٸلٸنٸڭ اكتسەنتٸنە سالماي, ەڭ باستىسى, بٸرٸنشٸ ورىسشا ويلاپ الىپ بارىپ, قازاقشاعا قوتارماي! سوندا ولار قازاقتىڭ جانىن ەپتەپ بولسا دا ۇعار ەدٸ. سوندا ولار ٶز حالقىنىڭ جٷرەگٸ قانشالىق كەڭ ەكەنٸن, ەۋرازييانىڭ ورتاسىنداعى الىپ كەڭٸستٸكتٸ بەكەردەن-بەكەر يەلەنبەگەنٸن, وسى كٷنٸ شاتقاياقتاسا دا شارۋاسىن وڭالتىپ كەلە جاتقانىن, ەڭ باستىسى, ەشكٸمدٸ جاۋ تۇتپايتىنىن, كەرٸسٸنشە, تٸلٸ مەن دٸلٸنەن جەرٸگەن تالاي ۇلىنىڭ ٶز ورتاسىنا ورالۋىن سوڭىنا دەيٸن كٷتەتٸنٸن تٷسٸنەر ەدٸ.
بٸراق قاعىنان جەرٸگەن ۇل مەن قىز ورالۋعا اسىعار ەمەس. مەيلٸ, ولار ورالماسا دا, ۇرپاعى ورالادى, وعان تولىق سەنٸمدٸمٸز. وسى كٷنٸ ۇلتى قازاقتاردىڭ بالالارىنىڭ 90 پايىزى قازاق مەكتەبٸنە باراتىنى بەلگٸلٸ بولدى. كٶپ قورقىتادى, تەرەڭ باتىرادى.
ەكٸنشٸ مەسەلە – تەۋەكەلٸمٸزدٸڭ ازدىعى جايىندا
جاقىندا وتانداسىمىز, بەلگٸلٸ جۋرناليست ۆاديم بورەيكونىڭ سۇحباتىن كٶزٸم شالدى. ٶمٸر بويى قازاقستاندا تۇرىپ, قازاق تٸلٸن تۇرمىستىق دەڭگەيدە بولسا دا ەستٸپ جٷرگەن ساقا جۋرناليست مىناداي قىزىق سٶز ايتادى: «قازاقستانداعى ورىس تٸلٸنە قاتىستى مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – ۇلتتىق تٸلدەردٸڭ نورمالارىن جەرگٸلٸكتٸ ورىس تٸلٸنە ەنگٸزۋگە تىرىسۋ. مىسالى, «جي-شيدى» «ى» ەرپٸ ارقىلى جازۋ (شىمكەنت, شىمبۋلاك). ەۋەلگٸ كەزدە وسىلاي جازعاندارى ٷشٸن دەنە قىزۋىم كٶتەرٸلەتٸن. بٸر كٷنٸ ەرٸپتەسٸم ساپا مەكەباەۆ سابىرعا شاقىردى. سودان بەرٸ بۇل جاعدايعا قالىپتى نەرسە دەپ قاراي باستادىم, ونى سىندىرا المايسىڭ, تەك ٶزٸڭدٸ شارشاتاسىڭ. ونى زەرتتەگەن ەلدەقايدا ٶنٸمدٸرەك» دەيدٸ ول.
دەمەك, قانشا جەردەن قازاقتىڭ ورتاسىندا جٷرسە دە, مەملەكەت ساياساتىنا قاتىستى سٶزدٸ باتىل ايتىپ جٷرگەن ورىستٸلدٸ جۋرناليستٸڭ ٶزٸ قازاق تٸلٸنٸڭ نورمالارىن ساقتاۋدى قاجەت دەپ بٸلمەيدٸ.
جەتپٸس جىلدان استام ۋاقىت بٸزدٸڭ ىبىرايىمىز – يبراي, جامبىلىمىز – دجامبۋل, ٶكسٸكبايىمىز – ۋكسيكباي بولىپ كەلگەنٸن ورىستٸلدٸلەر ەبدەن زاڭدىلىق كٶرەدٸ دە, ال سول تٸلگە سەل سەلكەۋ تٷسسە, ساۋىرىن سونا شاققان اتتاي تۋلايدى. ٶتە دۇرىس! دەمەك, ولاردا تٸلدٸك يممۋنيتەت مىقتى. كەز كەلگەن سىرت سٶزدٸ ٶز تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىنا ساي يكەمدەپ الا قويادى. وسى كٷنگٸ ورىس تٸلٸندە كٸرمە سٶزدەر ەلۋ پايىزدان اسىپ كەتكەن بولار. دەگەنمەن ولار اعىلشىن تٸلٸندەگٸ «رەۆوليۋشندٸ» – رەۆوليۋتسييا, «دەمونسترەيشندٸ» – دەمونستراتسييا, فرانتسۋز تٸلٸندەگٸ «مەشيندٸ» – ماشينا, تٷركٸلٸك «ارىق» – ارىك, «ارقاندى» – اركان دەرەجەسٸنە جەتكٸزٸپ قويعان. ٶز سٶزدەرٸ سيياقتى. بالتالاساڭ دا بۇزا المايسىڭ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, 1991 جىلدان بەرگٸ شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتتا بٸز تٸلٸمٸزدٸڭ يممۋنيتەتٸن كٶتەرە المادىق. كٶتەرمەگەنٸمٸز بىلاي تۇرسىن, قازٸر اعىلشىنشا, ورىسشا, ارابشا, تٷرٸكشە سٶزدەر تٸلٸمٸزگە تٶل قالپىن بۇزباي ەنٸپ جاتىر. «سەلفي» دەيمٸز, «سەلپي» ەمەس. «جارناما», «جالعا بەرۋ», «سامداعاي/ۇشقىر» دەگەن سەكٸلدٸ بالامالارى بولا تۇرا, «رەكلاما», «ارەندا», «موبيلنىي» دەگەنگە تٸلٸمٸز ٶتە بەيٸم. «ماشاللاح» دەيمٸز, «ماشاللا» ەمەس. مۇنداي مىسالدى ونداپ, جٷزدەپ كەلتٸرۋگە بولادى.
نە ٸستەۋ كەرەك ەدٸ? الىسقا بارماي-اق, بالاقاەۆ, احانوۆ, ت.ب. تٸل بٸلٸمٸ عىلىمىنىڭ ايتۋلى عالىمدارىنىڭ كٸتاپتارىن اقتارماي-اق, قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوەپييالىق جەنە ورفوگرافييالىق زاڭدىلىقتارىنا سٷيەنە وتىرىپ, ٶز تٸلٸمٸزدٸ جاڭا زامانعا بەيٸمدەۋٸمٸز كەرەك ەدٸ.
مىسالى, بٸز ەلٸ كٷنگە «كيولن» دەپ جازامىز, ايتامىز. وسى اتاۋدىڭ نەمٸس تٸلٸندەگٸ جازىلۋىنا نازار اۋدارايىقشى. Köln. تٶبەسٸندە ەكٸ نٷكتەسٸ بار داۋىستى دىبىس قازاق تٸلٸندەگٸ «ٶ»-مەن ٷندەس. انىقتاپ ايتقاندا, «ٶ»-نٸڭ ٶزٸ. ەندەشە, نەگە بٸز ونى ورىس تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا ساي كيولن دەۋگە تيٸسپٸز? اعىلشىندار بۇل قالانى Cololgne دەپ جازىپ, كلٶۋن دەپ وقيدى. امەريكالىقتار تٸپتٸ كلوۋن دەپ جۋانداتىپ ايتادى. سول ٷشٸن ولاردى سٶگٸپ جاتقان ەشكٸم جوق. ەر حالىق ٶز تٸلٸنٸڭ ەرەجەسٸنە ساي جازادى جەنە وقيدى. باياعى قالىپتا, قازاقى ٷلگٸدەن جىراقتا جٷرگەن بٸز عانا. كٶلن دەي سالساق, بٸزدٸ بٸرەۋ بۇرىشقا تۇرعىزىپ الىپ ساباي ما? وسىنى مەسەلە عىپ كٶتەرە قالساڭىز, باسقا باسقا ەمەس, قازاقتٸلدٸ گەوگرافتاردىڭ ٶزٸ ٶرە تٷرەگەلەدٸ. «ٷيباي, قالىپتاسىپ قالعان اتاۋ, ونى ٶزگەرتكەننەن نە ۇتامىز?» دەپ تٸستەي قاتقان قالىپتان جازىلمايدى. ولارعا «تٸلدٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن ساقتاۋ ٷشٸن تٷزەتۋ كەرەك» دەگەندٸ قالاي تٷسٸندٸرەرسٸز?
ون شاقتى جىل بۇرىن ايتۋلى جازۋشى مۇحتار ماعاۋين المانداردىڭ ۇلى اقىنى يوگانن فولفگانگ گيوتەنٸ گٶتە دەپ جازدى. بٸراق ەشكٸم ٸلٸپ الىپ كەتكەن جوق. گيوتە – ەلٸ كٷنگە گيوتە. سول گەرمانييادا ميۋنحەن جەنە ميونحەنگلادباح دەگەن ەكٸ قالا بار. العاشقىسىنىڭ نەمٸس تٸلٸندەگٸ ناقتى اتاۋى – München. اعىلشىندار بۇل قالانى Munich دەپ جازىپ, ميۋنەك دەپ وقيدى. سٸرە, قالانىڭ ەجەلگٸ جوعارعى نەمٸستەر تٸلٸندەگٸ Munichen, ياعني «موناحتاردىڭ قالاسى» دەگەنٸنەن قىسقارتىپ ايتاتىن بولسا كەرەك. ەگەر ورىس تٸلٸنٸڭ ىڭعايىنا جىعىلا سالماي, ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ ٶرنەگٸمەن وقيتىن بولساق, باۆاريياداعى بۇل قالانىڭ قازاقى اتاۋى – مٷنحەن, تٸپتٸ دەلدەسەك – مٷنشەن. جوق, ونى زەرتتەپ كٶرگەن ەمەسپٸز. تٸلٸمٸزدٸ بۇراپ, ورىسشا زاڭدىلىقپەن ەجٸكتەيمٸز. ال ميونحەنگلادباح نەمٸس تٸلٸندە Mönchengladbach دەپ جازىلىپ, مٶنچەنگلاتباح دەپ وقىلادى. ورىسشا وقىلۋى جوعارىداعىداي – ميونحەنگلادباح. بٸزگە قايسىسى جاقىنىراق? ورىسشاسى ما, نەمٸسشەسٸ مە? ەرينە, نەمٸسشەسٸ! وندا بٸزدٸڭ تٸلگە تەن «ٶ», «ە» سيياقتى دىبىستار بار.
اعىلشىن تٸلٸندەگٸ «ng» قوسىندىسىنان شىعاتىن دىبىستى «ڭ» ەتە الماي جٷرگەنٸمٸزگە دە جارتى عاسىرعا جۋىقتادى. زەۋلٸم ٷيدٸ (عيماراتتى) «بيلدينگ» دەپ وقيمىز, اعىلشىنداردىڭ ٶزٸ «بيلديڭ» دەيدٸ. سٶز ورتاسىندا كەلەتٸن -«er», -«ur», -«ir» دىبىستارىن «ٶ» دەپ وقي سالۋعا بٸلٸمٸمٸز جەتەدٸ, بٸراق ٶتٸرٸك نامىس جٸبەرمەيدٸ. مىسالى, قىز بالانى اعىلشىن تٸلٸندە «girl»-«گٶل» دەيدٸ. مۇندا ناقتى «ٶ» دىبىسى ەمەس, الدىندا ەستٸلەر-ەستٸلمەس بولىپ «ي» دىبىسى ٶتە جىلدام ايتىلادى. بٸز بولساق, «گيول» دەپ تٸپتٸ جۋانداتىپ, باستاپقى قالپىنان مٷلدە الىستاتامىز. ەگەر قازاق تٸلٸن حح عاسىر باسىنداعى يممۋنيتەتٸنەن ايىرماعان بولساق, قازٸر اعىلشىن, نەمٸس, فرانتسۋز تٸلدەرٸن ٷيرەنۋ بٸزگە ٶتە وڭايعا سوعار ەدٸ. بٸز نە ٸستەپ جٷرمٸز? وسى ٷش تٸلدٸ ەۋەلٸ ورىس تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا سالىپ ٷيرەنە باستايمىز دا, باسىمىز مي-بوتقا بولادى. سودان نە دۇرىستاپ وقي الماي, نە دۇرىستاپ دىبىستاي الماي, اقىرى جىلى جاۋىپ قويامىز. شىندىعىندا, سلاۆيان تٸلدەرٸنە قاراعاندا قازٸرگٸ اتاۋلى تٸلدەرگە بٸزدٸڭ تٸلدٸڭ دىبىستالۋ ٷلگٸسٸ ەبدەن جاقىن عوي.
بٸر قاراعاندا, بٷگٸنگٸ تاقىرىبىمىز ەرٸككەننٸڭ ەرمەگٸ بولىپ كٶرٸنەر. بٸراق بەرٸبٸر تٸلدٸ ەۋەلگٸ قالپىنا جاقىنداتپاساق بولمايدى. قازٸر عىلىم, ەدەبيەت, مەدەنيەت, سپورت, مەديتسينا, ت.ب. ماڭىزدى سالالارداعى تەرميندەردٸڭ بەرٸن بٸز سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸنٸڭ تٸل زاڭدىلىعىنا ساي وقىپ, جازامىز. ٶتكەن جىلى جازدا فۋتبولدان ەۋروپا چەمپيوناتىندا تٷركييا قۇراماسىنىڭ ساپىندا ەمرە مور دەگەن جاس شابۋىلشى ٶنەر كٶرسەتتٸ. سونىڭ اتى-جٶنٸن قازاقى قالىپقا ساي ەمٸرە مٶر دەگەنٸمٸز ٷشٸن ٷلكەندەردٸ قويىپ, جاس فاناتتاردان دا سۇمدىق سٶز ەستٸدٸك. ەستٸدٸك تە, كٷرسٸندٸك. بٸزدٸڭ تٸلدٸڭ قازٸرگٸ فورماسى – قازاقى ەمەس. وسىنى مويىندادىق. قازاقى ٷلگٸمەن سٶيلەسەڭٸز, قازاقتىڭ ٶزٸ اشاتىن جەرٸنٸڭ بەرٸن اشىپ كٷلەدٸ.
چەرنوگورييا دەگەن ەلدٸ نە قاراتاۋ دەي الماي, نە مونتەنەگرو دەي الماي, تٸپتٸ جەرگٸلٸكتٸ جۇرتتىڭ ٶز تٸلٸندەگٸدەي تسرنا گورا دەپ ايتپاي, جاقىن جۇرتتىڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ كەلەمٸز. «تاياۋ شىعىس», «قيىر شىعىسىڭىز» مۇرتى بۇزىلماي ول تۇر. سوندا قاشان دٷنيەتانىمىمىز اتام قازاقتىڭ ٷلگٸسٸنە سەيكەستەنبەك? ريمدٸ – ۇرىم, ازوۆتى ازاۋ دەگەن بابالار بٷگٸنگٸ ۇرپاعى نە دەپ جٷرگەنٸن تٷسٸنبەس ەدٸ تٸپتٸ…
ايتا بەرسەك, ەڭگٸمە كٶپ…
ەسەي جەڭٸسۇلى,
"ايقىن" گازەتٸ
