«Ń» jalpy jaman árip emes (ony adam keipinde qabyldasańyz da bolady). Biraq, ózin keide syńar aiaqpen qalǵandai sezingende qazaqqa degen ókpesi qara qazandai bolyp shyǵa keletini bar. Alaida, onysy da kópke sozylmaidy. «Qazaqtan basqa meni qai ult kerek qylyp jatyr?» dep sabasyna túsedi. Túskeni qursyn, artynsha «Sol qazaq seniń qadirińdi bilip júr me? Bilse, sen qai sózdiń bolsyn, kóshin bastap turar ediń ǵoi» degen ázázil oi taǵy da mazalaidy. Qazaq demekshi, osy qazaqtyń áigili syqaqshysy Ospanhannyń ózin mysqyldap «Ńóń» dep óleń jazǵanynan habary bar. Anaý-mynaý emes, sonaý Arktikadaǵy aisbergtiń qazaqshasy «Ńóń» dep ataý týraly «Ń»-nyń atynan jańalyq ashqan sol shyǵarmasyn oqyǵanda ne jylaryn, ne kúlerin bilmei it bolǵany ras.
Birinshi bolyp turmaǵanyna yzalanyp birde áripter arasyna «narazylyq notasyn» joldap jibergeni sol edi, jazaǵa tartylyp, «bálenniń», «túgenniń» dep keletin jalǵaýlyqtyń artyna óńgerlip kete bardy. Sodan beri alǵa shyǵýdyń jóni bolmai, aqyrynda atarǵa oǵy bolmai, mysy quryp tyndy.
Shyndyǵyna kelgende aldyǵa turýǵa talai umtylǵan. Biraq, nege ekeni ózine de beimálim, birinshi bolyp turý esh buiyrmai-aq qoidy. Ózi sekildi quiryqtynyń tobynan «Q» árpimen qany qas. Búiirin ishine búktep alyp, qystyrylmaityn jeri bolsaishy. «Qazaq» degen ult ataýy menen bastalyp, menen aiaqtalady» dep menmensigende, qarsy aitar ýáj tappai jigeri qum boldy.
Bul she? Ózimen bastalyp, ózimen aiaqtalatyn sóz turmaq, birinshi bolyp sóz bastap kórmegen ǵoi baiǵus. «Jeti atasynan beri sińiri shyqqan qý kedei» degen qusap, ylǵi ekinshi, úshinshi nemese eń sońynan turý «baqyty buiyrǵan» paqyrda ondai maqtanysh eter mysaly qaidan bolsyn. Osy «Q» sekildilerdiń kesirinen ǵoi, «Qazaq-qalmaq qyrǵyny» bolǵany... Qazir qyrǵyn salmasa da quiysqanǵa qystyrylyp júretin osyndailarmen qyzylkeńirdek bolýdyń de esh paidasy joq ekendigin jaqsy biledi. Shyndap kelgende óziniń «Q»-nyń qaptalynan qatar tabylyp, sóz quramaityndyǵynyń ózine táýba aitady. Araǵa mindetti túrde álgi bas jaqtan tabylatyn daýysty dybystardyń biri kelip, arashaǵa turady. Máselen, «Qańyltyr», «Qońyr», «Qońyrsý», degen siiaqty... Al ol ózinen keiin turyp sóz qurasa aiyzy qanady. «Ń» úshin sonyń ózi úlken jeńis. Óitkeni, «Q» kelip ózinen keiin turǵanda jóbi túzý sóz shyqpaitynyn talai kórgen. «Jańqa», «Qańqa», «Mańqa», «Shuńqyr» degen eshteńe emes, bárinen buryn «Tońqalań asty», «Tońqaia ketti» degen sózderge kelgende «Q»-ny alyp urǵandai máz bolady.
Ol da qubylmaly qýdyń ózi ǵoi, «qyńq» etpesten shydap: «Ekeýimiz odan da jaqsy sóz aitýǵa tyrysaiyq» dep mysy quryǵan keiipte myńq etip, mámilege shaqyrady da: «Tańqýrai», «Suńqar», «ańqaý», «ańqyldaq», «sańqyldaq» degen ataýlardy aldyna tosady. Bul soǵan aldanyp otyrǵanda «Q» qarap qalmai: «Menimen tirese berip qaitesiń? Qasyńa «B» kelse, «bittim» dei ber» dep alańdatyp ketedi. Óitip qara aspan tóndiretindei jóni bar. Ol kelgende munyń aitatyny: «Ońbaǵan», «Ońbaisyń», «Sińbir», «Dóńbek» bolyp keledi. Tepsinip turyp «teńbil dop» teýip, shirenip otyryp «sheńber syzyp» kórip edi, onysynan eshteńe shyqpady. Qapelimde zeńbirekti shaqyrǵysy kelgen, oǵan tótennen keletin jaýdyń tóbesi kórinip turmaǵasyn, ashyq kúnde jai túsirgendei etýge júregi daýalamady.
Sonymen qoishy, áiteýir, «Ń»-nyń ishten tynyp, yń-shyńsyz ómir súrýine týra kelgen jaiy bar. «Qýǵan jetpeidi, buiyrǵan ketpeidi» degenniń kerimen, áripter arasynda ózine buiyrǵan jerden múmkindiginshe ekinshi-úshinshi bolyp kórinse, sonyń ózin kóńiline toq sanaýǵa kóshken. Keide mańaidan eshkim tabylmai, kez kelgen daýysty dybystyń qasyna ózi ǵana turatyn bolsa, onda taǵy da mazasy ketedi. Ondaida Bas árip «A»-nyń qasyna barmaýǵa tyrysady. Óitkeni, «AŃ»-ǵa ainalǵan qaibir jaqsy… Odan da ózine etene jaqyn «E»-niń etegine jarmasyp, «EŃ» dep eńsesin tik ustap, «Eń jaqsy dos», «Eń jaqyn adam», «Eń biik taý» siiaqty kúsheitpeli shyraidy shyr ainaldyryp otyrǵandy jany súiedi. Al ózge daýysty dybystardyń «Ń» úshin eshqandai mańyzy joq...
Sátjan QASYMJANULY
ŃÓŃ
Bir basymda sanasań,
Óner, Bilim Tegis bar.
Bolmaituǵyn Bas árip
Qai jerimde kemis bar?!
– Bola almaisyń Bas árip,
Túspe tekke azapqa.
«Ń» árpinen bastalar
Bir sóz joq qoi qazaqta.
Dedi osynda bireýler,
Dálel aityp buljytpas.
(Dáleldi sóz – áldi sóz, Áldi sózge kir juqpas).
– Solai, – desti qalǵany,
Ońai kónip, oilanbai.
«Kóne sal», – dep, bireýler
Tamaq berip qoiǵandai.
– «Ń» árpinen bastalar,
Sóz bar, – dedi «Ń». Kónbedi.
– Bilmeseńder aitaiyn,
Onyń aty – «Ńóń», – dedi.
Aisberg degendi,
Arǵy qazaq «ńóń» degen.
Kóktemde kóshetin
Ózen muzyn «Seń» degen.
Aitqan sózim aiǵaqty,
Keregi ne mazaqtyń?!
Ómir boiy zerttedim,
Ana tilin qazaqtyń.
Zildei aýyr zilderdi,
«Ńóń» deidi eken buryndar.
Al «seń» degen sózinde
«Jeńil» degen uǵym bar.
Óń,
Dóń,
Jeń,
Meń,
Seń deidi.
Teń,
Tań,
Toń,
Kóń,
Keń deidi.
Al endi Aisbergti
Bas alsań da, «nóń», – deidi!
Oida joqta osylai,
«Ń» ashty bir jańalyq.
41 árip bas shaiqap,
Turyp qaldy qamalyp.
«Ńóń» degen sóz qazaqta
Joq deseń de erkińde.
Qaryz surap turǵam joq,
Bar deseń de erkińde.
«Ńóń» degen sóz qazaqta
Joq deseń de erkińde.
Bar deseń de dál sodan
Buzylmaidy kórkiń de!
Ospanhan Áýbákirov
«Ń»-DY TANISYZ BA?
«Ń» jalpy jaman árip emes. (Ony adam keipinde qabyldasańyz da bolady). Biraq, ózin keide syńar aiaqpen qalǵandai sezingende qazaqqa degen ókpesi qara qazandai bolyp shyǵa keletini bar. Alaida, onysy da kópke sozylmaidy. «Qazaqtan basqa meni qai ult kerek qylyp jatyr?» dep sabasyna túsedi. Túskeni qursyn, artynsha «Sol qazaq seniń qadirińdi bilip júr me? Bilse, sen qai sózdiń bolsyn, kóshin bastap turar ediń ǵoi» degen ázázil oi taǵy da mazalaidy. Qazaq demekshi, osy qazaqtyń áigili syqaqshysy Ospanhannyń ózin mysqyldap «Ńóń» dep óleń jazǵanynan habary bar. Anaý-mynaý emes, sonaý Arktikadaǵy aisbergtiń qazaqshasy «Ńóń» dep ataý týraly «Ń»-nyń atynan jańalyq ashqan sol shyǵarmasyn oqyǵanda ne jylaryn, ne kúlerin bilmei it bolǵany ras.
Birinshi bolyp turmaǵanyna yzalanyp birde áripter arasyna «narazylyq notasyn» joldap jibergeni sol edi, jazaǵa tartylyp, «bálenniń», «túgenniń» dep keletin jalǵaýlyqtyń artyna óńgerlip kete bardy. Sodan beri alǵa shyǵýdyń jóni bolmai, aqyrynda atarǵa oǵy bolmai, mysy quryp tyndy.
Shyndyǵyna kelgende aldyǵa turýǵa talai umtylǵan. Biraq, nege ekeni ózine de beimálim, birinshi bolyp turý esh buiyrmai-aq qoidy. Ózi sekildi quiryqtynyń tobynan «Q» árpimen qany qas. Búiirin ishine búktep alyp, qystyrylmaityn jeri bolsaishy. «Qazaq» degen ult ataýy menen bastalyp, menen aiaqtalady» dep menmensigende, qarsy aitar ýáj tappai jigeri qum boldy.
Bul she? Ózimen bastalyp, ózimen aiaqtalatyn sóz turmaq, birinshi bolyp sóz bastap kórmegen ǵoi baiǵus. «Jeti atasynan beri sińiri shyqqan qý kedei» degen qusap, ylǵi ekinshi, úshinshi nemese eń sońynan turý «baqyty buiyrǵan» paqyrda ondai maqtanysh eter mysaly qaidan bolsyn. Osy «Q» sekildilerdiń kesirinen ǵoi, «Qazaq-qalmaq qyrǵyny» bolǵany... Qazir qyrǵyn salmasa da quiysqanǵa qystyrylyp júretin osyndailarmen qyzylkeńirdek bolýdyń de esh paidasy joq ekendigin jaqsy biledi. Shyndap kelgende óziniń «Q»-nyń qaptalynan qatar tabylyp, sóz quramaityndyǵynyń ózine táýba aitady. Araǵa mindetti túrde álgi bas jaqtan tabylatyn daýysty dybystardyń biri kelip, arashaǵa turady. Máselen, «Qańyltyr», «Qońyr», «Qońyrsý», degen siiaqty... Al ol ózinen keiin turyp sóz qurasa aiyzy qanady. «Ń» úshin sonyń ózi úlken jeńis. Óitkeni, «Q» kelip ózinen keiin turǵanda jóbi túzý sóz shyqpaitynyn talai kórgen. «Jańqa», «Qańqa», «Mańqa», «Shuńqyr» degen eshteńe emes, bárinen buryn «Tońqalań asty», «Tońqaia ketti» degen sózderge kelgende «Q»-ny alyp urǵandai máz bolady.
Ol da qubylmaly qýdyń ózi ǵoi, «qyńq» etpesten shydap: «Ekeýimiz odan da jaqsy sóz aitýǵa tyrysaiyq» dep mysy quryǵan keiipte myńq etip, mámilege shaqyrady da: «Tańqýrai», «Suńqar», «ańqaý», «ańqyldaq», «sańqyldaq» degen ataýlardy aldyna tosady. Bul soǵan aldanyp otyrǵanda «Q» qarap qalmai: «Menimen tirese berip qaitesiń? Qasyńa «B» kelse, «bittim» dei ber» dep alańdatyp ketedi. Óitip qara aspan tóndiretindei jóni bar. Ol kelgende munyń aitatyny: «Ońbaǵan», «Ońbaisyń», «Sińbir», «Dóńbek» bolyp keledi. Tepsinip turyp «teńbil dop» teýip, shirenip otyryp «sheńber syzyp» kórip edi, onysynan eshteńe shyqpady. Qapelimde zeńbirekti shaqyrǵysy kelgen, oǵan tótennen keletin jaýdyń tóbesi kórinip turmaǵasyn, ashyq kúnde jai túsirgendei etýge júregi daýalamady.
Sonymen qoishy, áiteýir, «Ń»-nyń ishten tynyp, yń-shyńsyz ómir súrýine týra kelgen jaiy bar. «Qýǵan jetpeidi, buiyrǵan ketpeidi» degenniń kerimen, áripter arasynda ózine buiyrǵan jerden múmkindiginshe ekinshi-úshinshi bolyp kórinse, sonyń ózin kóńiline toq sanaýǵa kóshken. Keide mańaidan eshkim tabylmai, kez kelgen daýysty dybystyń qasyna ózi ǵana turatyn bolsa, onda taǵy da mazasy ketedi. Ondaida Bas árip «A»-nyń qasyna barmaýǵa tyrysady. Óitkeni, «AŃ»-ǵa ainalǵan qaibir jaqsy… Odan da ózine etene jaqyn «E»-niń etegine jarmasyp, «EŃ» dep eńsesin tik ustap, «Eń jaqsy dos», «Eń jaqyn adam», «Eń biik taý» siiaqty kúsheitpeli shyraidy shyr ainaldyryp otyrǵandy jany súiedi. Al ózge daýysty dybystardyń «Ń» úshin eshqandai mańyzy joq...
Sátjan QASYMJANULY.
ŃÓŃ
Bir basymda sanasań,
Óner, Bilim Tegis bar.
Bolmaituǵyn Bas árip
Qai jerimde kemis bar?!
– Bola almaisyń Bas árip,
Túspe tekke azapqa.
«Ń» árpinen bastalar
Bir sóz joq qoi qazaqta.
Dedi osynda bireýler,
Dálel aityp buljytpas.
(Dáleldi sóz – áldi sóz, Áldi sózge kir juqpas).
– Solai, – desti qalǵany,
Ońai kónip, oilanbai.
«Kóne sal», – dep, bireýler
Tamaq berip qoiǵandai.
– «Ń» árpinen bastalar,
Sóz bar, – dedi «Ń». Kónbedi.
– Bilmeseńder aitaiyn,
Onyń aty – «Ńóń», – dedi.
Aisberg degendi,
Arǵy qazaq «ńóń» degen.
Kóktemde kóshetin
Ózen muzyn «Seń» degen.
Aitqan sózim aiǵaqty,
Keregi ne mazaqtyń?!
Ómir boiy zerttedim,
Ana tilin qazaqtyń.
Zildei aýyr zilderdi,
«Ńóń» deidi eken buryndar.
Al «seń» degen sózinde
«Jeńil» degen uǵym bar.
Óń,
Dóń,
Jeń,
Meń,
Seń deidi.
Teń,
Tań,
Toń,
Kóń,
Keń deidi.
Al endi Aisbergti
Bas alsań da, «nóń», – deidi!
Oida joqta osylai,
«Ń» ashty bir jańalyq.
41 árip bas shaiqap,
Turyp qaldy qamalyp.
«Ńóń» degen sóz qazaqta
Joq deseń de erkińde.
Qaryz surap turǵam joq,
Bar deseń de erkińde.
«Ńóń» degen sóz qazaqta
Joq deseń de erkińde.
Bar deseń de dál sodan
Buzylmaidy kórkiń de!
Ospanhan Áýbákirov
