«ڭ» جالپى جامان ەرٸپ ەمەس (ونى ادام كەيپٸندە قابىلداساڭىز دا بولادى). بٸراق, ٶزٸن كەيدە سىڭار اياقپەن قالعانداي سەزٸنگەندە قازاققا دەگەن ٶكپەسٸ قارا قازانداي بولىپ شىعا كەلەتٸنٸ بار. الايدا, ونىسى دا كٶپكە سوزىلمايدى. «قازاقتان باسقا مەنٸ قاي ۇلت كەرەك قىلىپ جاتىر?» دەپ ساباسىنا تٷسەدٸ. تٷسكەنٸ قۇرسىن, ارتىنشا «سول قازاق سەنٸڭ قادٸرٸڭدٸ بٸلٸپ جٷر مە? بٸلسە, سەن قاي سٶزدٸڭ بولسىن, كٶشٸن باستاپ تۇرار ەدٸڭ عوي» دەگەن ەزەزٸل وي تاعى دا مازالايدى. قازاق دەمەكشٸ, وسى قازاقتىڭ ەيگٸلٸ سىقاقشىسى وسپانحاننىڭ ٶزٸن مىسقىلداپ «ڭٶڭ» دەپ ٶلەڭ جازعانىنان حابارى بار. اناۋ-مىناۋ ەمەس, سوناۋ اركتيكاداعى ايسبەرگتٸڭ قازاقشاسى «ڭٶڭ» دەپ اتاۋ تۋرالى «ڭ»-نىڭ اتىنان جاڭالىق اشقان سول شىعارماسىن وقىعاندا نە جىلارىن, نە كٷلەرٸن بٸلمەي يت بولعانى راس.
بٸرٸنشٸ بولىپ تۇرماعانىنا ىزالانىپ بٸردە ەرٸپتەر اراسىنا «نارازىلىق نوتاسىن» جولداپ جٸبەرگەنٸ سول ەدٸ, جازاعا تارتىلىپ, «بەلەننٸڭ», «تٷگەننٸڭ» دەپ كەلەتٸن جالعاۋلىقتىڭ ارتىنا ٶڭگەرلٸپ كەتە باردى. سودان بەرٸ العا شىعۋدىڭ جٶنٸ بولماي, اقىرىندا اتارعا وعى بولماي, مىسى قۇرىپ تىندى.
شىندىعىنا كەلگەندە الدىعا تۇرۋعا تالاي ۇمتىلعان. بٸراق, نەگە ەكەنٸ ٶزٸنە دە بەيمەلٸم, بٸرٸنشٸ بولىپ تۇرۋ ەش بۇيىرماي-اق قويدى. ٶزٸ سەكٸلدٸ قۇيرىقتىنىڭ توبىنان «ق» ەرپٸمەن قانى قاس. بٷيٸرٸن ٸشٸنە بٷكتەپ الىپ, قىستىرىلمايتىن جەرٸ بولسايشى. «قازاق» دەگەن ۇلت اتاۋى مەنەن باستالىپ, مەنەن اياقتالادى» دەپ مەنمەنسٸگەندە, قارسى ايتار ۋەج تاپپاي جٸگەرٸ قۇم بولدى.
بۇل شە? ٶزٸمەن باستالىپ, ٶزٸمەن اياقتالاتىن سٶز تۇرماق, بٸرٸنشٸ بولىپ سٶز باستاپ كٶرمەگەن عوي بايعۇس. «جەتٸ اتاسىنان بەرٸ سٸڭٸرٸ شىققان قۋ كەدەي» دەگەن قۇساپ, ىلعي ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ نەمەسە ەڭ سوڭىنان تۇرۋ «باقىتى بۇيىرعان» پاقىردا ونداي ماقتانىش ەتەر مىسالى قايدان بولسىن. وسى «ق» سەكٸلدٸلەردٸڭ كەسٸرٸنەن عوي, «قازاق-قالماق قىرعىنى» بولعانى... قازٸر قىرعىن سالماسا دا قۇيىسقانعا قىستىرىلىپ جٷرەتٸن وسىندايلارمەن قىزىلكەڭٸردەك بولۋدىڭ دە ەش پايداسى جوق ەكەندٸگٸن جاقسى بٸلەدٸ. شىنداپ كەلگەندە ٶزٸنٸڭ «ق»-نىڭ قاپتالىنان قاتار تابىلىپ, سٶز قۇرامايتىندىعىنىڭ ٶزٸنە تەۋبا ايتادى. اراعا مٸندەتتٸ تٷردە ەلگٸ باس جاقتان تابىلاتىن داۋىستى دىبىستاردىڭ بٸرٸ كەلٸپ, اراشاعا تۇرادى. مەسەلەن, «قاڭىلتىر», «قوڭىر», «قوڭىرسۋ», دەگەن سيياقتى... ال ول ٶزٸنەن كەيٸن تۇرىپ سٶز قۇراسا ايىزى قانادى. «ڭ» ٷشٸن سونىڭ ٶزٸ ٷلكەن جەڭٸس. ٶيتكەنٸ, «ق» كەلٸپ ٶزٸنەن كەيٸن تۇرعاندا جٶبٸ تٷزۋ سٶز شىقپايتىنىن تالاي كٶرگەن. «جاڭقا», «قاڭقا», «ماڭقا», «شۇڭقىر» دەگەن ەشتەڭە ەمەس, بەرٸنەن بۇرىن «توڭقالاڭ استى», «توڭقايا كەتتٸ» دەگەن سٶزدەرگە كەلگەندە «ق»-نى الىپ ۇرعانداي مەز بولادى.
ول دا قۇبىلمالى قۋدىڭ ٶزٸ عوي, «قىڭق» ەتپەستەن شىداپ: «ەكەۋٸمٸز ودان دا جاقسى سٶز ايتۋعا تىرىسايىق» دەپ مىسى قۇرىعان كەيٸپتە مىڭق ەتٸپ, مەمٸلەگە شاقىرادى دا: «تاڭقۋراي», «سۇڭقار», «اڭقاۋ», «اڭقىلداق», «ساڭقىلداق» دەگەن اتاۋلاردى الدىنا توسادى. بۇل سوعان الدانىپ وتىرعاندا «ق» قاراپ قالماي: «مەنٸمەن تٸرەسە بەرٸپ قايتەسٸڭ? قاسىڭا «ب» كەلسە, «بٸتتٸم» دەي بەر» دەپ الاڭداتىپ كەتەدٸ. ٶيتٸپ قارا اسپان تٶندٸرەتٸندەي جٶنٸ بار. ول كەلگەندە مۇنىڭ ايتاتىنى: «وڭباعان», «وڭبايسىڭ», «سٸڭبٸر», «دٶڭبەك» بولىپ كەلەدٸ. تەپسٸنٸپ تۇرىپ «تەڭبٸل دوپ» تەۋٸپ, شٸرەنٸپ وتىرىپ «شەڭبەر سىزىپ» كٶرٸپ ەدٸ, ونىسىنان ەشتەڭە شىقپادى. قاپەلٸمدە زەڭبٸرەكتٸ شاقىرعىسى كەلگەن, وعان تٶتەننەن كەلەتٸن جاۋدىڭ تٶبەسٸ كٶرٸنٸپ تۇرماعاسىن, اشىق كٷندە جاي تٷسٸرگەندەي ەتۋگە جٷرەگٸ داۋالامادى.
سونىمەن قويشى, ەيتەۋٸر, «ڭ»-نىڭ ٸشتەن تىنىپ, ىڭ-شىڭسىز ٶمٸر سٷرۋٸنە تۋرا كەلگەن جايى بار. «قۋعان جەتپەيدٸ, بۇيىرعان كەتپەيدٸ» دەگەننٸڭ كەرٸمەن, ەرٸپتەر اراسىندا ٶزٸنە بۇيىرعان جەردەن مٷمكٸندٸگٸنشە ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ بولىپ كٶرٸنسە, سونىڭ ٶزٸن كٶڭٸلٸنە توق ساناۋعا كٶشكەن. كەيدە ماڭايدان ەشكٸم تابىلماي, كەز كەلگەن داۋىستى دىبىستىڭ قاسىنا ٶزٸ عانا تۇراتىن بولسا, وندا تاعى دا مازاسى كەتەدٸ. وندايدا باس ەرٸپ «ا»-نىڭ قاسىنا بارماۋعا تىرىسادى. ٶيتكەنٸ, «اڭ»-عا اينالعان قايبٸر جاقسى… ودان دا ٶزٸنە ەتەنە جاقىن «ە»-نٸڭ ەتەگٸنە جارماسىپ, «ەڭ» دەپ ەڭسەسٸن تٸك ۇستاپ, «ەڭ جاقسى دوس», «ەڭ جاقىن ادام», «ەڭ بيٸك تاۋ» سيياقتى كٷشەيتپەلٸ شىرايدى شىر اينالدىرىپ وتىرعاندى جانى سٷيەدٸ. ال ٶزگە داۋىستى دىبىستاردىڭ «ڭ» ٷشٸن ەشقانداي ماڭىزى جوق...
سەتجان قاسىمجانۇلى
ڭٶڭ
بٸر باسىمدا ساناساڭ,
ٶنەر, بٸلٸم تەگٸس بار.
بولمايتۇعىن باس ەرٸپ
قاي جەرٸمدە كەمٸس بار?!
– بولا المايسىڭ باس ەرٸپ,
تٷسپە تەككە ازاپقا.
«ڭ» ەرپٸنەن باستالار
بٸر سٶز جوق قوي قازاقتا.
دەدٸ وسىندا بٸرەۋلەر,
دەلەل ايتىپ بۇلجىتپاس.
(دەلەلدٸ سٶز – ەلدٸ سٶز, ەلدٸ سٶزگە كٸر جۇقپاس).
– سولاي, – دەستٸ قالعانى,
وڭاي كٶنٸپ, ويلانباي.
«كٶنە سال», – دەپ, بٸرەۋلەر
تاماق بەرٸپ قويعانداي.
– «ڭ» ەرپٸنەن باستالار,
سٶز بار, – دەدٸ «ڭ». كٶنبەدٸ.
– بٸلمەسەڭدەر ايتايىن,
ونىڭ اتى – «ڭٶڭ», – دەدٸ.
ايسبەرگ دەگەندٸ,
ارعى قازاق «ڭٶڭ» دەگەن.
كٶكتەمدە كٶشەتٸن
ٶزەن مۇزىن «سەڭ» دەگەن.
ايتقان سٶزٸم ايعاقتى,
كەرەگٸ نە مازاقتىڭ?!
ٶمٸر بويى زەرتتەدٸم,
انا تٸلٸن قازاقتىڭ.
زٸلدەي اۋىر زٸلدەردٸ,
«ڭٶڭ» دەيدٸ ەكەن بۇرىندار.
ال «سەڭ» دەگەن سٶزٸندە
«جەڭٸل» دەگەن ۇعىم بار.
ٶڭ,
دٶڭ,
جەڭ,
مەڭ,
سەڭ دەيدٸ.
تەڭ,
تاڭ,
توڭ,
كٶڭ,
كەڭ دەيدٸ.
ال ەندٸ ايسبەرگتٸ
باس الساڭ دا, «نٶڭ», – دەيدٸ!
ويدا جوقتا وسىلاي,
«ڭ» اشتى بٸر جاڭالىق.
41 ەرٸپ باس شايقاپ,
تۇرىپ قالدى قامالىپ.
«ڭٶڭ» دەگەن سٶز قازاقتا
جوق دەسەڭ دە ەركٸڭدە.
قارىز سۇراپ تۇرعام جوق,
بار دەسەڭ دە ەركٸڭدە.
«ڭٶڭ» دەگەن سٶز قازاقتا
جوق دەسەڭ دە ەركٸڭدە.
بار دەسەڭ دە دەل سودان
بۇزىلمايدى كٶركٸڭ دە!
وسپانحان ەۋبەكٸروۆ
«ڭ»-دى تانيسىز با?
«ڭ» جالپى جامان ەرٸپ ەمەس. (ونى ادام كەيپٸندە قابىلداساڭىز دا بولادى). بٸراق, ٶزٸن كەيدە سىڭار اياقپەن قالعانداي سەزٸنگەندە قازاققا دەگەن ٶكپەسٸ قارا قازانداي بولىپ شىعا كەلەتٸنٸ بار. الايدا, ونىسى دا كٶپكە سوزىلمايدى. «قازاقتان باسقا مەنٸ قاي ۇلت كەرەك قىلىپ جاتىر?» دەپ ساباسىنا تٷسەدٸ. تٷسكەنٸ قۇرسىن, ارتىنشا «سول قازاق سەنٸڭ قادٸرٸڭدٸ بٸلٸپ جٷر مە? بٸلسە, سەن قاي سٶزدٸڭ بولسىن, كٶشٸن باستاپ تۇرار ەدٸڭ عوي» دەگەن ەزەزٸل وي تاعى دا مازالايدى. قازاق دەمەكشٸ, وسى قازاقتىڭ ەيگٸلٸ سىقاقشىسى وسپانحاننىڭ ٶزٸن مىسقىلداپ «ڭٶڭ» دەپ ٶلەڭ جازعانىنان حابارى بار. اناۋ-مىناۋ ەمەس, سوناۋ اركتيكاداعى ايسبەرگتٸڭ قازاقشاسى «ڭٶڭ» دەپ اتاۋ تۋرالى «ڭ»-نىڭ اتىنان جاڭالىق اشقان سول شىعارماسىن وقىعاندا نە جىلارىن, نە كٷلەرٸن بٸلمەي يت بولعانى راس.
بٸرٸنشٸ بولىپ تۇرماعانىنا ىزالانىپ بٸردە ەرٸپتەر اراسىنا «نارازىلىق نوتاسىن» جولداپ جٸبەرگەنٸ سول ەدٸ, جازاعا تارتىلىپ, «بەلەننٸڭ», «تٷگەننٸڭ» دەپ كەلەتٸن جالعاۋلىقتىڭ ارتىنا ٶڭگەرلٸپ كەتە باردى. سودان بەرٸ العا شىعۋدىڭ جٶنٸ بولماي, اقىرىندا اتارعا وعى بولماي, مىسى قۇرىپ تىندى.
شىندىعىنا كەلگەندە الدىعا تۇرۋعا تالاي ۇمتىلعان. بٸراق, نەگە ەكەنٸ ٶزٸنە دە بەيمەلٸم, بٸرٸنشٸ بولىپ تۇرۋ ەش بۇيىرماي-اق قويدى. ٶزٸ سەكٸلدٸ قۇيرىقتىنىڭ توبىنان «ق» ەرپٸمەن قانى قاس. بٷيٸرٸن ٸشٸنە بٷكتەپ الىپ, قىستىرىلمايتىن جەرٸ بولسايشى. «قازاق» دەگەن ۇلت اتاۋى مەنەن باستالىپ, مەنەن اياقتالادى» دەپ مەنمەنسٸگەندە, قارسى ايتار ۋەج تاپپاي جٸگەرٸ قۇم بولدى.
بۇل شە? ٶزٸمەن باستالىپ, ٶزٸمەن اياقتالاتىن سٶز تۇرماق, بٸرٸنشٸ بولىپ سٶز باستاپ كٶرمەگەن عوي بايعۇس. «جەتٸ اتاسىنان بەرٸ سٸڭٸرٸ شىققان قۋ كەدەي» دەگەن قۇساپ, ىلعي ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ نەمەسە ەڭ سوڭىنان تۇرۋ «باقىتى بۇيىرعان» پاقىردا ونداي ماقتانىش ەتەر مىسالى قايدان بولسىن. وسى «ق» سەكٸلدٸلەردٸڭ كەسٸرٸنەن عوي, «قازاق-قالماق قىرعىنى» بولعانى... قازٸر قىرعىن سالماسا دا قۇيىسقانعا قىستىرىلىپ جٷرەتٸن وسىندايلارمەن قىزىلكەڭٸردەك بولۋدىڭ دە ەش پايداسى جوق ەكەندٸگٸن جاقسى بٸلەدٸ. شىنداپ كەلگەندە ٶزٸنٸڭ «ق»-نىڭ قاپتالىنان قاتار تابىلىپ, سٶز قۇرامايتىندىعىنىڭ ٶزٸنە تەۋبا ايتادى. اراعا مٸندەتتٸ تٷردە ەلگٸ باس جاقتان تابىلاتىن داۋىستى دىبىستاردىڭ بٸرٸ كەلٸپ, اراشاعا تۇرادى. مەسەلەن, «قاڭىلتىر», «قوڭىر», «قوڭىرسۋ», دەگەن سيياقتى... ال ول ٶزٸنەن كەيٸن تۇرىپ سٶز قۇراسا ايىزى قانادى. «ڭ» ٷشٸن سونىڭ ٶزٸ ٷلكەن جەڭٸس. ٶيتكەنٸ, «ق» كەلٸپ ٶزٸنەن كەيٸن تۇرعاندا جٶبٸ تٷزۋ سٶز شىقپايتىنىن تالاي كٶرگەن. «جاڭقا», «قاڭقا», «ماڭقا», «شۇڭقىر» دەگەن ەشتەڭە ەمەس, بەرٸنەن بۇرىن «توڭقالاڭ استى», «توڭقايا كەتتٸ» دەگەن سٶزدەرگە كەلگەندە «ق»-نى الىپ ۇرعانداي مەز بولادى.
ول دا قۇبىلمالى قۋدىڭ ٶزٸ عوي, «قىڭق» ەتپەستەن شىداپ: «ەكەۋٸمٸز ودان دا جاقسى سٶز ايتۋعا تىرىسايىق» دەپ مىسى قۇرىعان كەيٸپتە مىڭق ەتٸپ, مەمٸلەگە شاقىرادى دا: «تاڭقۋراي», «سۇڭقار», «اڭقاۋ», «اڭقىلداق», «ساڭقىلداق» دەگەن اتاۋلاردى الدىنا توسادى. بۇل سوعان الدانىپ وتىرعاندا «ق» قاراپ قالماي: «مەنٸمەن تٸرەسە بەرٸپ قايتەسٸڭ? قاسىڭا «ب» كەلسە, «بٸتتٸم» دەي بەر» دەپ الاڭداتىپ كەتەدٸ. ٶيتٸپ قارا اسپان تٶندٸرەتٸندەي جٶنٸ بار. ول كەلگەندە مۇنىڭ ايتاتىنى: «وڭباعان», «وڭبايسىڭ», «سٸڭبٸر», «دٶڭبەك» بولىپ كەلەدٸ. تەپسٸنٸپ تۇرىپ «تەڭبٸل دوپ» تەۋٸپ, شٸرەنٸپ وتىرىپ «شەڭبەر سىزىپ» كٶرٸپ ەدٸ, ونىسىنان ەشتەڭە شىقپادى. قاپەلٸمدە زەڭبٸرەكتٸ شاقىرعىسى كەلگەن, وعان تٶتەننەن كەلەتٸن جاۋدىڭ تٶبەسٸ كٶرٸنٸپ تۇرماعاسىن, اشىق كٷندە جاي تٷسٸرگەندەي ەتۋگە جٷرەگٸ داۋالامادى.
سونىمەن قويشى, ەيتەۋٸر, «ڭ»-نىڭ ٸشتەن تىنىپ, ىڭ-شىڭسىز ٶمٸر سٷرۋٸنە تۋرا كەلگەن جايى بار. «قۋعان جەتپەيدٸ, بۇيىرعان كەتپەيدٸ» دەگەننٸڭ كەرٸمەن, ەرٸپتەر اراسىندا ٶزٸنە بۇيىرعان جەردەن مٷمكٸندٸگٸنشە ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ بولىپ كٶرٸنسە, سونىڭ ٶزٸن كٶڭٸلٸنە توق ساناۋعا كٶشكەن. كەيدە ماڭايدان ەشكٸم تابىلماي, كەز كەلگەن داۋىستى دىبىستىڭ قاسىنا ٶزٸ عانا تۇراتىن بولسا, وندا تاعى دا مازاسى كەتەدٸ. وندايدا باس ەرٸپ «ا»-نىڭ قاسىنا بارماۋعا تىرىسادى. ٶيتكەنٸ, «اڭ»-عا اينالعان قايبٸر جاقسى… ودان دا ٶزٸنە ەتەنە جاقىن «ە»-نٸڭ ەتەگٸنە جارماسىپ, «ەڭ» دەپ ەڭسەسٸن تٸك ۇستاپ, «ەڭ جاقسى دوس», «ەڭ جاقىن ادام», «ەڭ بيٸك تاۋ» سيياقتى كٷشەيتپەلٸ شىرايدى شىر اينالدىرىپ وتىرعاندى جانى سٷيەدٸ. ال ٶزگە داۋىستى دىبىستاردىڭ «ڭ» ٷشٸن ەشقانداي ماڭىزى جوق...
سەتجان قاسىمجانۇلى.
ڭٶڭ
بٸر باسىمدا ساناساڭ,
ٶنەر, بٸلٸم تەگٸس بار.
بولمايتۇعىن باس ەرٸپ
قاي جەرٸمدە كەمٸس بار?!
– بولا المايسىڭ باس ەرٸپ,
تٷسپە تەككە ازاپقا.
«ڭ» ەرپٸنەن باستالار
بٸر سٶز جوق قوي قازاقتا.
دەدٸ وسىندا بٸرەۋلەر,
دەلەل ايتىپ بۇلجىتپاس.
(دەلەلدٸ سٶز – ەلدٸ سٶز, ەلدٸ سٶزگە كٸر جۇقپاس).
– سولاي, – دەستٸ قالعانى,
وڭاي كٶنٸپ, ويلانباي.
«كٶنە سال», – دەپ, بٸرەۋلەر
تاماق بەرٸپ قويعانداي.
– «ڭ» ەرپٸنەن باستالار,
سٶز بار, – دەدٸ «ڭ». كٶنبەدٸ.
– بٸلمەسەڭدەر ايتايىن,
ونىڭ اتى – «ڭٶڭ», – دەدٸ.
ايسبەرگ دەگەندٸ,
ارعى قازاق «ڭٶڭ» دەگەن.
كٶكتەمدە كٶشەتٸن
ٶزەن مۇزىن «سەڭ» دەگەن.
ايتقان سٶزٸم ايعاقتى,
كەرەگٸ نە مازاقتىڭ?!
ٶمٸر بويى زەرتتەدٸم,
انا تٸلٸن قازاقتىڭ.
زٸلدەي اۋىر زٸلدەردٸ,
«ڭٶڭ» دەيدٸ ەكەن بۇرىندار.
ال «سەڭ» دەگەن سٶزٸندە
«جەڭٸل» دەگەن ۇعىم بار.
ٶڭ,
دٶڭ,
جەڭ,
مەڭ,
سەڭ دەيدٸ.
تەڭ,
تاڭ,
توڭ,
كٶڭ,
كەڭ دەيدٸ.
ال ەندٸ ايسبەرگتٸ
باس الساڭ دا, «نٶڭ», – دەيدٸ!
ويدا جوقتا وسىلاي,
«ڭ» اشتى بٸر جاڭالىق.
41 ەرٸپ باس شايقاپ,
تۇرىپ قالدى قامالىپ.
«ڭٶڭ» دەگەن سٶز قازاقتا
جوق دەسەڭ دە ەركٸڭدە.
قارىز سۇراپ تۇرعام جوق,
بار دەسەڭ دە ەركٸڭدە.
«ڭٶڭ» دەگەن سٶز قازاقتا
جوق دەسەڭ دە ەركٸڭدە.
بار دەسەڭ دە دەل سودان
بۇزىلمايدى كٶركٸڭ دە!
وسپانحان ەۋبەكٸروۆ
