«Qazaqfilmde» Memlekettik syilyqtyń jəne «Platindy Tarlan» syilyǵynyń iegeri Satybaldy Narymbetovtiń kabinetinde otyrmyz.
– Təýelsizdikten bergi qazaq kinosy qai deńgeide?
– Óte jaqsy deńgeide.
– Postkeńestik eldermen salystyrǵanda…
– Reseiden kem emespiz, qalǵandarynyń aldynda turmyz. Túrkimenstan anaý, kinoteatry menen opera teatryn býldozermen súrip tastady. Ózbekterdiń, qyrǵyzdardyń kinosy bar deýge bolatyn shyǵar. 60-70 jyldary qyrǵyz kinosy jaqsy damyp edi. Qazir 3-4 jyldyń kólemi, burynǵy qalpyna endi-endi kóterilip keledi.
«SENIŃ KINOŃ PAIDA ÁKELMEIDI…»
Jas urpaq ósti ǵoi. Bizdiń jastar ózin dəleldeý ústinde. Əzirge - avangard. Olar Resei kinogerlerimen iyq tirestirip, úzeńgiles kele jatyr. Kórermen arasynda qurǵaq shóppen aýyz súrte beretin tendentsiia bar: «Qazaq kinosy ońbady ǵoi», – deidi. Olar qazaq kinosymen jóndi tanys emes. «Qazaqfilmniń» týyndylaryn «Habar», «Qazaqstan» syndy telearnalardyń túsirip jatqan serialdarymen salystyrady. Ol - kino emes, televiziialyq joba. Əsirese, jas kórermenderge aitqym keletini, titrdy oqý kerek. «Sh.Aimanov atyndaǵy «Qazaqfilm» degen jazýy bolsa, biz oǵan jaýap beremiz. Qala berdi 30-ǵa tarta jekemenshik kinostýdiia bar eken. Solardyń ónimin kóredi de, «Qazaq kinosy qurydy», – deidi. Bizden bir top jastar shyqty, shetelden júlde alyp jatyr. Solardy kórmeidi. Kóre almaidy. Kóre almaýynyń sebebi bar. 95-96-jyldardan beri aityp kele jatyrmyz, kinoteatrlar jekeshelenip ketken. Kinoteatrlarǵa filmimdi alyp baryp, «Shəken aǵanyń atyndaǵy kinostýdiianyń ónimi edi», – desem: «Ný i chto?!» – dep jaýap beredi. Qyzyǵy, ol soǵan quqyly, jekemenshigi. «Gollivýdtyń, Eýropanyń, Japoniianyń kinosyn kórsetip paida kórip otyrmyn. Seniń kinoń paida əkelmeidi», – deidi. Ótirik!
– Ótirik?..
– Patriot emes… Jańa filmniń tusaýkeserin ótkizý úshin eki saǵatqa jaldap alamyz. Alty men segizdiń arasynda praim-taim ýaqyty tipten sharyqtap tur. Olarǵa – qaltasy qymbat. Patriottyǵy joq. Kelisim-shartqa otyryp, kinońdy biraz kún kórseter bolsań, túngi on ekige, birge nemese, tańerteńgi onǵa qoiyp qoiady. Sosyn ony kim kóredi?! Talai adam: «Tańerteńgi jumys ýaqytynda qalai kóremiz?» – dep habarlasty. Astanadan, Shymkentten, Atyraýdan, Tarazdan habarlasty: «Túngi birde qalai baramyz?» – deidi.
KINO TÝRALY ZAŃ QAJET
– Bul məseleni qalai sheshýge bolady?
– Jaqynda Asanəli aǵamyz bastaǵan jeti-segiz adam Parlamentke baryp, kino týraly jańa zań qabyldaý jóninde usynys bildirdik. Əli qabyldanǵan joq. Əlgi aitqan Túrkimenstannyń óziniń toqsanynshy jyldardan beri kino týraly zańy bar. Bizde joq, uiat qoi. Eger biyl sol zań qabyldansa, ər qalada əkimdiktiń bir kinoteatry bolady. Ol kinoteatrlarda tek qazaq kinotýyndylary kórsetiledi. Sonda qazaq kinosyn kórmei turyp dattaityn kórermenniń sózi basqasha bolmaq.
– Olar qandai kórermender?
– Ózim qazaq kórermenin úshke bólemin. Biri arzanqol úndiniń, túriktiń, kəristiń serialdaryn kórip əbden baýyr basyp qalǵan, sondai jylaýyq serialdardyń kórermeni. Ekinshi – Eýropanyń, sosyn gollivýd boevikteriniń kórermeni, al úshinshisi – zerdeli kórermen. Bular filmdi kórip bolǵan soń, ózine-ózi suraq qoia alatyn, jaýap izdeitin adamdar. Men osy úshinshi toptaǵy kórermen úshin kino túsiremin. Əlginde aitqan shetelden júlde alyp kep jatqan jastar da osyndai syrlas izdeidi. Kórermenge: «Qaidan keldik, ne istep júrmiz, qaida bara jatyrmyz?» – degen úsh suraqty qoiǵyzatyn, sol arqyly syrlasatyn filmder túsirý bizdiń mejemiz. Aldyńǵy eki kategoriia mundai suraq qoimaidy da, izdemeidi de. Bulardy túsinetinim, jumystan sharshap kelip, kóńilashar filmder kórip kishkene serpilgisi keledi. Arzanqol tyrqyldaq komediialarǵa əýestenip ketetini osydan.
«OFITsIANT REJISSERLAR» DEGEN KIMDER?
– Siz aitqan birinshi, ekinshi kategoriiadaǵy kórermenniń betin qalai beri qaratamyz?
– Bizdiń bar oiymyz zerdeli kórermen tərbieleý. Al, aldyńǵy eki kategoriiadaǵy kórermenge arnap kino túsiretinder «ofitsiant rejisserlar». «Sizge laǵman-kino kerek pe? Mine! Jylatatyn film qalasańyz, ishine burysh salyp bereiin», – dep turǵandai. Kórermenniń jeteginde ketken. Al, bizdiń kórermenmen ekran arqyly syrlasqymyz keledi…
– Óksheńizdi basyp kele jatqan rejisserlardyń arasynda avtorlyq-intellektýaldyq filmder túsirip jatqan…
– Daniiar Salamattyń kinosy.
– Arthaýstyq filmder túsirip jatqan…
– «Kúrkeni» kórdiń be?
– Kenjebek Shaiqaqov.
– Tamasha film túsirgen.
– Endi sizderge kommertsiialyq filmderdiń qaptap ketýi jəne kinoteatrlardan úzdiksiz berilip otyrýy ziianyn tigizbei me?
– Bizge emes, eń əýeli kórermenge ziianyn tigizedi.
– Solardyń kesirinen óz filmderińizdiń shyǵynyn da aqtai almai jatqan joqsyzdar ma?
– Arthaýstyq filmder eshqashan shyǵynyn aqtai almaidy. Eger kórermenniń (oqyrmannyń da) deńgeii aldyńǵy eki kategoriiaǵa jatsa, onda Əýezov te, Maǵaýin da, Súleimenov te jazbaýy kerek. Repinniń «Býrlaki na Volge» degen kartinasy esińde me? Jaǵalaýda barlyǵy úlken kemeni tartyp bara jatyr. Biz amalsyzdan sondai rejisser, sondai jazýshy bolýǵa tyrysýymyz qajet. Óitkeni, qaiyrlap qalǵan ónerdi alǵa súireýimiz ləzim.
– Bizdegi túsirilip jatqan avtorlyq-intellektýaldyq, arthaýstyq filmderdiń kemshiligi nede?
– Kemshiligi sol, kórermeni az. Olardy kórsetý úshin ózimizdiń kinoteatrymyz bolýǵa tiis. Almatyda «Arman» kinoteatrynyń direktory Baýyrjan Shúkenov qana qazaq kinosynyń janashyry. Filmderimizdi meilinshe ýaqtyly kórsetýge tyrysady. Qaraǵandyda əkimdiktiń janynan bir kinoteatrdy jekeshelendirýden alyp qalǵan Rymbala degen apamyz bar. Qazaqfilmnen kino shyqty degen habardy estise boldy, birden shaqyrady. Kinomyzdy kórsetip, kórermenmen kezdesý ótkizedi. Osy syndy ər qalada əkimdiktiń janynan salynǵan bir-bir kinoteatr jumys jasasa, «ofitsiant rejisserlardan» zapy bolmas ek. Shyǵarmashylyq toptyń jumysynan kemshilik izdeý tyrnaq astynan kir izdeýmen birdei. Arthaýstyq filmderdiń bəri derlik shedevr deýge bolmas. Dese de, jaqsyny da kóretin kóz kerek.
– Sizdiń prozańyzben de tanyspyz. «Jýsan dəmi» syndy jeke adamdardyń taǵdyryna úńilgen shyǵarmashylyǵyńyz endigi jerde ideologiialyq filmderge qarai aýysty…
– Əýelirekte festivalderde keń talqylanǵan «Kózimniń qarasy», «Qyz jylaǵan» atty eki film túsirdim. Keiin de osy baǵytta jumys jasai berýime bolar edi. Biraq, nege «Mustafa Shoqaiǵa», «Amanatqa» keldim? Biraz jyldardyń aldynda aýrýhanada, sanatoriida jatqanymda adamdarmen kóp əńgimelestim. Tańǵalǵanym, óz tarihynan, óz mədenietinen qol úzip qalǵan. Bizge dəl qazir ideologiialyq filmder kerek ekenin túsindim. Memlekettiń, ulttyń ideologiiasyn júrgizýge, halyqtyń tarihi jadyn jańǵyrtýǵa kino arqyly jumylýdy ózime paryz sanadym. Bir jaǵynan aǵartýshylyq baǵytta jumys jasaýǵa beiildi boldym. Jas urpaqtyń jany, dili qazaq bolýyn kórý – meniń armanym. Osy jaqynda belgili akter Nurlan Sanjar ekeýmiz «Uzaq jańǵyryq» dep atalatyn stsenarii jazyp shyqtyq. Kenesarynyń zamanynda jer aýdarylyp kelgen filolog Adolf Ianýshkevich qazaq dalasy jaily bai kitap jazdy. Qunanbaimen, Birjanmen, Təttimbetpen, Baraq sultanmen, Shoqannyń atasy Ýəlihanmen kezdesip, qazaq mədenieti jaily tańdana əńgimeledi. Bul sonyń negizinde jazylǵan stsenarii, «Amanattyń» rýhani jalǵasy.
– «Amanattyń» taǵdyry qalai bop jatyr?
– Onyń taǵdyry lotereia sekildi. Kóptegen kinofestivalderde boldym, kóbinde kinonyń júldege ie bolýy lotereia. Onyń ústine, əlemdik bedeldi festivalderdiń deni saiasilanǵan. Ne de bolsa, buiyrtqanyn kórermiz. Eń bastysy, long-listke ilindik, 200-den asa filmnen 87-si tańdap alyndy. Alda short-list. Baiaǵyda «Kózimniń qarasy» frantsýz kino óneri akademiiasynyń Jorj Sadýl atyndaǵy syilyǵyn alǵanda da 200-den asa filmnen iriktelip 10-aq film qaldy. Sońyna deiin «Shet tilindegi úzdik film» nominatsiiasy úshin japondyq rejisser ekeýmiz baq synastyq. Sheshimi əlginde aitqandai lotereia siiaqty. Eń bastysy, tizimge ilindik. Biz osymen besinshi ret «Oskarǵa» umtylys jasap otyrmyz. Bul qazaq kinosynyń kózge iline bastaǵanynyń dəleli. Reseiden Konchalovskiidiń «Rai» filmi, Qazaqstannan «Amanat» úzeńgiles kele jatyr. Əsiia Baǵdəýletqyzy degen boijetken «Amanatty» jerine jetkizip taldapty. Oqyp shyǵyp aiyzym qandy. Osyndai saýatty jastardyń zamany qazir. Elzat Eskendir degen jas rejisserdiń biligi súisintedi. «Óliarasy» qazaqtyń janyn jiti zerttei alǵanynyń aiǵaǵy. Endigi kezek solardiki.
– Parsynyń Kiarostami, Panahi, Farhadii bar, túriktiń Djeilany bar, halyq turmysyndaǵy dini, əleýmettik, intimdik bolsyn shielenisterdiń psihologiialyq áserlerin ashyq sýretteidi. Óz elderinde kórermeni jeterlik. Al bizdegi osy taqylettes izdenisterge degen túsinispeýshilik neden?
– Bunyń zardabyn qazir shegip otyrǵanymyzben, sebebi əride. Otarshyldyqtyń qamytyn kidik, bəri kommýnistik tsenzýranyń eleginen ótip baryp usynyldy. Biz, tipti, əlem ədebietimen de orys tilinde tanystyq. Ózimizdi ózimiz tanymastai halge jettik, tipten, tanyǵymyz kelmeitin hal de bizdiń basymyzda. Endi kelip es jiyp, etegimizdi japtyq pa desek, televidenie úndiniń serialdarymen-aq dińkemizdi qurtyp bitti. Baǵdarlamalarynyń siqy anaý, ənshilerdiń qosylyp-ajyrasqany. Ol kimge tərbie?! Mədeniet arnasynda Júsipbek Qorǵasbektiń «Kitaphana» degen baǵdarlamasy bar edi, qazir joq. Nege? «Reiting joq» depti. Óz eliniń ədebietin, kinosyn, mýzykasy men jivopisin dəriptei almaityn telearnalarǵa bazynam bar. Psihologiialyq intriga ashyq kórinis tapqan filmderge kórermenniń daiyn bolmaýy qazirgi jaǵdaida tikelei televideniege bailanysty. Memlekettiń ideologiiasyn jumyla jasaýymyz qajet, bul bóten emes, óz memleketimiz. Halyqtyń qabyldaý mədenietin qalyptastyratyn sol telearnalar.
– Kinoǵa toqsanynshy jyldary kelgen «Jańa tolqyndy» ədebi elita da asa qabyldai qoimaǵan eken…
– Buǵan tańdanýdyń túk te qajeti joq. Ónerde jasalǵan jańalyqtardy qoǵamnyń birden qabyldai alýy ekitalai. Kezinde Abaidyń óleńin túsingen ortasy boldy ma? Jańalyq kelgende fortochkadan kelmeidi, quiyn bop keledi. Aldyńǵy tolqyn aǵalar, keiingi tolqyn iniler qashanda ózderine tən izdenispen keledi. Bir-birin túsine almai jatsa, ol da tabiǵi qubylys. Sosyn «Jańa tolqyn» júz paiyz jańalyq ashty deýge kelmes. Olardan shynaiylyqtan qashyp, ədeii erekshelengisi kelgendik te baiqalady. Asqar Súleimenov pen Andrei Tarkovskiidiń ekeýi de maǵan ustaz. Tarkovskii emigratsiiaǵa keteriniń aldynda maǵan eki jyl sabaq berdi. Asekeń de, Tarkovskii de bir-birin tanymaityn, biraq, ekeýi de: «Aitpaq oiyńdy oramjapyraqtyń ishine jasyr, oqýshy qabyǵyn arshysyn, eńbektensin», – deitin. «Jańa tolqynnyń» sol kezderde kinoǵa kelýiniń ózi úlken dúnie. Únsiz jatyp alǵanda qaiter ek? Jańa tolqyn kelip shaiyp turmasa, kino arnasyna qaq turady. Kórermen qaq sýdy ishpeidi. Artymyzdan estafetany qaǵyp alatyn jastar kerek. Əitpese, «ofitsiant rejisserlar», «ofitsiant jazýshylar» qaptap ketti. Búite bersek, «ofitsianttar» qoǵamyna ainalamyz. «Sheginerge jol joq, artymyzda Qazaqstan!».
– Əńgimeńizge rahmet!
Úsen TORTAI
«Aq jelken» jýrnaly, №2
Aqpan, 2017
