«قازاقفيلمدە» مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ جəنە «پلاتيندى تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ ساتىبالدى نارىمبەتوۆتٸڭ كابينەتٸندە وتىرمىز.
– تəۋەلسٸزدٸكتەن بەرگٸ قازاق كينوسى قاي دەڭگەيدە?
– ٶتە جاقسى دەڭگەيدە.
– پوستكەڭەستٸك ەلدەرمەن سالىستىرعاندا…
– رەسەيدەن كەم ەمەسپٸز, قالعاندارىنىڭ الدىندا تۇرمىز. تٷركٸمەنستان اناۋ, كينوتەاترى مەنەن وپەرا تەاترىن بۋلدوزەرمەن سٷرٸپ تاستادى. ٶزبەكتەردٸڭ, قىرعىزداردىڭ كينوسى بار دەۋگە بولاتىن شىعار. 60-70 جىلدارى قىرعىز كينوسى جاقسى دامىپ ەدٸ. قازٸر 3-4 جىلدىڭ كٶلەمٸ, بۇرىنعى قالپىنا ەندٸ-ەندٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ.
«سەنٸڭ كينوڭ پايدا ەكەلمەيدٸ…»
جاس ۇرپاق ٶستٸ عوي. بٸزدٸڭ جاستار ٶزٸن دəلەلدەۋ ٷستٸندە. Əزٸرگە - اۆانگارد. ولار رەسەي كينوگەرلەرٸمەن يىق تٸرەستٸرٸپ, ٷزەڭگٸلەس كەلە جاتىر. كٶرەرمەن اراسىندا قۇرعاق شٶپپەن اۋىز سٷرتە بەرەتٸن تەندەنتسييا بار: «قازاق كينوسى وڭبادى عوي», – دەيدٸ. ولار قازاق كينوسىمەن جٶندٸ تانىس ەمەس. «قازاقفيلمنٸڭ» تۋىندىلارىن «حابار», «قازاقستان» سىندى تەلەارنالاردىڭ تٷسٸرٸپ جاتقان سەريالدارىمەن سالىستىرادى. ول - كينو ەمەس, تەلەۆيزييالىق جوبا. Əسٸرەسە, جاس كٶرەرمەندەرگە ايتقىم كەلەتٸنٸ, تيتردى وقۋ كەرەك. «ش.ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» دەگەن جازۋى بولسا, بٸز وعان جاۋاپ بەرەمٸز. قالا بەردٸ 30-عا تارتا جەكەمەنشٸك كينوستۋدييا بار ەكەن. سولاردىڭ ٶنٸمٸن كٶرەدٸ دە, «قازاق كينوسى قۇرىدى», – دەيدٸ. بٸزدەن بٸر توپ جاستار شىقتى, شەتەلدەن جٷلدە الىپ جاتىر. سولاردى كٶرمەيدٸ. كٶرە المايدى. كٶرە الماۋىنىڭ سەبەبٸ بار. 95-96-جىلداردان بەرٸ ايتىپ كەلە جاتىرمىز, كينوتەاترلار جەكەشەلەنٸپ كەتكەن. كينوتەاترلارعا فيلمٸمدٸ الىپ بارىپ, «شəكەن اعانىڭ اتىنداعى كينوستۋدييانىڭ ٶنٸمٸ ەدٸ», – دەسەم: «نۋ ي چتو?!» – دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. قىزىعى, ول سوعان قۇقىلى, جەكەمەنشٸگٸ. «گولليۆۋدتىڭ, ەۋروپانىڭ, جاپونييانىڭ كينوسىن كٶرسەتٸپ پايدا كٶرٸپ وتىرمىن. سەنٸڭ كينوڭ پايدا əكەلمەيدٸ», – دەيدٸ. ٶتٸرٸك!
– ٶتٸرٸك?..
– پاتريوت ەمەس… جاڭا فيلمنٸڭ تۇساۋكەسەرٸن ٶتكٸزۋ ٷشٸن ەكٸ ساعاتقا جالداپ الامىز. التى مەن سەگٸزدٸڭ اراسىندا پرايم-تايم ۋاقىتى تٸپتەن شارىقتاپ تۇر. ولارعا – قالتاسى قىمبات. پاتريوتتىعى جوق. كەلٸسٸم-شارتقا وتىرىپ, كينوڭدى بٸراز كٷن كٶرسەتەر بولساڭ, تٷنگٸ ون ەكٸگە, بٸرگە نەمەسە, تاڭەرتەڭگٸ ونعا قويىپ قويادى. سوسىن ونى كٸم كٶرەدٸ?! تالاي ادام: «تاڭەرتەڭگٸ جۇمىس ۋاقىتىندا قالاي كٶرەمٸز?» – دەپ حابارلاستى. استانادان, شىمكەنتتەن, اتىراۋدان, تارازدان حابارلاستى: «تٷنگٸ بٸردە قالاي بارامىز?» – دەيدٸ.
كينو تۋرالى زاڭ قاجەت
– بۇل مəسەلەنٸ قالاي شەشۋگە بولادى?
– جاقىندا اسانəلٸ اعامىز باستاعان جەتٸ-سەگٸز ادام پارلامەنتكە بارىپ, كينو تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلداۋ جٶنٸندە ۇسىنىس بٸلدٸردٸك. Əلٸ قابىلدانعان جوق. Əلگٸ ايتقان تٷركٸمەنستاننىڭ ٶزٸنٸڭ توقسانىنشى جىلداردان بەرٸ كينو تۋرالى زاڭى بار. بٸزدە جوق, ۇيات قوي. ەگەر بيىل سول زاڭ قابىلدانسا, əر قالادا əكٸمدٸكتٸڭ بٸر كينوتەاترى بولادى. ول كينوتەاترلاردا تەك قازاق كينوتۋىندىلارى كٶرسەتٸلەدٸ. سوندا قازاق كينوسىن كٶرمەي تۇرىپ داتتايتىن كٶرەرمەننٸڭ سٶزٸ باسقاشا بولماق.
– ولار قانداي كٶرەرمەندەر?
– ٶزٸم قازاق كٶرەرمەنٸن ٷشكە بٶلەمٸن. بٸرٸ ارزانقول ٷندٸنٸڭ, تٷرٸكتٸڭ, كəرٸستٸڭ سەريالدارىن كٶرٸپ əبدەن باۋىر باسىپ قالعان, سونداي جىلاۋىق سەريالداردىڭ كٶرەرمەنٸ. ەكٸنشٸ – ەۋروپانىڭ, سوسىن گولليۆۋد بوەۆيكتەرٸنٸڭ كٶرەرمەنٸ, ال ٷشٸنشٸسٸ – زەردەلٸ كٶرەرمەن. بۇلار فيلمدٸ كٶرٸپ بولعان سوڭ, ٶزٸنە-ٶزٸ سۇراق قويا الاتىن, جاۋاپ ٸزدەيتٸن ادامدار. مەن وسى ٷشٸنشٸ توپتاعى كٶرەرمەن ٷشٸن كينو تٷسٸرەمٸن. Əلگٸندە ايتقان شەتەلدەن جٷلدە الىپ كەپ جاتقان جاستار دا وسىنداي سىرلاس ٸزدەيدٸ. كٶرەرمەنگە: «قايدان كەلدٸك, نە ٸستەپ جٷرمٸز, قايدا بارا جاتىرمىز?» – دەگەن ٷش سۇراقتى قويعىزاتىن, سول ارقىلى سىرلاساتىن فيلمدەر تٷسٸرۋ بٸزدٸڭ مەجەمٸز. الدىڭعى ەكٸ كاتەگورييا مۇنداي سۇراق قويمايدى دا, ٸزدەمەيدٸ دە. بۇلاردى تٷسٸنەتٸنٸم, جۇمىستان شارشاپ كەلٸپ, كٶڭٸلاشار فيلمدەر كٶرٸپ كٸشكەنە سەرپٸلگٸسٸ كەلەدٸ. ارزانقول تىرقىلداق كومەدييالارعا əۋەستەنٸپ كەتەتٸنٸ وسىدان.
«وفيتسيانت رەجيسسەرلار» دەگەن كٸمدەر?
– سٸز ايتقان بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ كاتەگوريياداعى كٶرەرمەننٸڭ بەتٸن قالاي بەرٸ قاراتامىز?
– بٸزدٸڭ بار ويىمىز زەردەلٸ كٶرەرمەن تəربيەلەۋ. ال, الدىڭعى ەكٸ كاتەگوريياداعى كٶرەرمەنگە ارناپ كينو تٷسٸرەتٸندەر «وفيتسيانت رەجيسسەرلار». «سٸزگە لاعمان-كينو كەرەك پە? مٸنە! جىلاتاتىن فيلم قالاساڭىز, ٸشٸنە بۇرىش سالىپ بەرەيٸن», – دەپ تۇرعانداي. كٶرەرمەننٸڭ جەتەگٸندە كەتكەن. ال, بٸزدٸڭ كٶرەرمەنمەن ەكران ارقىلى سىرلاسقىمىز كەلەدٸ…
– ٶكشەڭٸزدٸ باسىپ كەلە جاتقان رەجيسسەرلاردىڭ اراسىندا اۆتورلىق-ينتەللەكتۋالدىق فيلمدەر تٷسٸرٸپ جاتقان…
– دانييار سالاماتتىڭ كينوسى.
– ارتحاۋستىق فيلمدەر تٷسٸرٸپ جاتقان…
– «كٷركەنٸ» كٶردٸڭ بە?
– كەنجەبەك شايقاقوۆ.
– تاماشا فيلم تٷسٸرگەن.
– ەندٸ سٸزدەرگە كوممەرتسييالىق فيلمدەردٸڭ قاپتاپ كەتۋٸ جəنە كينوتەاترلاردان ٷزدٸكسٸز بەرٸلٸپ وتىرۋى زييانىن تيگٸزبەي مە?
– بٸزگە ەمەس, ەڭ əۋەلٸ كٶرەرمەنگە زييانىن تيگٸزەدٸ.
– سولاردىڭ كەسٸرٸنەن ٶز فيلمدەرٸڭٸزدٸڭ شىعىنىن دا اقتاي الماي جاتقان جوقسىزدار ما?
– ارتحاۋستىق فيلمدەر ەشقاشان شىعىنىن اقتاي المايدى. ەگەر كٶرەرمەننٸڭ (وقىرماننىڭ دا) دەڭگەيٸ الدىڭعى ەكٸ كاتەگوريياعا جاتسا, وندا Əۋەزوۆ تە, ماعاۋين دا, سٷلەيمەنوۆ تە جازباۋى كەرەك. رەپيننٸڭ «بۋرلاكي نا ۆولگە» دەگەن كارتيناسى ەسٸڭدە مە? جاعالاۋدا بارلىعى ٷلكەن كەمەنٸ تارتىپ بارا جاتىر. بٸز امالسىزدان سونداي رەجيسسەر, سونداي جازۋشى بولۋعا تىرىسۋىمىز قاجەت. ٶيتكەنٸ, قايىرلاپ قالعان ٶنەردٸ العا سٷيرەۋٸمٸز لəزٸم.
– بٸزدەگٸ تٷسٸرٸلٸپ جاتقان اۆتورلىق-ينتەللەكتۋالدىق, ارتحاۋستىق فيلمدەردٸڭ كەمشٸلٸگٸ نەدە?
– كەمشٸلٸگٸ سول, كٶرەرمەنٸ از. ولاردى كٶرسەتۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸڭ كينوتەاترىمىز بولۋعا تيٸس. الماتىدا «ارمان» كينوتەاترىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان شٷكەنوۆ قانا قازاق كينوسىنىڭ جاناشىرى. فيلمدەرٸمٸزدٸ مەيلٸنشە ۋاقتىلى كٶرسەتۋگە تىرىسادى. قاراعاندىدا əكٸمدٸكتٸڭ جانىنان بٸر كينوتەاتردى جەكەشەلەندٸرۋدەن الىپ قالعان رىمبالا دەگەن اپامىز بار. قازاقفيلمنەن كينو شىقتى دەگەن حاباردى ەستٸسە بولدى, بٸردەن شاقىرادى. كينومىزدى كٶرسەتٸپ, كٶرەرمەنمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزەدٸ. وسى سىندى əر قالادا əكٸمدٸكتٸڭ جانىنان سالىنعان بٸر-بٸر كينوتەاتر جۇمىس جاساسا, «وفيتسيانت رەجيسسەرلاردان» زاپى بولماس ەك. شىعارماشىلىق توپتىڭ جۇمىسىنان كەمشٸلٸك ٸزدەۋ تىرناق استىنان كٸر ٸزدەۋمەن بٸردەي. ارتحاۋستىق فيلمدەردٸڭ بəرٸ دەرلٸك شەدەۆر دەۋگە بولماس. دەسە دە, جاقسىنى دا كٶرەتٸن كٶز كەرەك.
– سٸزدٸڭ پروزاڭىزبەن دە تانىسپىز. «جۋسان دəمٸ» سىندى جەكە ادامداردىڭ تاعدىرىنا ٷڭٸلگەن شىعارماشىلىعىڭىز ەندٸگٸ جەردە يدەولوگييالىق فيلمدەرگە قاراي اۋىستى…
– Əۋەلٸرەكتە فەستيۆالدەردە كەڭ تالقىلانعان «كٶزٸمنٸڭ قاراسى», «قىز جىلاعان» اتتى ەكٸ فيلم تٷسٸردٸم. كەيٸن دە وسى باعىتتا جۇمىس جاساي بەرۋٸمە بولار ەدٸ. بٸراق, نەگە «مۇستافا شوقايعا», «اماناتقا» كەلدٸم? بٸراز جىلداردىڭ الدىندا اۋرۋحانادا, ساناتورييدا جاتقانىمدا ادامدارمەن كٶپ əڭگٸمەلەستٸم. تاڭعالعانىم, ٶز تاريحىنان, ٶز مəدەنيەتٸنەن قول ٷزٸپ قالعان. بٸزگە دəل قازٸر يدەولوگييالىق فيلمدەر كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸم. مەملەكەتتٸڭ, ۇلتتىڭ يدەولوگيياسىن جٷرگٸزۋگە, حالىقتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋعا كينو ارقىلى جۇمىلۋدى ٶزٸمە پارىز سانادىم. بٸر جاعىنان اعارتۋشىلىق باعىتتا جۇمىس جاساۋعا بەيٸلدٸ بولدىم. جاس ۇرپاقتىڭ جانى, دٸلٸ قازاق بولۋىن كٶرۋ – مەنٸڭ ارمانىم. وسى جاقىندا بەلگٸلٸ اكتەر نۇرلان سانجار ەكەۋمٸز «ۇزاق جاڭعىرىق» دەپ اتالاتىن ستسەناريي جازىپ شىقتىق. كەنەسارىنىڭ زامانىندا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن فيلولوگ ادولف يانۋشكەۆيچ قازاق دالاسى جايلى باي كٸتاپ جازدى. قۇنانبايمەن, بٸرجانمەن, تəتتٸمبەتپەن, باراق سۇلتانمەن, شوقاننىڭ اتاسى ۋəليحانمەن كەزدەسٸپ, قازاق مəدەنيەتٸ جايلى تاڭدانا əڭگٸمەلەدٸ. بۇل سونىڭ نەگٸزٸندە جازىلعان ستسەناريي, «اماناتتىڭ» رۋحاني جالعاسى.
– «اماناتتىڭ» تاعدىرى قالاي بوپ جاتىر?
– ونىڭ تاعدىرى لوتەرەيا سەكٸلدٸ. كٶپتەگەن كينوفەستيۆالدەردە بولدىم, كٶبٸندە كينونىڭ جٷلدەگە يە بولۋى لوتەرەيا. ونىڭ ٷستٸنە, əلەمدٸك بەدەلدٸ فەستيۆالدەردٸڭ دەنٸ ساياسيلانعان. نە دە بولسا, بۇيىرتقانىن كٶرەرمٸز. ەڭ باستىسى, لونگ-ليستكە ٸلٸندٸك, 200-دەن اسا فيلمنەن 87-سٸ تاڭداپ الىندى. الدا شورت-ليست. باياعىدا «كٶزٸمنٸڭ قاراسى» فرانتسۋز كينو ٶنەرٸ اكادەميياسىنىڭ جورج سادۋل اتىنداعى سىيلىعىن العاندا دا 200-دەن اسا فيلمنەن ٸرٸكتەلٸپ 10-اق فيلم قالدى. سوڭىنا دەيٸن «شەت تٸلٸندەگٸ ٷزدٸك فيلم» نوميناتسيياسى ٷشٸن جاپوندىق رەجيسسەر ەكەۋمٸز باق سىناستىق. شەشٸمٸ əلگٸندە ايتقانداي لوتەرەيا سيياقتى. ەڭ باستىسى, تٸزٸمگە ٸلٸندٸك. بٸز وسىمەن بەسٸنشٸ رەت «وسكارعا» ۇمتىلىس جاساپ وتىرمىز. بۇل قازاق كينوسىنىڭ كٶزگە ٸلٸنە باستاعانىنىڭ دəلەلٸ. رەسەيدەن كونچالوۆسكييدٸڭ «راي» فيلمٸ, قازاقستاننان «امانات» ٷزەڭگٸلەس كەلە جاتىر. Əسييا باعدəۋلەتقىزى دەگەن بويجەتكەن «اماناتتى» جەرٸنە جەتكٸزٸپ تالداپتى. وقىپ شىعىپ ايىزىم قاندى. وسىنداي ساۋاتتى جاستاردىڭ زامانى قازٸر. ەلزات ەسكەندٸر دەگەن جاس رەجيسسەردٸڭ بٸلٸگٸ سٷيسٸنتەدٸ. «ٶلٸاراسى» قازاقتىڭ جانىن جٸتٸ زەرتتەي العانىنىڭ ايعاعى. ەندٸگٸ كەزەك سولاردٸكٸ.
– پارسىنىڭ كياروستامي, پاناحي, فارحاديٸ بار, تٷرٸكتٸڭ دجەيلانى بار, حالىق تۇرمىسىنداعى دٸني, əلەۋمەتتٸك, ينتيمدٸك بولسىن شيەلەنٸستەردٸڭ پسيحولوگييالىق ەسەرلەرٸن اشىق سۋرەتتەيدٸ. ٶز ەلدەرٸندە كٶرەرمەنٸ جەتەرلٸك. ال بٸزدەگٸ وسى تاقىلەتتەس ٸزدەنٸستەرگە دەگەن تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك نەدەن?
– بۇنىڭ زاردابىن قازٸر شەگٸپ وتىرعانىمىزبەن, سەبەبٸ əرٸدە. وتارشىلدىقتىڭ قامىتىن كيدٸك, بəرٸ كوممۋنيستٸك تسەنزۋرانىڭ ەلەگٸنەن ٶتٸپ بارىپ ۇسىنىلدى. بٸز, تٸپتٸ, əلەم əدەبيەتٸمەن دە ورىس تٸلٸندە تانىستىق. ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تانىماستاي حالگە جەتتٸك, تٸپتەن, تانىعىمىز كەلمەيتٸن حال دە بٸزدٸڭ باسىمىزدا. ەندٸ كەلٸپ ەس جيىپ, ەتەگٸمٸزدٸ جاپتىق پا دەسەك, تەلەۆيدەنيە ٷندٸنٸڭ سەريالدارىمەن-اق دٸڭكەمٸزدٸ قۇرتىپ بٸتتٸ. باعدارلامالارىنىڭ سيقى اناۋ, əنشٸلەردٸڭ قوسىلىپ-اجىراسقانى. ول كٸمگە تəربيە?! مəدەنيەت ارناسىندا جٷسٸپبەك قورعاسبەكتٸڭ «كٸتاپحانا» دەگەن باعدارلاماسى بار ەدٸ, قازٸر جوق. نەگە? «رەيتينگ جوق» دەپتٸ. ٶز ەلٸنٸڭ əدەبيەتٸن, كينوسىن, مۋزىكاسى مەن جيۆوپيسٸن دəرٸپتەي المايتىن تەلەارنالارعا بازىنام بار. پسيحولوگييالىق ينتريگا اشىق كٶرٸنٸس تاپقان فيلمدەرگە كٶرەرمەننٸڭ دايىن بولماۋى قازٸرگٸ جاعدايدا تٸكەلەي تەلەۆيدەنيەگە بايلانىستى. مەملەكەتتٸڭ يدەولوگيياسىن جۇمىلا جاساۋىمىز قاجەت, بۇل بٶتەن ەمەس, ٶز مەملەكەتٸمٸز. حالىقتىڭ قابىلداۋ مəدەنيەتٸن قالىپتاستىراتىن سول تەلەارنالار.
– كينوعا توقسانىنشى جىلدارى كەلگەن «جاڭا تولقىندى» əدەبي ەليتا دا اسا قابىلداي قويماعان ەكەن…
– بۇعان تاڭدانۋدىڭ تٷك تە قاجەتٸ جوق. ٶنەردە جاسالعان جاڭالىقتاردى قوعامنىڭ بٸردەن قابىلداي الۋى ەكٸتالاي. كەزٸندە ابايدىڭ ٶلەڭٸن تٷسٸنگەن ورتاسى بولدى ما? جاڭالىق كەلگەندە فورتوچكادان كەلمەيدٸ, قۇيىن بوپ كەلەدٸ. الدىڭعى تولقىن اعالار, كەيٸنگٸ تولقىن ٸنٸلەر قاشاندا ٶزدەرٸنە تəن ٸزدەنٸسپەن كەلەدٸ. بٸر-بٸرٸن تٷسٸنە الماي جاتسا, ول دا تابيعي قۇبىلىس. سوسىن «جاڭا تولقىن» جٷز پايىز جاڭالىق اشتى دەۋگە كەلمەس. ولاردان شىنايىلىقتان قاشىپ, əدەيٸ ەرەكشەلەنگٸسٸ كەلگەندٸك تە بايقالادى. اسقار سٷلەيمەنوۆ پەن اندرەي تاركوۆسكييدٸڭ ەكەۋٸ دە ماعان ۇستاز. تاركوۆسكيي ەميگراتسيياعا كەتەرٸنٸڭ الدىندا ماعان ەكٸ جىل ساباق بەردٸ. اسەكەڭ دە, تاركوۆسكيي دە بٸر-بٸرٸن تانىمايتىن, بٸراق, ەكەۋٸ دە: «ايتپاق ويىڭدى ورامجاپىراقتىڭ ٸشٸنە جاسىر, وقۋشى قابىعىن ارشىسىن, ەڭبەكتەنسٸن», – دەيتٸن. «جاڭا تولقىننىڭ» سول كەزدەردە كينوعا كەلۋٸنٸڭ ٶزٸ ٷلكەن دٷنيە. ٷنسٸز جاتىپ العاندا قايتەر ەك? جاڭا تولقىن كەلٸپ شايىپ تۇرماسا, كينو ارناسىنا قاق تۇرادى. كٶرەرمەن قاق سۋدى ٸشپەيدٸ. ارتىمىزدان ەستافەتانى قاعىپ الاتىن جاستار كەرەك. Əيتپەسە, «وفيتسيانت رەجيسسەرلار», «وفيتسيانت جازۋشىلار» قاپتاپ كەتتٸ. بٷيتە بەرسەك, «وفيتسيانتتار» قوعامىنا اينالامىز. «شەگٸنەرگە جول جوق, ارتىمىزدا قازاقستان!».
– Əڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ٷسەن تورتاي
«اق جەلكەن» جۋرنالى, №2
اقپان, 2017
