foto: Baq.kz
Memleket basshysy 3 qańtar kúni atqarylǵan jumystardyń qorytyndysy týraly suhbat berip, elde bolyp jatqan oqiǵalar men ózgeristerge, memleket bolashaǵyna qatysy óz oilarymen bólisti.
«Ana tili» gazetinde jariialanǵan materialdyń mazmunyna toqtalsaq, infraqurylymdy jańǵyrtý, tsifrlyq transformatsiia men jasandy intellekttiń jaiy, ónerkásip pen aýyl sharýashylyǵyn damytý, áleýmettik saladaǵy strategiialyq qadamdar, sondai-aq bilim, ǵylym jáne mádenietti qoldaý syndy birneshe mańyzdy jaittardy atap ótýge bolady. Prezident aitqan bastamalar men máseleler jóninde sarapshylar óz pikirlerin bildirip jatyr.
Saiasattanýshy Ermek Toqtarov Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatyndaǵy mańyzdy máselelerdi atap ótti.
“Sarapshy atap ótkendei, áleýmettik saiasatty jetildirý aiasynda zeinetaqy, járdemaqy, shákirtaqy jáne memlekettik qyzmetkerlerdiń jalaqysy aitarlyqtai ósti. Ásirese, bazalyq jáne birlesken zeinetaqylardy, memlekettik járdemaqylardy keńeitilgen indeksteý arqyly arttyrý mańyzdy qadam boldy.
Búgingi tańda tsifrlyq transformatsiia men jasandy intellekttiń (JI) damýy álemdik úrdiske ainalyp otyr. Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda bul máselelerdiń memleket damýyndaǵy mańyzy airyqsha atap ótildi. Tsifrlandyrýdy tek memlekettik organdardyń nemese IT mamandarynyń isi dep qaraýǵa bolmaidy, ol qoǵamnyń ár salasyna áser etetin aýqymdy úrdiske ainaldy. Prezidenttiń málimdeýinshe, elimizdegi elektrondy úkimettiń damýy álemdik reitingte 24-shi orynǵa kóterilýine yqpal etti. Bul – mańyzdy jetistik, degenmen odan ári sapaly ózgerister engizip, innovatsiialyq sheshimderdi batyl túrde júzege asyrý qajet. Sondai-aq, banktik jáne qarjylyq sektordaǵy tsifrlyq ekojúie qalyptasyp, halyqtyń kúndelikti ómirin ońailata tústi”, - deidi saiasattanýshy.
Onyń aitýynsha, jasandy intellekti keńinen qoldanysqa engizý orasan zor múmkindikterge jol ashady.
“Astana Hub tehnoparkiniń jumysy da otandyq IT salasynyń órkendeýine tyń serpin berip keledi. Munda otandyq jáne sheteldik startaptar bir alańda bas qosyp, tájiribe almasýda. Jasandy intellekt baǵytyndaǵy jobalarda KazLLM syndy qazaq tiliniń úlken tildik modeliniń alǵashqy nusqasy jasaldy. Bul – ulttyq til men mádenietti qoldap qana qoimai, jalpy bilim berý men innovatsiialyq óndiristi damytýdaǵy úlken qadam. Sonymen qatar, jasandy intellektti keńinen engizý barysynda quqyqtyq jáne etikalyq máseleler týyndaityny sózsiz. Prezidenttiń aitýynsha, JI tehnologiialaryn retteý men olardy jaýapty qoldaný úlken mańyzǵa ie. Bir jaǵynan, jasandy intellekt memlekettik qyzmetterdi jyldam ári sapaly kórsetse, ekinshi jaǵynan, kiberqaýipsizdik, jalǵan kontent pen alaiaqtyq sekildi qaterlerge tosqaýyl qoiý qajettigi týyndaidy”, - deidi Ermek Toqtarov.
Saiasattanýshy aldaǵy ýaqytta Qazaqstannyń tsifrlyq habqa ainalý maqsatyna qol jetkizý úshin bilim berý júiesin jańǵyrtyp, jastardy JI tehnologiialaryna baýlý asa mańyzdy ekendigin atap ótti.
“Osy turǵyda Alem.AI halyqaralyq ortalyǵynyń ashylýy úlken úmit kúttiredi. Memlekettik deńgeide jasandy intellektke qatysty tyń jobalardy qoldaý, zańnamany jetildirý jáne etikalyq normalardy saqtaý – eldiń jahandyq básekege qabilettiligin nyǵaita túsetin basty baǵyt”, - dep oi túiindedi Ermek Toqtarov.
QR Prezidenti janyndaǵy QSZI Saiasi zertteýler bóliminiń bas sarapshysy Aigerim Abdrashitovanyń aitýynsha, suhbatta Qazaqstan halqynyń hal-ahýalyna, áleýmettik saiasatqa qatysty mańyzdy jaittar aitylǵan.
“Qazaqstanda sońǵy 2 jylda áleýmettik saiasat pen bilim berý salasynda birqatar mańyzdy bastamalar júzege asyrylyp keledi. Qolǵa alynǵan bul reformalar men baǵdarlamalar halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa, balalardyń bolashaǵyn qamtamasyz etýge jáne bilim berý júiesiniń infraqurylymyn jetildirýge baǵyttalǵan. Máselen, «Balalarǵa arnalǵan ulttyq qor» atty biregei baǵdarlama aiasynda qazaqstandyq balalar alǵash ret Ulttyq qordan tólemder ala bastady. Bul bastama jańa urpaqtyń ekonomikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne olardyń bolashaǵyn qarjylyq turǵydan qoldaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy qadam. Ulttyq qor aktivteriniń turaqty ósýi men qosymsha investitsiialyq kiristiń túsýi esebinen balalarǵa arnalǵan tólemder jyl saiyn ulǵaiyp otyratyn bolady. Qazirgi ýaqytta 6,9 mln astam bala qoldaýǵa ie boldy. Ótken jyly olardyń 304 815-i kámelettik jasqa toldy, bul olardyń turǵyn úi jaǵdaiyn jaqsartý nemese bilim aqysyn tóleý maqsatynda jinaqtalǵan qarajatty paidalanýyna múmkindik beredi. Uzaq merzimdi joba keleshekte halyq arasynda qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge jáne áleýmettik teńsizdikti azaitýǵa múmkindik beretin eskerý kerek”, - deidi Aigerim Abdrashitova.
Aigerim Abdrashitova, óz sózinde 2023 jyldan bastap bes jyl ishinde bazalyq zeinetaqynyń eń tómengi mólsherin kezeń-kezeńimen arttyrý josparlanǵanyn atap ótip málimetter keltirdi.
“Aita ketelik, 2024 jyly jiyntyq zeinetaqynyń ortasha mólsheri BJZQ tólemderin eseptemegende 130 414 teńgeni qurady. Bala týý boiynsha járdemaqy da jyl saiyn artyp otyr. Ótken jyly 1,2 jáne 3 bala týǵanda 140 296 teńge berilse, osy jyldan bastap 149 416 teńgeni qurap otyr. Biyldan bastap I top múgedektigi bar adamdarǵa arnalǵan járdemaqy 95 496 teńgeden 101 702 teńgege deiin, II top – 76 397 teńgeden 81 362 teńgege deiin, III top – 52 089 teńgeden 55 474 teńgege deiin ulǵaitylady. Bul sharalar halyqtyń áleýmettik qorǵalýyn qamtamasyz etýge jáne ómir súrý deńgeiin jaqsartýǵa yqpal etedi”,- degen sarapshy naqty málimetter keltirdi.
Aita ketelik, elimizde 460 myń oqýshyǵa arnalǵan 217 jańa mekteptiń qurylysy josparlanǵan. Búginde olardyń jartysyna jýyǵy salyndy. Bul joba úsh aýysymda oqytý máselesin túbegeili sheship, apatty jaǵdaidaǵy mektepterdiń sanyn joiýǵa jáne oryn tapshylyǵyn azaitýǵa múmkindik beredi.
“Memlekettik baǵdarlamanyń basty artyqshylyǵy - bilim berý infraqurylymyn damytýda qala men aýyl arasyndaǵy alshaqtyqty joiý. Jańa mektepter barlyq aimaqtarda sapaly bilim alýǵa teń qoljetimdilikti qamtamasyz etedi. Bilim berý infraqurylymyn damytý jáne qoljetimdilikti arttyrý qoǵamnyń jalpy damýyna jáne azamattardyń ómir sapasynyń jaqsarýyna yqpal etedi. Sońǵy jyldary qolǵa alynǵan áleýmettik jáne bilim berý reformalary Qazaqstannyń strategiialyq damýynyń mańyzdy bóligine ainaldy. Aldaǵy jyldary bul bastamalardyń jemisti nátijeleri qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasynyń artýyna jáne eldiń áleýmettik-ekonomikalyq turaqtylyǵyna yqpal etetini sózsiz”, - dep oi túiindedi sarapshy.
Halyq jazýshysy Smaǵul Elýbai Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Ana tili» gazetine bergen suhbatyndaǵy mańyzdy máselelerdi atap ótti.
“Suhbat jan-jaqty, tereń jazylǵan, esh jerde aitylmaǵan málimetter berildi, bul suhbat sonysymen qundy. Aitpai keletin apattar, byltyr kóktemdegi sý tasqyny, Mańǵystaýdaǵy ushaq apaty, bári-bári qamtylǵan. Erekshe atap aitatyn tusy - jýrnalist Erlan Júnistiń Nursultan Nazarbaev týraly qoiǵan saýaly bizge eń qyzyqty taraý boldy. 2022 jyly elimizde qos úkimet bolǵanyna ekinshi Prezident tuńǵysh ret óz oiyn bildirip, «qosarlanǵan bilikke eshqashan jol berilmeýi tiis», - dedi. Shyndyǵyna kelsek, qańtar oqiǵasyna tek qana qos úkimet túrtki bolǵan joq, onyń ishinde ashqursaq halyqtyń ashynyp kóshege shyǵýy da bar edi. Buǵan eń aldymen bul áleýmettik másele de sebep boldy. Milliondaǵan jastar úisiz, kúisiz júrgenin aityp shyryldaǵany ras. Osy urymtal tusty keibir toptar óz múddesine paidalanyp ketti. Mineki, osy aqiqatty Prezident Toqaev ashyq aitty”, - dedi Halyq jazýshysy.
Smaǵul Elýbaidyń pikirinshe, «Prezident – kásibi diplomat, sondyqtan halyqaralyq máselelerge kóbirek nazar aýdarady» degen saýal suhbat barysynda oryndy qoiylǵan.
“Osy suhbatta syrtqy saiasatpen Memleket basshysy kóp shuǵyldanyp ketti degen suraqtar oryndy qoiyldy. Toqaev Qazaqstannyń orta derjavaǵa ainalǵanyn ashyq aitty. Bul da elimizge kerek, bul investitsiiaǵa jol ashatyn múmkindik dep sanaimyn. 2 millionǵa jýyq ashqursaq qazaqstandyq bar ekeni de áńgimeden tys qalmady. Biz endigi jerde nazardy ishki saiasatqa basa aýdarýymyz qajet. Menińshe, áleýmettik jaǵdaiy tómen azamattarǵa kóńil bólý kerek. Sondai aq taǵy bir másele, qazir para alyp ustalǵan sheneýnik kóp. Paraqor sheneýnikter qalai qalyptasty? Jemqorlyq pen paraqorlyq qaidan paida boldy? Eger men Erlan Júnistiń ornynda bolsam, osy suraqty qoiar edim. Bizde qazir qudaidan qoryqpaityn qoǵam qalyptasty. Búkil halyqty quqyq qorǵaý oryndary qylmystan qorǵap edi ǵoi. Qazir olardyń jumysyn qalai retteimiz? Kóshpeli qoǵamda bolmaǵan paraqorlyq, jemqorlyq, qylmys, maskúnemdik, jezókshelik máselesi kóterilý kerek edi. Endeshe bizdiń eldimizde qylmysty joiýǵa betburys bolýy tiis dep oilaimyn. Jalpy suhbat búgingi qoǵamǵa kópshilikke Prezidenttiń úndeýi boldy. Qasym-Jomart Toqaev: «Jańaraiyq, tazaraiyq, ádiletti Qazaqstan quraiyq!» dedi. Shynyn aitsaq, Prezident - jalǵyz, biz - kóppiz, ádiletti qoǵamdy jasaityn biz, halyq, kópshilik. Bir jaǵynan bul suhbatty men Memleket basshysynyń janaiqaiy dep qabyldadym”, - dedi ol.
Smaǵul Elýbaidyń pikirinshe, qoǵamdyq-áleýmettik máselelerge, halyqaralyq qatynastaǵy protsesterge, el tarihyndaǵy basty oqiǵalarǵa Memleket basshysy tarpynan jan-jaqty, maǵynaly jaýaptar berilgen.
