Kanadalyq astyq tuqymy bizdi daǵdarystan qutqarady dep júrgen «Arhitektory býdýshego» filminiń avtorlaryna qatysty Aýyl sharýashylyǵy ministrimen áńgimelesken edik.
Elimizge kanadalyq selektsiianyń astyq tuqymyn ákelgen qazaqstandyq bir top jas TDFA (The Development Fund of Agriculture) brendimen agrokompaniia qurǵan. Kompaniia menedjerleri ózderiniń saittarynda jurtqa aqparat jariialady. Onda pandemiiadan keiingi ekonomikalyq daǵdarystan shyǵýdyń nusqasyn usynǵan. «Qazaqstanda 50 mln tonna túrli daqyldardy saqtaýǵa bolatyn 250 elevator salý kerek. Onyń ieleri 100 paiyz túrli astyq importtaýshy elder bolýy tiis. Bul banktegi qorǵalǵan depozit uiashyqtary siiaqty bolady», - delingen TDFA saitynda.
Ondaǵy avtorlar úkimetpen kelisimge kelmek niette. Bul múmkin be jáne belsendiler tyń ideia usynyp otyr ma, degen suraqty QR Aýyl sharýashylyǵy ministri Saparhan Omarovqa qoiǵan edik.
BIZDE IRI AGROHOLDING QURÝDYŃ SÁTSIZ TÁJIRIBESI BAR
– Saparhan Kesikbaiuly, Siz Qazaqstanda TDFA agroholdingi qurylǵanyn bilesiz be? Qazaqstandyq bir top jas jigit tipti «Arhitektory býdýshego» degen film shyǵarypty. Onda avtorlar aýyl sharýashylyǵyn qalai damytý kerektigin aitady. Siz sol filmdi kórdińiz be?
– Iá, men bul filmniń úsh bólimin de kórdim. Tipti men osy jobanyń bastamashylarymen de kezdestim. Olar Qazaqstanda iri agrarlyq azyq-túlik qoryn qurýdy usyndy. Bul bylaisha aitqanda agroholding. Onda óziniń astyq saqtaý júiesi, tuqymdyq banki, saqtandyrý qory, bilim taratý ortalyǵy, banki jáne saýda úii bolýy tiis degen pikirlerin aitty. Osy turǵyda qazaqstandyq astyq importtaýshylar esebinen arnaiy halyqaralyq aýmaqtyq mártebege ie 250 jańa elevator salýdy usynady. Munyń barlyǵy Qordyń menshigine konkýrssyz 5 mln gektar aýyl sharýashylyǵy jerin bergen jaǵdaida oryndalady degen shart qoiady. Biz bul tájiribeniń bárinen ótkenbiz, ótip te kelemiz. Mundai iri agroholding qurýdyń sońy nátijesiz bolǵany da tájiribemizde bar. Bir kezderi tuqymdyq qor da bolǵan. Biraq, salaǵa tiimdiligin kórsete alǵan joq. Qazir aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler tuqymdy ózderi satyp alady jáne jinaǵan ónimderin ózderi satady. Qazaqstanda 189 elevator bar. Olarǵa astyq syimai jatyr dep aita almaimyz. Keibiriniń tolyq qýatta jumys isteýine astyq kerek. Sondyqtan, bizge elevatordyń qajeti joq. Fermerlerdiń biliktiligin jetildirý úshin «Atameken» UKP-ń bilim beretin ortalyqtary jumys isteidi. Aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdi qarjylandyrýmen ainalysatyn «QazAgro» UBH» AQ men «QDB» AQ bar. Asa belsendi bolmasa da, ekinshi deńgeili bankter de bul salaǵa atsalysady.
Videony kórgen soń jáne joba bastamashylarymen kezdeskennen keiin bizde kóptegen suraqtar paida boldy. Mysaly, investitsiia tartý kózderin, investorlar Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasyna qandai jaǵdaida keletinin túsingim keledi.
Qandai da bir jeke investor muqiiat daiyndalmaǵan, óńdelmegen jobalardy qarjylandyrǵysy keledi dep oilamaimyn. Meili ol ózimizdiki bolsyn. Sheteldik investorlar tipti jolamaitynyna bek senimdimin. Onyń ústine biz qomaqty qarajat – 7 mlrd dollar jóninde aityp otyrmyz ǵoi. Bul qanshalyqty mańyzdy soma ekenine kóz jetkizý úshin Qazaqstannyń táýelsizdik jyldaryndaǵy barlyq sheteldik investitsiialarynyń kólemin kóre salsańyz jetip jatyr. Olardyń shyqqan ónimdi satý jónindegi josparlary da kúmándi. Tipti bular Qazaqstan álemdegi astyq pen dándi-burshaqty ónimdi saýdalaityn jalǵyz el emestigin, bul óte básekesi biik naryq ekenin eskermeidi. Belgili bir ónimniń az ǵana mólsherin ózge eldiń naryǵyna shyǵarý úshin tek kelissózge ǵana kem degende birneshe jyl ketedi. Álemniń kóptegen elderi importtalǵan tuqymnan alynǵan ónim eken dep birden úlken aqshaǵa satyp ala salady deý úlken qatelik jáne «tiimdi menedjerler» mol kiris kirgizedi degen pikir de durys emes. Tipti, 1200 «tiimdi menedjerge» úmitkerlerdi irikteý mehanizmderi de túsiniksiz. Óitkeni, kez-kelgen basqa biznestiń tiimdi menedjeri aýyl sharýashylyǵy salasynda tiimdi bola almaidy. Ol úshin agrarlyq salada mol tájiribesi bolýy kerek. Siz joba bastamashylary agroholdingterin salyqtan, memlekettik baqylaýdan bosatýdy jáne olarǵa memlekettiń 5 mln gektar jerin berýdi talap etip otyrǵanyn baiqadyńyz ba? Iaǵni, joba avtorlary memleket esebinen úi ishinen úi tikkileri keledi jáne memleket olardyń isterine aralaspaýy kerek eken. «Bizge 5 mln gektar jer ber, biz kommýnizm quramyz» degenge keltirip otyr.
– Iaǵni, Siz bul jobaǵa úlken kúmánmen qaraisyz ǵoi, solai ma?
– Tek beine materialdar men tanystyrylym slaidtaryna súienip, naqty iske asatyn joba ma, joq pa oǵan baǵa berý erte dep esepteimin. Biz aldymen óz suraqtarymyzǵa jaýap alýymyz kerek. Negizinde kez kelgen ideiany iske asyrýǵa bolady. Biraq, ol ideiany ábden jetildirip, pysyqtaý kerek qoi. Munda jobanyń búkil ideiasy importtalǵan kanadalyq tuqymnyń ainalasynan aspaǵandai áser qaldyrdy. Ekrannyń arǵy jaǵynda otyryp, bári ońai siiaqty aitady. Kanadalyq astyq tuqymyn satyp alasyń da egesiń, sosyn mol ónimniń astynda qalasyń. Aqiqattan góri ańyzǵa jaqyn. Kóptegen tájiribeli sharýalar, ǵalymdar men sarapshylar ósimdik sharýashylyǵyndaǵy tabysty anyqtaityn tek tuqym ǵana emes ekenin dálelmen aityp beredi. Mol ónim kóp jaǵdaida aýa raiyna, agrotehnikalyq is-sharalar keshenine, aýyl eńbekkerleriniń tájiribesi men sheberligine bailanysty bolady.
- Video avtorlary kanadalyq tuqymdy synaqtan ótkizý úshin tájiribeli fermerlerdi yntymaqtasa jumys isteýge shaqyrǵanyn bilesiz be?
- Osy pilottyq jobaǵa qatysýshylardyń biri oǵan bir tonna kanadalyq tuqymnyń quny 5 mln teńgege shyqqanyn aitty. Dál osyndai sapadaǵy basqa importtyq jáne qazaqstandyq tuqymdardyń tonnasy 150-200 myń teńgeden bolatyn edi dedi. Ol Aqmola oblysyndaǵy egis alqabyna kanadalyq tuqymdy ekti. Ádettegidei tyńaitqysh ta qoldandy. Biraq, gektaryna 20 tsentnerden aspaityn ónim aldy. Eń qyzyǵy, qazaqstandyq «Altyn sapa» men «Shortandinskaia» sortyn ekken kórshi egis alqaptarynan da sondai ónim alyndy. Tipti olar mineraldyq tyńaitqyshty paidalanbaǵan. Soltústik Qazaqstan oblysynyń egis alqaptaryna Kanadadan ákelingen tuqymnyń ónimi gektaryna 15 tsentner, Germaniiadan ákelingen tuqym gektaryna 24 tsentner, al reseilik «Omskaia-36» sorty gektaryna 23,5 tsentnerden ónim bergen. Pilottyq jobaǵa qatysqan fermerler joba avtorlary mundai nátijeden túńilip ketkenderin aitady. Sondyqtan, jurtqa myńdaǵan «tiimdi fermalary» bar fantastikalyq jahandyq agroholding týraly aitýdyń ornyna, eń bolmaǵanda bir shaǵyn fermerlik sharýashylyq qurǵandary durys edi. Sosyn, agronomdardyń, mehanizatorlardyń, veterinarlardyń, saýynshylardyń, zootehnikterdiń mindetterin ózara bólip, otandyq naryqta elge paidaly bir ónim shyǵarýdy bastaǵandary jón be edi, dep oilaimyn. Bylaisha aitqanda, aldymen aýyl sharýashylyǵy degen ne ekenin túsinip, kúshterin salyp, baqtaryn synap kórýleri kerek edi. Eger, isteri ilgeri basyp jatsa ideialaryn odan ári damytsyn. Bolmasa, otandyq fermerlermen nemese óndiristik kooperatsiialarmen ónimdi ótkizý jóninde yntymaqtastyq ornatqandary durys bolar ma edi. Ádette solai isteledi.
– Suhbat bergen «Arhitektory býdýshego» jobasynyń avtory pilottyq jobaǵa qatysqan fermerlerge kanadalyq astyq tuqymynyń ónimin tómen etip kórsetińder dep siz qysym jasady deidi. Buǵan ne deisiz?
– Bul ótirik jáne kórermender men oqyrmandardyń pikirin qozdyrý úshin aitqan sóz dep esepteimin. Aýyl sharýashylyǵy ministrligi ónimdilik pen jalpy óndiris nátijeleri ósiminiń joǵary bolǵanyna ǵana múddeli. Jap-jas jigitterdiń óz maqsattaryna jetý úshin ótirikten jiirkenbeitinderi óte ókinishti.
– Onda video avtorlaryna bos jer joq, degen jaýabyńyzdy túsindire ketseńiz. Bul ras pa?
– Ózińiz oilap qarańyzshy. Búkil el boiynsha egistik kólemi 25,6 mln gektar. Sonyń 22,5 mln gektaryna biyl egin egildi. Qalǵan jerler parǵa jyrtylǵan. Video avtorlary osy 22,5 million gektar jerdiń «tek 5 million gektaryn» suraidy. Biraq, bul jerlerge egin egip, eńbektenip júrgender ne bolady? Olarmen qalai jumys isteitinderin aitpaidy, túsindirmeidi. Men olarǵa osy jaǵdaidyń bárin túsindirdim. Biraq bu jigitterdiń «Eki pikir bar, bireýi meniki, ekinshisi durys emes» degen qaǵidamen jumys isteitinderi maǵan unaǵan joq. Sol sebepti meni «satqyndardyń» tizimine qosyp qoiǵan.
– Iaǵni, bos jer joq? Al, ministrlik biyl anyqtaǵan birneshe million gektar jer she? Bul týraly ministrliktiń baspasóz qyzmeti birneshe ret habarlaǵan bolatyn.
– Iá, biz pilottyq rejimde tórt oblysta aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi paidalanýǵa kosmomonitoring júrgizdik. 7,7 million gektar aýyl sharýashylyǵy jerlerin anyqtaǵanymyz ras. Alaida, qazirgi ýaqytta paidalanylmai jatqan egistik alqaptar alańy bar bolǵany 48,6 myń gektar. Qalǵany mal sharýashylyǵyna arnalǵan jaiylymdyq jerler. Paidalanylmai jatqan jerlerdi anyqtaý jumysy jalǵasady. Paidalanylmai jatqan egistik alqaptardyń aýdany artýy múmkin. Biraq, sońǵy jyldary aýyl sharýashylyǵyna degen qyzyǵýshylyq artqan. Sondyqtan, paidalanylmai artyq jatqan jer bolady dep aita almaimyn. «Arhitektory býdýshego» jobasynyń jigitteri el qatarly jerdi jalǵa berý konkýrstaryna qatysyp, zańdy túrde jer telimin alýǵa tolyq quqyqtary bar ekenin túsiný kerek.
– Paidalanylmaityny anyqtalǵan aýyl sharýashylyǵy jerlerin ne isteisizder?
– Tekserilgen birinshi jylda uiǵarym beriledi jáne 10 ese joǵary salyq esepteledi. Ekinshi jyly baqylaý tekserisi júrgiziledi. Nusqama oryndalmaǵan jaǵdaida jerdi alý úshin materialdar sotqa jiberiledi. Sot sheshiminen keiin ǵana memleketke qaitarylǵan jer ýchaskesi konkýrstyq negizde sharýalarǵa beriledi. Qazaqstan zańnamasyna sáikes aýyl sharýashylyǵy jerleri respýblika azamattaryna konkýrstyq negizde beriledi. Konkýrsqa qatysýǵa ótinimderdi jartysy qoǵamdyq uiym ókilderinen turatyn oblys ákimdikteri janyndaǵy komissiialar qaraidy. Bul konkýrsqa barlyq azamattar qatysýǵa quqyly. «Arhitektory býdýshego» jobasynyń avtorlary aýyl sharýashylyǵy jerlerin uzaq merzimdi jalǵa berý konkýrstaryna zańdy túrde qatysýǵa quqyǵy da, múmkindigi de bar. Sondai-aq, olar óz ideialaryn júzege asyrý úshin fermerlermen kooperatsiia jóninde yntymaqtastyq máselelerin qarastyra alady.
MENIŃ OLIGARH TÝYSYM JOQ
– Taǵy bir ashyq suraq qoiýyma ruqsat etińizshi. «Arhitektory býdýshego» jobasynyń avtory suhbatynda sizdiń jubaiyńyzdyń aýyl sharýashylyǵy jerleri bar dedi. Bul ras pa?
– Joq, múlde olai emes. Meniń ózimde de, jubaiymda da aýyl sharýashylyǵy jeri joq. Jubaiymnyń aýyldyq eldi mekende tek 2,5 gektar jeri bar. Biraq onyń aýyl sharýashylyǵyna qatysy joq. Ol jer ýchaskesi zańdy túrde alynǵan jáne deklaratsiialanǵan. Artyq sóz bolmas úshin aita keteiin, jubaiym ekeýmizdiń týystarymyzdyń da aýyl sharýashylyq jerleri joq. Olar oligarh emes jáne aýyl sharýashylyǵy biznesimen múldem ainalyspaidy. Munyń bárin tekserý qiyn emes.
– Prezident agroónerkásip keshenin damytý jónindegi jańa ulttyq jobany ázirleýdi tapsyrdy. Bul baǵyttaǵy jumys qalai júrip jatyr?
– Bul qujattyń tujyrymdamasy biyl jeltoqsan aiynda daiyn bolady. Sodan keiin ol «Atameken» UKP, salalyq odaqtar men fermerler qaýymdastyqtarynyń ókilderi, agrarlyq sala ǵalymdary bar jumys tobyna jiberiledi. Aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń jańa strategiiasyn ázirleý kezinde biz óńirlerdiń áleýeti men erekshelikterin eskergimiz keledi. Sondyqtan, jumys tobyna oblys ákimderiniń orynbasarlary da qosylǵan. Bulardan bólek, BUU-nyń aýyl sharýashylyǵy jáne azyq-túlik uiymdary da tartylǵan. Agroónerkásip keshenin damytýdyń qazirgi memlekettik baǵdarlamasy 2021-jyly aiaqtalady. Sondyqtan bizdiń qazirgi mindetimiz – buryn mejelengen kórsetkishterdiń oryndalýyn qamtamasyz etý, fermerlerdi memlekettik qoldaý jobalaryn saqtaý. Fermerler memlekettik qoldaý basymdyqtarynyń jii ózgeretinine únemi shaǵymdanady. Sonyń saldarynan olar uzaq merzimdi jospar qura almaidy. Josparsyz kez kelgen biznesti júrgize almaisyz. Sondyqtan biz agrarlyq saiasattyń sabaqtastyǵyn saqtap, ony biznes úshin tartymdy etý basymdyǵyn belgiledik. Mysaly, biz qarapaiym fermerlerdiń memlekettik qoldaýǵa tez qol jetkizýleri úshin birqatar kedergilerdi alyp tastadyq. «QazAgro» Holdinginiń enshiles uiymdarynyń kepildik saiasatyn jeńildettik. Qazirdiń ózinde jaqsy nátije bar. Mysaly, 2018-jyly Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵyna biznesmender 365 mlrd teńge investitsiia salsa, 2019 jyly bul kórsetkish 495 mlrd teńgege jetti. Iaǵni, 30%-ǵa artyq. Biyl pandemiiaǵa qaramastan AÓK sektory turaqty damyp keledi. Negizgi kapitalǵa salynǵan investitsiialardyń 16 paiyzdyq ósimi agroónerkásip sektorynyń barynsha investitsiialyq-tartymdy bola bastaǵanyn dáleldeidi.
