Qańtardyń shyńyltyr aiazynda Aqtóbedegi saiasi temperatýrany «hidjab» daýyn týdyrýshy toptyń áielder qaýymy joǵarylatty. Jergilikti biznes toptarynyń tasasyndaǵy jeke-dara qarsylyq toptar men olardyń qozǵaýshy kúshteri qazir qysqy uiqyda. Solardyń bos qalǵan oryndaryn ýaqytsha ielengen, qyrkúiekten beri balalaryn hidjappen mektepke kirgize almai júrgen dástúrli dinimizdi moiyndamaityndar kásibi zańger, jergilikti jýrnalisterdiń qolymen internet-resýrstarda «qar ústinde namaz oqý» kórinisin óte utymdy paidalanyp, qoǵamdyq pikir týǵyzdy. Munyń ózi saiasi temperatýrasy tómendep ketken Aqtóbede oppozitsiianyń shań basqan ornyn kimderdiń ielengisi kelip jatqanyn anyq dáleldedi. Qalanyń jańa «Batys» yqshamýdanynda salynǵan sý jańa gimnaziiaǵa óte ashýly oranǵan áielderdiń talabyna Májilis depýtaty, Aýǵan soǵysynyń ardageri Baqytbek Smaǵul men oblystyq bilim basqarmasynyń bastyǵy Lázzat Orazbaeva jaqsy toitarys berdi. Alaida osy alańda Májilistegi Aýǵan soǵysynyń ardageriniń sózinen góri jergilikti jaǵdaidy jaqsy biletin aqtóbelik aqsaqal nemese qarasaqaldyń: «Ata-babań Siriiadan oramalǵa oranyp kelgen joq, sý ishken qudyǵyń osy jer, bilim alǵan mektebiń osy jer. Zaiyrly memlekettiń zaiyrly zańy unamasa, hidjab kigen memleketke ketýińe jol ashyq» degen sózi jetispei turdy.
Osy kórinis 2011, 2016 jyldary Aqtóbege jaǵylǵan dini radikalizm boiaýynyń áli keppegenin kórsetedi. Oblys boiynsha 2500 sábidiń ekpe almaýy, oblystaǵy radikalizmniń jarylys oshaǵy – Keńqiiaqta 45 mektep oqýshysynyń hidjab sheshpegendigi úshin mektepke kire almai júrgeni – dini saladaǵy jaǵdaidyń áli túzelip ketpegenin ańǵartady. Bes aidan beri oramal úshin soǵysyp júrgen áielder kózderi jáýteńdep otyrǵan balalarynyń qatardan qalyp bara jatqanyn analyq túisikpen sezinip jandary yshqynsa da, qatyp qalǵan dogmanyń jetegindegi jalǵan namysy qurǵyr báribir jibermei tur. Degenmen, Aqtóbedegi «hidjab maidanyndaǵy» alǵashqy jeńilister de tirkeldi. Búginde 200-den astam mektep, kolledj oqýshysy bastaryndaǵy bailaýdy sheshse, 75-i ǵana raiynan qaitqan joq. Jaqyn kúnderi dini fanatizm jetegindegi shesheleri raiynan qaitsa, qyzdarynyń da qýana-qýana qatarlastaryna qosylar kúni jaqyn. Ázirshe eki toqsannan beri «hidjab maidanyndaǵy» ásirebelsendilikke mekteptiń áiel muǵalimderi ǵana laiyqty toitarys berip tur.
Ákimder reitinginde Qyrymbek Kósherbaev, Baýyrjan Báibek, Áset Isekeshovpen birge únemi aldyńǵy tórttikti bermeitin Berdibek Saparbaev 2016 jyldyń kúzinde Bas prokýror bastaǵan desanttyq toptyń kezdesýinde «teraktilerdiń ishten ne syrttan keletin qarjylandyrý kózderin anyqtaimyz», - dep ýáde bergen edi. Sol joly óte belsendi, Bas prokýrordan góri Prezident Ákimshiliginiń jetekshisine uqsaityn Jaqyp Asanov Aqtóbe radikalizminiń áleýmettik beinesin bylaisha sipattady: «Basym kópshiligi buryn sottalǵan, kádimgi qylmysker, Qurandy qolyna ustamaǵan, dinnen habary joq, otbasynan bezgen, baýyrlaryn, týystaryn qadirlemeitin, qarańǵy, saýatsyz adam».
Al, ótken jyldyń jeltoqsanynan beri Aqtóbe oblystyq qylmystyq ister jónindegi mamandandyrylǵan sotynda burynǵy «Aǵaiyndy tórteý» qylmystyq tobynyń jetekshisi Erkin Izbasar tobyna qatysty qaralyp jatqan qylmystyq is «munai urlap, salafitterdi qarjylandyrý» isine núkte qoiý maqsatynda júrgizilip jatqandai. «Tórteýdiń isi» qylmystyq materialdary 1990-shy jyldardyń kinosyn kóp kórgen tergeýshiniń qiialynan týǵan dúniege uqsap ketken. Bul jerde Erkin Izbasardy 1990-shy jyldardyń ortasynan ýaqyt mashinasy sýyryp alyp, qazirgi sot zalyna otyrǵyzyp qoiǵan siiaqty, aqsha bopsalady dep aryz jazǵan kýáler sot zalynda sózderinen ainyp, tura qashýǵa daiyn tur. 2016 jylǵy maýsymdaǵy teraktiden soń oblystyq ishki ister basqarmasynyń burynǵy orynbasary búrkemelegen top Aqtóbedegi Qytai munai kompaniiasy quzyryndaǵy Baiǵanin aýdanynyń elsizdegi kenishterinen aýyr júk kólikterimen munai urlap, ony Aqtóbedegi jasyryn munai zaýytyna ótkizip otyrǵany anyqtaldy. Qaralyp jatqan qylmystyq iste múgedek Erkin Izbasar urlanǵan munaidyń ár tonnasynan 1 teńgeden alyp otyrdy degen aiyptyń salmaǵy aýyr. «Aǵaiyndy tórteý» isiniń syrtynda munai urlaý biznesin baqylaýda ustap otyrǵan Aqtóbe oblystyq ishki ister basqarmasynyń burynǵy orynbasary Ahanov isi tasada qalyp barady. Óńirdegi jyldyń eń úlken oqiǵasy dep osy daýdy ataýǵa bolady.
Degenmen, dini jaǵdaidy qalypqa túsirý úshin jasalyp jatqan áreketterge qaramastan, Siriia soǵysynan qashyp-pysyp oralyp jatqan jergilikti salafit qazaqtardyń aramyzda jasyrynyp júrýi de múmkin. Osy kúnge deiin Siriiada soǵysqan 500 qazaqstandyqtyń qanshasy Aqtóbeden ekeni belgisiz.
Mine, osy jaǵdailar – QR Prezidenti saparlarynda únemi qaitalaityn «óndirisi joǵary, infraqurylymdary jaqsy damyǵan, intellektýaldy adamdary kóp» «Qutty meken –Aqtóbeniń» jaqsy sipattamasyna kóleńke túsirip tur. Qysqasy, ideologiialyq jiptiń bir ushy bosap ketken. Bosaǵan shetin saiasi keńistikti bos qaldyrmaityn qyraǵy toptar ustap aldy. Aqtóbe oblysynda mektep, kolledj oqýshylary men ata-analardyń bailanys nasharlap, áleýmettik az qamtylǵan toptar qoǵam nazarynan tys qaldy, memlekettik mekemeler men qoǵamdyq uiymdar baqylaýdy álsiretken. Al, Aqtóbe oblysynda jurttyń kóńilinen shyǵyp jatqan isterge – aýdan ortalyqtarynyń túgel gazdandyrylýy, biylǵy jyldan bastap 1000-adamnan asatyn turǵyny bar, kólik jolyna jaqyn iri eldimekenderge kógildir otynǵa tartylýyn ataýǵa bolady. 2017 jyl boiynsha 51 mektep salyndy, kezekte turǵan azamattar jer telimderin qiyndyqsyz alyp, sport mektepteri kóptep salynyp, kúrdeli jóndeýden ótip jatyr.
Aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirý, baý-baqsha egý, olardy óńdeýde Aqtóbe oblysy aqsap tur. Sýarmaly jerlerdi kóbeitý úshin sý jinaý kerek dep sheshken Berdibek Saparbaev ótken jyldyń qysynda sý qoimalaryn qulyptap, nátijesinde Aqtóbeniń shetki bóligi sýǵa ketip, adamdar ashyq aspan astynda qaldy. Burynǵy saiajailar ornyna ruqsatsyz salynǵan úileri sýǵa aǵyp ketip, ne kirýge múldem jaramsyz bolyp qalǵan turǵyndarǵa ótken jyldyń maýsymynda qalanyń shetindegi kórikti jer – Qýrailydan 8 sotyqtan jer telimderi bólinip, tipti shaǵyn úiler de salyp berdi. Osylaisha, jiyrma jyldan beri áleýmettik jarylys oshaǵyna ainalyp kele jatqan saiajaidaǵy aǵaiyndardyń tirshiligi de ájeptáýir túzelip qaldy. Taǵy bir kemshilik – shaǵyn jáne orta biznes nysandar tegershiginiń durys ainalmai otyrǵany. Aýyl sharýashylyǵymen ainalysatyn qurylymdar óte az. Eńbekke qabiletti, jumyssyzdyqtan bazarǵa ketken áielder qaita orala almai júr. Erlerdiń kásibi – vahta, taksi, kúzetshilik. Kópshilik adamdardyń óz kásibin ashýǵa qulyqsyzdyq tanytýy ne júrgize almaý sebebi nede? Osy jaǵy belgisiz.
Daǵdarys óńirdegi iri oiynshylardy ketirdi: Aqtóbe oblysynyń Álibekmola men Qojasai kenishterinde jumys istep jatqan Reseidiń Lýkoil kompaniiasynyń enshiles qurylymdary Aqtóbeden baiaǵyda ketip, úlesin Qytai munai-gaz korporatsiiasy qaǵyp aldy. Sol siiaqty Muǵaljar aýdanyndaǵy «Iýbileinoe» kenishinde jumys istei bastaǵan reseilik altyn qazýshy kompaniiasy la turalap tur. Resei úlesindegi «Orys mys kompaniiasynyń» bólimshesi Hromtaý aýdanynda Kóktaý kenishinde mys qazýda. Daǵdarys, RF Orynbor oblysynyń Aqtóbede jumys isteitin birikken kompaniialarynyń jumysyna da kesirin tigizdi. 850 myń turǵyny bar Aqtóbe oblysy – Resei naryǵyna tym tar, ol jaqtyń jaǵdaiynyń bul jaqtyń jaǵdaiynan máz emestigi beseneden belgili. Esesine quny 1 milliard dollar turatyn Qytaidyń himiialyq óńdeýshi kásiporyndary keldi. Týra bir jyl buryn Saparbaev Pekinge baryp kelisim jasasqan.
Daǵdarys kezindegi jergilikti naryqtaǵy eń úlken oiynshy – gaz taratý stansalary. Bul jerde de burynǵy klandyq toptardyń quzyryndaǵy gaz taratý jelileri, gaz quiatyn janarmai beketteri birtindep ýystan shyǵyp jatyr. Onyń ústine, alǵashqy indýstrialandyrý jyldary úkimettiń 800 million AQSh dollaryna salynǵan «SNPS-Aqtóbemunaigazdyń» Jańajoldaǵy gazóńdeýshi zaýyttary gaz óndirýdi jyldan jylǵa ulǵaityp keledi. Qytailar Aqtóbe oblysy turǵyndary úshin suiytylǵan gazdyń ár tonnasyn 28 myń teńgeden saýdaǵa shyǵarady. Oblystyń tutyný kólemi – ai saiyn 9 myń tonna.
Alaida, negizgi gaz taratý jelisiniń biligi – basqa almatylyq kompaniiada. Saparbaev kelgeli gazdyń bólshek saýdasymen ainalysatyn aqtóbelik seriktestikter ekonomikalyq kontrabandamen ainalysty dep aiyptaldy. Jergilikti klandar úlesten qaǵylǵan soń 2015 jyldyń 14 qyrkúieginen bastap Aqtóbe oblysyn basqaryp kele jatqan Berdibek Saparbaevqa qaita-qaita aqparattyq shabýyldar jasalyp keledi. Jergilikti naryqtaǵy úlken oiynshylar almasty, jańa oiynshylar keldi. Aqtóbelik kásipker Lapshinniń tamasha biznesi, onyń ýysynan julyp alynǵan Aqtóbedegi shaǵyn munai óńdeý zaýyty da oiynshyqqa ainaldy. Menshiktik quqyǵy áli belgisiz. Jergilikti turǵyndarǵa jumys berip turǵan osy shap-shaǵyn kishkentai óndiris «salafitterdi qarjylandyrý» isimen, Izbasar isimen muqiiat jymdastyryldy.
25 jyl ishinde Aqtóbeniń basym óndirisquraýshy, salyq bazasyn quraýshy iri hrom kásiporyndary men munai kenishterindegi úlesinen Aqtóbe óńiriniń halqy quralaqan qaldy. Oligarhtar quzyryndaǵy alpaýyt kásiporyndardyń jergilikti infraqurylymdardy qiratyp, ekologiialyq zardaptarǵa soqtyrǵany úshin óńir turǵyndary ishtei qarsy. Bul qarsylyq – sybaǵadan qur qalǵan jergilikti klandar qarsylyǵynan múlde basqa. Onyń ústine, sońǵy eki terakt, daǵdarys, iri óndiris oryndaryndaǵy qysqartýlar – el ishin abyrjytyp tastaǵany anyq. Aslan Mýsinniń elden ketýi de biznes-klimatqa keri áserin tigizdi. Táýelsizdik kúni merekesinde jergilikti yqpaldy biznes tulǵalardan syi-siiapatyn aiamaityn Saparbaevtyń syrtqy ashyqtyǵyna qaramastan, Aqtóbe óńiri tomaǵa-tuiyq qalypqa tústi. Jurt qulyqsyz. Kei jaǵdaida Aqtóbede bas kóteretindei adam qalmaǵandai bolyp turady.
Degenmen, qazynanyń kilti kimniń qolynda bolsa, qazannyń qulaǵy da sonyń quzyrynda bolatynyn umytýǵa bolmas...
Baian Sársembina,
Aqtóbe
Ult portaly
.jpg)