قاڭتاردىڭ شىڭىلتىر ايازىندا اقتٶبەدەگٸ ساياسي تەمپەراتۋرانى «حيدجاب» داۋىن تۋدىرۋشى توپتىڭ ەيەلدەر قاۋىمى جوعارىلاتتى. جەرگٸلٸكتٸ بيزنەس توپتارىنىڭ تاساسىنداعى جەكە-دارا قارسىلىق توپتار مەن ولاردىڭ قوزعاۋشى كٷشتەرٸ قازٸر قىسقى ۇيقىدا. سولاردىڭ بوس قالعان ورىندارىن ۋاقىتشا يەلەنگەن, قىركٷيەكتەن بەرٸ بالالارىن حيدجاپپەن مەكتەپكە كٸرگٸزە الماي جٷرگەن دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸ مويىندامايتىندار كەسٸبي زاڭگەر, جەرگٸلٸكتٸ جۋرناليستەردٸڭ قولىمەن ينتەرنەت-رەسۋرستاردا «قار ٷستٸندە ناماز وقۋ» كٶرٸنٸسٸن ٶتە ۇتىمدى پايدالانىپ, قوعامدىق پٸكٸر تۋعىزدى. مۇنىڭ ٶزٸ ساياسي تەمپەراتۋراسى تٶمەندەپ كەتكەن اقتٶبەدە وپپوزيتسييانىڭ شاڭ باسقان ورنىن كٸمدەردٸڭ يەلەنگٸسٸ كەلٸپ جاتقانىن انىق دەلەلدەدٸ. قالانىڭ جاڭا «باتىس» ىقشامۋدانىندا سالىنعان سۋ جاڭا گيمنازيياعا ٶتە اشۋلى ورانعان ەيەلدەردٸڭ تالابىنا مەجٸلٸس دەپۋتاتى, اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸ باقىتبەك سماعۇل مەن وبلىستىق بٸلٸم باسقارماسىنىڭ باستىعى لەززات ورازباەۆا جاقسى تويتارىس بەردٸ. الايدا وسى الاڭدا مەجٸلٸستەگٸ اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرٸنٸڭ سٶزٸنەن گٶرٸ جەرگٸلٸكتٸ جاعدايدى جاقسى بٸلەتٸن اقتٶبەلٸك اقساقال نەمەسە قاراساقالدىڭ: «اتا-باباڭ سيرييادان ورامالعا ورانىپ كەلگەن جوق, سۋ ٸشكەن قۇدىعىڭ وسى جەر, بٸلٸم العان مەكتەبٸڭ وسى جەر. زايىرلى مەملەكەتتٸڭ زايىرلى زاڭى ۇناماسا, حيدجاب كيگەن مەملەكەتكە كەتۋٸڭە جول اشىق» دەگەن سٶزٸ جەتٸسپەي تۇردى.
وسى كٶرٸنٸس 2011, 2016 جىلدارى اقتٶبەگە جاعىلعان دٸني راديكاليزم بوياۋىنىڭ ەلٸ كەپپەگەنٸن كٶرسەتەدٸ. وبلىس بويىنشا 2500 سەبيدٸڭ ەكپە الماۋى, وبلىستاعى راديكاليزمنٸڭ جارىلىس وشاعى – كەڭقيياقتا 45 مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ حيدجاب شەشپەگەندٸگٸ ٷشٸن مەكتەپكە كٸرە الماي جٷرگەنٸ – دٸني سالاداعى جاعدايدىڭ ەلٸ تٷزەلٸپ كەتپەگەنٸن اڭعارتادى. بەس ايدان بەرٸ ورامال ٷشٸن سوعىسىپ جٷرگەن ەيەلدەر كٶزدەرٸ جەۋتەڭدەپ وتىرعان بالالارىنىڭ قاتاردان قالىپ بارا جاتقانىن انالىق تٷيسٸكپەن سەزٸنٸپ جاندارى ىشقىنسا دا, قاتىپ قالعان دوگمانىڭ جەتەگٸندەگٸ جالعان نامىسى قۇرعىر بەرٸبٸر جٸبەرمەي تۇر. دەگەنمەن, اقتٶبەدەگٸ «حيدجاب مايدانىنداعى» العاشقى جەڭٸلٸستەر دە تٸركەلدٸ. بٷگٸندە 200-دەن استام مەكتەپ, كوللەدج وقۋشىسى باستارىنداعى بايلاۋدى شەشسە, 75-ٸ عانا رايىنان قايتقان جوق. جاقىن كٷندەرٸ دٸني فاناتيزم جەتەگٸندەگٸ شەشەلەرٸ رايىنان قايتسا, قىزدارىنىڭ دا قۋانا-قۋانا قاتارلاستارىنا قوسىلار كٷنٸ جاقىن. ەزٸرشە ەكٸ توقساننان بەرٸ «حيدجاب مايدانىنداعى» ەسٸرەبەلسەندٸلٸككە مەكتەپتٸڭ ەيەل مۇعالٸمدەرٸ عانا لايىقتى تويتارىس بەرٸپ تۇر.
ەكٸمدەر رەيتينگٸندە قىرىمبەك كٶشەرباەۆ, باۋىرجان بەيبەك, ەسەت يسەكەشوۆپەن بٸرگە ٷنەمٸ الدىڭعى تٶرتتٸكتٸ بەرمەيتٸن بەردٸبەك ساپارباەۆ 2016 جىلدىڭ كٷزٸندە باس پروكۋرور باستاعان دەسانتتىق توپتىڭ كەزدەسۋٸندە «تەراكتٸلەردٸڭ ٸشتەن نە سىرتتان كەلەتٸن قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸن انىقتايمىز», - دەپ ۋەدە بەرگەن ەدٸ. سول جولى ٶتە بەلسەندٸ, باس پروكۋروردان گٶرٸ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ جەتەكشٸسٸنە ۇقسايتىن جاقىپ اسانوۆ اقتٶبە راديكاليزمٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك بەينەسٸن بىلايشا سيپاتتادى: «باسىم كٶپشٸلٸگٸ بۇرىن سوتتالعان, كەدٸمگٸ قىلمىسكەر, قۇراندى قولىنا ۇستاماعان, دٸننەن حابارى جوق, وتباسىنان بەزگەن, باۋىرلارىن, تۋىستارىن قادٸرلەمەيتٸن, قاراڭعى, ساۋاتسىز ادام».
ال, ٶتكەن جىلدىڭ جەلتوقسانىنان بەرٸ اقتٶبە وبلىستىق قىلمىستىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ مامانداندىرىلعان سوتىندا بۇرىنعى «اعايىندى تٶرتەۋ» قىلمىستىق توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ەركٸن ٸزباسار توبىنا قاتىستى قارالىپ جاتقان قىلمىستىق ٸس «مۇناي ۇرلاپ, سالافيتتەردٸ قارجىلاندىرۋ» ٸسٸنە نٷكتە قويۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانداي. «تٶرتەۋدٸڭ ٸسٸ» قىلمىستىق ماتەريالدارى 1990-شى جىلداردىڭ كينوسىن كٶپ كٶرگەن تەرگەۋشٸنٸڭ قييالىنان تۋعان دٷنيەگە ۇقساپ كەتكەن. بۇل جەردە ەركٸن ٸزباساردى 1990-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان ۋاقىت ماشيناسى سۋىرىپ الىپ, قازٸرگٸ سوت زالىنا وتىرعىزىپ قويعان سيياقتى, اقشا بوپسالادى دەپ ارىز جازعان كۋەلەر سوت زالىندا سٶزدەرٸنەن اينىپ, تۇرا قاشۋعا دايىن تۇر. 2016 جىلعى ماۋسىمداعى تەراكتٸدەن سوڭ وبلىستىق ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى بٷركەمەلەگەن توپ اقتٶبەدەگٸ قىتاي مۇناي كومپانيياسى قۇزىرىنداعى بايعانين اۋدانىنىڭ ەلسٸزدەگٸ كەنٸشتەرٸنەن اۋىر جٷك كٶلٸكتەرٸمەن مۇناي ۇرلاپ, ونى اقتٶبەدەگٸ جاسىرىن مۇناي زاۋىتىنا ٶتكٸزٸپ وتىرعانى انىقتالدى. قارالىپ جاتقان قىلمىستىق ٸستە مٷگەدەك ەركٸن ٸزباسار ۇرلانعان مۇنايدىڭ ەر تونناسىنان 1 تەڭگەدەن الىپ وتىردى دەگەن ايىپتىڭ سالماعى اۋىر. «اعايىندى تٶرتەۋ» ٸسٸنٸڭ سىرتىندا مۇناي ۇرلاۋ بيزنەسٸن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان اقتٶبە وبلىستىق ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى احانوۆ ٸسٸ تاسادا قالىپ بارادى. ٶڭٸردەگٸ جىلدىڭ ەڭ ٷلكەن وقيعاسى دەپ وسى داۋدى اتاۋعا بولادى.
دەگەنمەن, دٸني جاعدايدى قالىپقا تٷسٸرۋ ٷشٸن جاسالىپ جاتقان ەرەكەتتەرگە قاراماستان, سيرييا سوعىسىنان قاشىپ-پىسىپ ورالىپ جاتقان جەرگٸلٸكتٸ سالافيت قازاقتاردىڭ ارامىزدا جاسىرىنىپ جٷرۋٸ دە مٷمكٸن. وسى كٷنگە دەيٸن سيرييادا سوعىسقان 500 قازاقستاندىقتىڭ قانشاسى اقتٶبەدەن ەكەنٸ بەلگٸسٸز.
مٸنە, وسى جاعدايلار – قر پرەزيدەنتٸ ساپارلارىندا ٷنەمٸ قايتالايتىن «ٶندٸرٸسٸ جوعارى, ينفراقۇرىلىمدارى جاقسى دامىعان, ينتەللەكتۋالدى ادامدارى كٶپ» «قۇتتى مەكەن –اقتٶبەنٸڭ» جاقسى سيپاتتاماسىنا كٶلەڭكە تٷسٸرٸپ تۇر. قىسقاسى, يدەولوگييالىق جٸپتٸڭ بٸر ۇشى بوساپ كەتكەن. بوساعان شەتٸن ساياسي كەڭٸستٸكتٸ بوس قالدىرمايتىن قىراعى توپتار ۇستاپ الدى. اقتٶبە وبلىسىندا مەكتەپ, كوللەدج وقۋشىلارى مەن اتا-انالاردىڭ بايلانىس ناشارلاپ, ەلەۋمەتتٸك از قامتىلعان توپتار قوعام نازارىنان تىس قالدى, مەملەكەتتٸك مەكەمەلەر مەن قوعامدىق ۇيىمدار باقىلاۋدى ەلسٸرەتكەن. ال, اقتٶبە وبلىسىندا جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ جاتقان ٸستەرگە – اۋدان ورتالىقتارىنىڭ تٷگەل گازداندىرىلۋى, بيىلعى جىلدان باستاپ 1000-ادامنان اساتىن تۇرعىنى بار, كٶلٸك جولىنا جاقىن ٸرٸ ەلدٸمەكەندەرگە كٶگٸلدٸر وتىنعا تارتىلۋىن اتاۋعا بولادى. 2017 جىل بويىنشا 51 مەكتەپ سالىندى, كەزەكتە تۇرعان ازاماتتار جەر تەلٸمدەرٸن قيىندىقسىز الىپ, سپورت مەكتەپتەرٸ كٶپتەپ سالىنىپ, كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتٸپ جاتىر.
اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن ٶسٸرۋ, باۋ-باقشا ەگۋ, ولاردى ٶڭدەۋدە اقتٶبە وبلىسى اقساپ تۇر. سۋارمالى جەرلەردٸ كٶبەيتۋ ٷشٸن سۋ جيناۋ كەرەك دەپ شەشكەن بەردٸبەك ساپارباەۆ ٶتكەن جىلدىڭ قىسىندا سۋ قويمالارىن قۇلىپتاپ, نەتيجەسٸندە اقتٶبەنٸڭ شەتكٸ بٶلٸگٸ سۋعا كەتٸپ, ادامدار اشىق اسپان استىندا قالدى. بۇرىنعى ساياجايلار ورنىنا رۇقساتسىز سالىنعان ٷيلەرٸ سۋعا اعىپ كەتٸپ, نە كٸرۋگە مٷلدەم جارامسىز بولىپ قالعان تۇرعىندارعا ٶتكەن جىلدىڭ ماۋسىمىندا قالانىڭ شەتٸندەگٸ كٶرٸكتٸ جەر – قۋرايلىدان 8 سوتىقتان جەر تەلٸمدەرٸ بٶلٸنٸپ, تٸپتٸ شاعىن ٷيلەر دە سالىپ بەردٸ. وسىلايشا, جيىرما جىلدان بەرٸ ەلەۋمەتتٸك جارىلىس وشاعىنا اينالىپ كەلە جاتقان ساياجايداعى اعايىنداردىڭ تٸرشٸلٸگٸ دە ەجەپتەۋٸر تٷزەلٸپ قالدى. تاعى بٸر كەمشٸلٸك – شاعىن جەنە ورتا بيزنەس نىساندار تەگەرشٸگٸنٸڭ دۇرىس اينالماي وتىرعانى. اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن قۇرىلىمدار ٶتە از. ەڭبەككە قابٸلەتتٸ, جۇمىسسىزدىقتان بازارعا كەتكەن ەيەلدەر قايتا ورالا الماي جٷر. ەرلەردٸڭ كەسٸبٸ – ۆاحتا, تاكسي, كٷزەتشٸلٸك. كٶپشٸلٸك ادامداردىڭ ٶز كەسٸبٸن اشۋعا قۇلىقسىزدىق تانىتۋى نە جٷرگٸزە الماۋ سەبەبٸ نەدە? وسى جاعى بەلگٸسٸز.
داعدارىس ٶڭٸردەگٸ ٸرٸ ويىنشىلاردى كەتٸردٸ: اقتٶبە وبلىسىنىڭ ەلٸبەكمولا مەن قوجاساي كەنٸشتەرٸندە جۇمىس ٸستەپ جاتقان رەسەيدٸڭ لۋكويل كومپانيياسىنىڭ ەنشٸلەس قۇرىلىمدارى اقتٶبەدەن باياعىدا كەتٸپ, ٷلەسٸن قىتاي مۇناي-گاز كورپوراتسيياسى قاعىپ الدى. سول سيياقتى مۇعالجار اۋدانىنداعى «يۋبيلەينوە» كەنٸشٸندە جۇمىس ٸستەي باستاعان رەسەيلٸك التىن قازۋشى كومپانيياسى لا تۇرالاپ تۇر. رەسەي ٷلەسٸندەگٸ «ورىس مىس كومپانيياسىنىڭ» بٶلٸمشەسٸ حرومتاۋ اۋدانىندا كٶكتاۋ كەنٸشٸندە مىس قازۋدا. داعدارىس, رف ورىنبور وبلىسىنىڭ اقتٶبەدە جۇمىس ٸستەيتٸن بٸرٸككەن كومپانييالارىنىڭ جۇمىسىنا دا كەسٸرٸن تيگٸزدٸ. 850 مىڭ تۇرعىنى بار اقتٶبە وبلىسى – رەسەي نارىعىنا تىم تار, ول جاقتىڭ جاعدايىنىڭ بۇل جاقتىڭ جاعدايىنان مەز ەمەستٸگٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. ەسەسٸنە قۇنى 1 ميلليارد دوللار تۇراتىن قىتايدىڭ حيمييالىق ٶڭدەۋشٸ كەسٸپورىندارى كەلدٸ. تۋرا بٸر جىل بۇرىن ساپارباەۆ پەكينگە بارىپ كەلٸسٸم جاساسقان.
داعدارىس كەزٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ نارىقتاعى ەڭ ٷلكەن ويىنشى – گاز تاراتۋ ستانسالارى. بۇل جەردە دە بۇرىنعى كلاندىق توپتاردىڭ قۇزىرىنداعى گاز تاراتۋ جەلٸلەرٸ, گاز قۇياتىن جانارماي بەكەتتەرٸ بٸرتٸندەپ ۋىستان شىعىپ جاتىر. ونىڭ ٷستٸنە, العاشقى يندۋستريالاندىرۋ جىلدارى ٷكٸمەتتٸڭ 800 ميلليون اقش دوللارىنا سالىنعان «سنپس-اقتٶبەمۇنايگازدىڭ» جاڭاجولداعى گازٶڭدەۋشٸ زاۋىتتارى گاز ٶندٸرۋدٸ جىلدان جىلعا ۇلعايتىپ كەلەدٸ. قىتايلار اقتٶبە وبلىسى تۇرعىندارى ٷشٸن سۇيىتىلعان گازدىڭ ەر تونناسىن 28 مىڭ تەڭگەدەن ساۋداعا شىعارادى. وبلىستىڭ تۇتىنۋ كٶلەمٸ – اي سايىن 9 مىڭ توننا.
الايدا, نەگٸزگٸ گاز تاراتۋ جەلٸسٸنٸڭ بيلٸگٸ – باسقا الماتىلىق كومپانييادا. ساپارباەۆ كەلگەلٸ گازدىڭ بٶلشەك ساۋداسىمەن اينالىساتىن اقتٶبەلٸك سەرٸكتەستٸكتەر ەكونوميكالىق كونتراباندامەن اينالىستى دەپ ايىپتالدى. جەرگٸلٸكتٸ كلاندار ٷلەستەن قاعىلعان سوڭ 2015 جىلدىڭ 14 قىركٷيەگٸنەن باستاپ اقتٶبە وبلىسىن باسقارىپ كەلە جاتقان بەردٸبەك ساپارباەۆقا قايتا-قايتا اقپاراتتىق شابۋىلدار جاسالىپ كەلەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ نارىقتاعى ٷلكەن ويىنشىلار الماستى, جاڭا ويىنشىلار كەلدٸ. اقتٶبەلٸك كەسٸپكەر لاپشيننٸڭ تاماشا بيزنەسٸ, ونىڭ ۋىسىنان جۇلىپ الىنعان اقتٶبەدەگٸ شاعىن مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتى دا ويىنشىققا اينالدى. مەنشٸكتٸك قۇقىعى ەلٸ بەلگٸسٸز. جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا جۇمىس بەرٸپ تۇرعان وسى شاپ-شاعىن كٸشكەنتاي ٶندٸرٸس «سالافيتتەردٸ قارجىلاندىرۋ» ٸسٸمەن, ٸزباسار ٸسٸمەن مۇقييات جىمداستىرىلدى.
25 جىل ٸشٸندە اقتٶبەنٸڭ باسىم ٶندٸرٸسقۇراۋشى, سالىق بازاسىن قۇراۋشى ٸرٸ حروم كەسٸپورىندارى مەن مۇناي كەنٸشتەرٸندەگٸ ٷلەسٸنەن اقتٶبە ٶڭٸرٸنٸڭ حالقى قۇرالاقان قالدى. وليگارحتار قۇزىرىنداعى الپاۋىت كەسٸپورىنداردىڭ جەرگٸلٸكتٸ ينفراقۇرىلىمداردى قيراتىپ, ەكولوگييالىق زارداپتارعا سوقتىرعانى ٷشٸن ٶڭٸر تۇرعىندارى ٸشتەي قارسى. بۇل قارسىلىق – سىباعادان قۇر قالعان جەرگٸلٸكتٸ كلاندار قارسىلىعىنان مٷلدە باسقا. ونىڭ ٷستٸنە, سوڭعى ەكٸ تەراكت, داعدارىس, ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارىنداعى قىسقارتۋلار – ەل ٸشٸن ابىرجىتىپ تاستاعانى انىق. اسلان مۋسيننٸڭ ەلدەن كەتۋٸ دە بيزنەس-كليماتقا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ مەرەكەسٸندە جەرگٸلٸكتٸ ىقپالدى بيزنەس تۇلعالاردان سىي-سيياپاتىن ايامايتىن ساپارباەۆتىڭ سىرتقى اشىقتىعىنا قاراماستان, اقتٶبە ٶڭٸرٸ توماعا-تۇيىق قالىپقا تٷستٸ. جۇرت قۇلىقسىز. كەي جاعدايدا اقتٶبەدە باس كٶتەرەتٸندەي ادام قالماعانداي بولىپ تۇرادى.
دەگەنمەن, قازىنانىڭ كٸلتٸ كٸمنٸڭ قولىندا بولسا, قازاننىڭ قۇلاعى دا سونىڭ قۇزىرىندا بولاتىنىن ۇمىتۋعا بولماس...
بايان سەرسەمبينا,
اقتٶبە
ۇلت پورتالى
.jpg)