Keshe qyzyq boldy. Túnde tús kórippin. Túsimde ǵajap is kórippin. Týra óńim siiaqty. Poiyzda otyr ekenmin deiim. Qaida bara jatqanymdy Qudai bilsin. Terezesi bar. Biraq odan dala kórinbeidi. Bir qyzyq álem. Kýpede eki-aq adambyz. Qarsymdaǵy qariianyń túrin shyramytyp otyrmyn. Júzi óte jyly, etene tanys. Tani kettim. Oi, qýanǵanym-ai sol kezde. Shydai almai:
- Viktor Frankl emessiz be? - dep daýystap jiberdim.
- Iá, Shánjarhan. Viktor Frankl atań bolamyn, ainalaiyn, - dedi. Mine qyzyq! Qazaqsha sóilep otyr. Qýanyp kettim. Ana tili nemis qoi onyń. Men nemisshe bilmeimin. Mundai jaqsy bolar ma!
- Qazaqsha qaidan bilesiz? - deppin júregim jaryla jazdap.
- Shánjarhan-aý, saǵan ne bolǵan? Transtsendentti álemde til degen
problema joq qoi. Til shartty qubylys. Bul jaqta tek LOGOSPEN sóilesemiz. LOGOSTY qazaq tilimen de sheber jetkizýge bolady. Shyny kerek, keide qazaqsha sóilegen maǵan unaidy. Qazaq tilindegi maqal, taqpaq, jyr, óleń, hikmet, qissalardy tyńdaǵanda kezde kádimgidei dýh alamyn. Men ondai kezde Shákárimniń ana hikmetin jatqa aitqandy jaqsy kóremin, - dedi de:
Sheber til júirik oidy sheshe bilse,
Taýsylar dep oilama sózdiń keni,
Jyr, óleń, nasihat sóz, maqal, taqpaq
Taýyp aitsa – daýasyz derttiń emi! - dep bir shýmaq óleńdi qazaqsha tógip sala bersin álgi jerde. Aýzym ashylyp men otyrmyn.
- Shákárimdi qaidan bilesiz? - deimin tańǵalyp.
- Keshe meniń LOGOTERAPIIaMYDY aýdarǵanda «Rýhtar birlestigi» degen bólimdi oqymadyń ba?
- Oqydym.
- Oqysań sol. MÁN izdep, qundylyq óndirip, artynda ǵibratty iz qaldyrǵan adamdar bolmys sipatynda transtsendentti álemde bir birimen kedergisiz aralasyp, quralasyp júre beredi. Sýbekti men obektiniń tutastyǵy ǵoi. Olar álemmen birge de emes, bólek te emes. Turǵan bir ǵajap qupiia dersiń! Keiin ólip bu jaqqa kelip jatsań, óz kózińmen kórip tańǵalasyń. Biraq sharty sol, ol úshin artyńda ǵibratty iz qalý kerek. Mádeni qundylyq óndirip, keiingi urpaqqa qaldyrýyń kerek.
- Sonda qalai, biz qazir ǵaiyp álemde júrmiz be?-dedim men tańǵalyp.
- Iá, da. Men qazir ontologiialyq ólshemde ómir súrem. Jái senimen tildesý úshin, meni Táńiri taǵala ontikaǵa ainaldyrdy da, denege kirgizip, senimen arnaiy saparlas etti.
- Arnaiy? Táńirdiń ózi? Ne úshin? Bul kezdesýdiń ne hikmeti bar?
- Bul Táńirdiń saǵan bergen syilyǵy dep bilem, Shánjarhan. On aidan beri 5-6 jigit jabylyp, meniń LOGOTERAPIIaMYDY qazaq tiline aýdarǵan joqsyńdar ma? Bul sonyń qurmetine. Táńiri taǵala aqyńdy jemeidi.
- Iá, kitapty aýdardyq. Onda Muhit, Aibek, Sultandar nege joq? Olar da kitapty quraýǵa qatysty ǵoi?
- Atań qazaqtan mynadai jaqsy sóz qalǵan, balam. «Uiqydan ótken nas joq. Qymyzdan ótken as joq. Qyryqtan asqan jas joq» degen. Olar otyzǵa endi toldy. Qyryqtyń qyrqasynan assyn, sosyn olarǵa da osyndai sapar násip bolady. Sen komandanyń úlkeni bolǵandyqtan osyndai ǵajap sapar saǵan ǵana násip boldy. Sapar aiaqtalmai turǵanda mazalaǵan suraqtaryń bolsa surap al, - dedi. Ózimdi mazalaǵan suraqty qoiýǵa oqtalyp turdym da kenet kilt toqtadym. «Ái, ózimdi ǵana oilaǵanym qate bolar. Naǵyz er jeke basynyń emes, eldiń qamyn jese kerek-ti. Odan da biraz jurtty mazalaǵan suraqtardyń jaýabyn bilip alaiyn. Ózimshildikke salynbaiyn» dep ózime toqtaý saldym da búi dedim:
- Frankl ata, ótkende bir táp-táýir qazaq qyzy FB-daǵy paraqshasyna jaman sýretin salyp qoiypty. Ol buryn jap-jaqsy qyz edi. Bir kúni ózinen-ózi turdy da omyraýyn aǵytyp, eki anarynyń qaq ortasyna deiin jalańashtap, kúlli erkektiń qumarlyǵyn qozdyryp, selfi jasapty da lentaǵa salyp qoiypty. Bu zaman ne bop barady?
- Al? Salsa ne bopty?
- Qalai, salsa ne bopty? Ondai uiat is - qazaq qyzyna tán emes! Qazaq qyzdary keýdesin eshqashan jalańash kórsetpegen. Qos anaryn nekeli jarynan basqaǵa ustatpaǵan, - deimin men qyzynyp.
- Sonda ne, qazaqtan basqa halyqtyń qyzdary omyraýyn asha beredi degiń kep tur ma? - dedi Frankl ata. Qarsy suraq qoiylǵanda sasyp qaldym da:
- Endi jalpy aityp jatqanym ǵoi. Buryn bizde ondai bolmaǵan.
- Buryn ondai selfi barlyq elde bolmaǵan. Qazaq qyzynyń anaryn jarqyratyp selfi jasap, sýretin lentaǵa ashyq qoiýynan shoshyp qajeti joq. Onyń isi zańdy. Ol tabiǵattyń talabyn oryndap tur, - demesi bar ma. Osyny estigende óz qulaǵyma ózim senbedim. Shoshyp ketip:
- Frankl ata, siz be osy sózdi aityp turǵan? Qalaisha durys? Bul masqara ǵoi. Uiatsyzdyq qoi? Qalaisha arsyzdyqty qoldap tursyz? Ózińiz eshe kitapta «Adam arly bolý kerek» deisiz. Bul qaidan shyqqan qaishylyq?
- Ai, Shánjarhanym-ai, jasyń 40-tan assa da nadandyǵyń qalmady-aý
seniń. Ol endi bylai. Beri qara. Muqiiat tyńda.
- Eki qulaǵym sizde, - dep aýzyna qarap qappyn. Ishimnen «Neýjeli bul da ekijúzdi ǵalym boldy» dep ýaiymdap otyrmyn.
- Balam, adamnyń ishinde «túpki motiv» degen bolady. Iaǵni adam bul ómirde avtomatty túrde nemese beisanaly túrde bir nársege eriksiz talpynady. Men ony «MÁNGE talpynys» dep atadym. Ony óziń de aityp, FB-da jazyp júrsiń, solai emes pe?
- Iia, solai. (Ishimnen «Bu kisi FB-da meniń posttarymdy jibermei oqityn bop tur ǵoi sonda» dep qoiam)
- Mine, sol motiv kez kelgen adamǵa tynyshtyq bermeidi. Ishten túrtedi de turady. Ana qyzǵa da sol negizgi motiv maza bermei jatyr. Ol kúnige lentany ashyp qaraidy. Qarasa, eldiń bári daralanyp, bir birinen erekshelenip, jetken jetistikterin jarysa salyp jatyr. Ol qyzdyń da túri, minezi basqadan bólek. Ol da dara tirshilik iesi. Táńiri taǵala barlyq adamdy qaitalanbas ǵajap etip jaratqan. Bireýde bar daryn men daralyq ekinshide kezdespeidi. Adam bolý – daralaný! Iaǵni túpki rýhani túisik oǵan «Men basqalar siiaqty emespin. Men dara tulǵamyn. Men erekshemin» dep signal jiberip jatyr,- dei bergende shydai almai:
- Sóitse ne eki emshegin sýretke túsirip daralaný kerek pe eken? Sol durys pa endi? - dep daýystap jiberdim. Frankl atam baisaldy qalpyn buzbastan maǵan qarap:
- T-ó-ó-ó-ý, Shánjarhan-ai, sen óziń Bekejan myrza syqyldy sózdi bóle berdiń ǵoi. Tolstoi atańnyń ne degenin bilesiń be? Ol «Liýdi ýchatsia kak govorit, a glavnaia naýka - kogda i kak molchat» degen dep aiaq astynan oryssha sóilep ketti. - Sen áńgimeni úzbeseishi. Óziń de qissa aityp otyrǵanda bireý-mireý sózińdi bólse jaqsy kóresiń be? - dep qazaqshalap uialtyp tastady.
- Keshirińiz. Ekinshi qaitalanbaidy, - dedim eki qulaǵym qyzaryp. – Aita berińiz,-dedim.
.- Sonymen qazaq qyzy bireýge uqsaǵysy kelmeidi. Noologikalyq ózegindegi rýhani bolmysy «Myna tobyrdan bólinip shyq. Daralan. Qudai úshin bireýge uqsap ketpeshi» dep shyńǵyryp jatyr. Daralaný úshin oǵan eń birinshi qundylyq kerek. Ár adamnyń kókireginde qundylyq saqtaityn sandyq bolady. Ony menen kóri Qunanbaidyń balasy hákim Abai ádemi beinelep jetkizgen. Qarashy, Abai qalai sóileidi:
Ishtegi kirdi qashyrsań,
Túsedi Haqtyń sáýlesi.
Júrektiń kózi ashylsa,
Adamzattyń hikmet keýdesi - dep Abaidan úzindi oqymasy bar ma álgi jerde.
- Siz Abaidy da tanisyz ba? - deimin odan saiyn esim ketip.
- Aittym ǵoi jańa. Bu jaqta bárimiz birgemiz. Hákim Abai munda eń jaqyn dostarymnyń biri. Keide qasynda saǵattap otyryp óleńderin tyńdaimyn. Oi, bir ǵajap TULǴA! Qudaidyń qazaqqa bergen úlken baǵy dese de bolady! - dep tamsanyp qoiady. Sóitti de sózin qaita sabaqtap:- Sonymen qundylyq saqtaityn sandyqty Abai «HIKMET KEÝDESI» dep atady. Mine sol sandyqqa HIKMET pen QUNDYLYQ jinalmasa, adam aýrý bolady,- dei berip edi, men:
- Ekzistentsiia vakýmy! - dep daýystap jiberdim taǵy da shydai almai ári sol termindi biletinimdi aityp maqtanǵym kelip. Ol:
- Ái, sabazym, osy joly jaradyń! Durys aitasyń. Ol aýrýdyń aty - Ekzistentsiia vakýmy. Iaǵni hikmetsiz keýde júre kele, qýys keýdege ainalady. Aitpaqshy qazaq tilinde «QÝYS KEÝDE» degen tirkes ilkiden bar emes pe?
- Iá, bar. Biraq ol sál basqalai maǵynada aitylady.
- Jaraidy, eshteńe etpeidi. Sol tirkesti termin etip alsań bolady. Bul kádimgi diagnoz. Qundylyq jinap, keýdeni kirden arshyp, adam bir sáýleli MÁNGE umtylmasa, onyń sońy túrli tragediiaǵa soqtyrady
- Sonymen ne boldy, ata? Baǵanyǵy qyzdyń isi durys boldy ma álde
qate boldy ma? - dedim shydai almai.
- Shánjarhan, Qudai úshin, qit etse «Durys pa?», «Burys pa?» deitin eski moraldik tanymdy tastashy. Bul tozyǵy jetken kóne tanym. Men barlyq eńbegimde osyny birneshe ret eskerttim.
- Endi qalai tanýym kerek? Aq pen qarany ajyratý kerek shyǵar?
- Iá da. Onsyz bola ma?! Biraq kim aitty saǵan álemde AQ jáne QARA degen eki-aq tús bar dep? AQ tústiń ózin jeke dara tekserseń álemdegi sansyz tús bir ǵana AQ tústen bólinedi. Jáne onyń túbi joq. Shartty túrde ǵana olardy jeti túske bólgenbiz. Iaǵni AQ tústi bolmystyq turǵydan tarqatsań, ishinen san alaýan tús shubatylyp shyǵa beredi. Tipti sheksiz deýge bolady. Qudaidyń qudireti degen osy! Endi osyny barlyq tanymǵa qoldan. Sony meńgerseń búkil qoǵamdy AQ pen QARAǴA bólip qaraityn nadandyqtan qutylasyń. Dana bolý, oishyl bolý degen kez kelgen adamnyń daralyǵyn kóre bilý jáne sony sózsiz moiyndaý!
- Endi?
- Tilimdi alsań budan bylai moraldik tanymnan birjola ket. Máselege ontologiialyq qyrynan kel. Bolmysty túbinen ajyratyp úiren. Zattyń tabiǵatyn, sipatyn bólshektep tanýǵa tyrys. Sonda ǵana jaryqqa shyǵasyń. Iaǵni suraqty «Durys pa, burys pa?» dep emes «Bul is MÁN tabýǵa kómek pe álde kedergi me?» dep sura. «Kómek» deseń ilip al. «Kedergi» deseń tastai sal. Bitti! Sosyn problema bolmaidy,-dei bergende kýpege jap-jas, ádepti kiingen hám sypaiy sóileitin bir jolserik kelinshek ruqsat surap kirdi de:
- Mister Frankl shai ma, kofe me? - dedi. Frankl:
- Men ekeýin de ishpeimin. Durysy ishýge muqtaj emespin. Men qazir árýaq sipatyndamyn. Maǵan LOGOS bolsa jetip jatyr. Sodan ǵana rýhym qýat alady. Al, Shánjarhan áli ólgen joq. Denesinde júr. Sondyqtan oǵan sút qatqan kúreń shai ákel, - dedi. Jolserik maǵan jyly júzben qarap:
- Aitpaqshy, qutty bolsyn! Logoterapiiany qazaqsha shyǵarypsyńdar
ǵoi. Jalǵasyn kútemiz!- dedi de: - Jaqsy, shaidy qazir daiyn qylamyn, - dep ketýge ainala berip edi Viktor atam taǵy da:
- Ái, qyzym, qoldyń súti bolsynshy. Bizdiń Shánjarhan magazinniń ótirik sútin ishe almaidy. Sosyn qant kerek emes. Býharskii meiiz ben keptirilgen órik ákelshi. Bul bala «belaia smert» dep qantty jemeidi. Shaidy meiizben ishedi, - dedi. Jolserik: «Maqul, ata» dedi de shyǵyp ketti. Ishimnen «Qudaia toba, onyń bárin qaidan biledi» dei bergenimshe Frankl maǵan qarap «Solai ma Shánjarhan? Meiizi bar úidi perishte kúzetpei me?» degende tipten qulap qala jazdadym. Men:
- Iia, qissada solai kelgen. Nuhtan bastalǵan oqiǵa ǵoi.
- Iia, sony aityp otyrmyn ǵoi. Ái, qazaqtyń qissasy keremet qoi, shirkin! Qissa ónerinde evreiden ozbasańdar, qalmaisyńdar. Solaryńa riza bolam. Ásirese ana «Otbasyn hrestomatiiasyn» jazatyn so-avtor qyzylordalyq jigittiń aty kim edi?
- Aibek pa?
- Joq, Aibekti bilem ǵoi, ana TABYN she?- dep rýyn aitty.
- Muhit pa?
- Iia, sol. Sonyń meiiz týraly bir jaqsy taqpaǵy bar edi ǵoi. Sony umytyp otyrmyn. Aityp jibershi, - dedi. Men toqtalmastan:
Shoqtanyp túzilgen.
Tátti joq júzimnen
Piskende balbyrap,
Butadan úzilgen.
Ákelgen jumaqtan,
Sýarǵan bulaqtan
Meiizi bar úidi
Perishte unatqan, - dep taqpaqty taq-taq etkizdim.
- Oi, osy taqpaq keremet unaidy she! Sen eldiń ishinde qissa aityp otyryp, osy taqpaqty oqyǵanda myna jaqta biz máz-meiram bop jatqan jerimizde bir-bir aýnap túsemiz. «Ai, jaraisyń, Muhit! Taqpaqty qatyrady» dep kúlli árýaq bir shýlasyp alamyz, - dedi. Sóitkenshe bolǵan joq jolserik qoldyń súti qosylǵan bir kese buira shai men bir ýys meiiz ákep dastarqanǵa qoidy da: «Suhbattaryńyz mándi bolsyn!» dep shyǵyp ketti.
- Sonymen ne aityp otyr edik baǵana? - dedi atam.
- Suraqty durys qoiý jaily bop jatqan. Jaraidy, onda suraqty ontologiialyq tásilmen qoiam. Ana qyzdyń qos anaryn jarqyratyp selfi jasap lentaǵa qoiýy MÁN tabýǵa kómek pe álde kedergi me?
- O, mine kórdiń be, ýje aqylyń ósti! Jaraisyń jas qazaq! Ták sonymen bul selfidi bylai taldaimyz. Qazaq qyzy elden erek kóringisi keldi. Ol durys! Rýhtyń ámirin oryndap, toptan shyǵýǵa talpyndy. Biraq jalańash anarymen selfi jasap daralanǵanda bir tobyrdan shyqty da, ekinshi bir essiz tobyrǵa top ete qaldy. Qazaqsha ony «Boqty boqqa ursań bylsh etedi» deidi. (Men ishimnen «Men bilmeitin qaidaǵy joq maqaldardy qaidan biledi?» dep qoiamyn) Biraq oǵan ursyp, moral oqýǵa bolmaidy. Oǵan kómektesý kerek. Ony ekzistentsiia vakýmynan alyp shyǵatyn mehanizmdi kúsheitý kerek.
- Qalai?
- Qoǵamda qundylyqty kóterý qajet. Ana qyzdyń rýhani ózeginde ózine ǵana tán qaitalanbas talant jatyr. Ol qyz mindetti túrde bir nársege beiim. Darynsyz, ikemsiz adam bolmaidy. Bolady desek, onda «Qudai barlyq adamdy teń jaratqan» degen ádildik printsipine qaishy kelemiz. Biraq onyń tabiǵi jolmen daralanyp shyǵýyna áleýmettik taǵdyr kedergi keltirgen. Iaǵni ata-anasy týǵan týystary «Ái, qoi ol ónerdi. Odan da mynany oqy. Zato jumysyń bolady. Keiin osy mamandyqpen jaqsy pul tabasyń» dep daralyǵyn janshyp tastaǵan. Qyzyǵatyn zaty qalmaǵan soń pendeniń qundylyq jinaýǵa qulqy bolmaidy. Eger jany qalaityn igilikti isimen shuǵyldansa, sol salanyń mamandaryn zerttep, kýmirleriniń ómirin aqtaryp, sýretterin jinap ózinshe damyr edi. Biraq áli de kesh emes. Adam pozitsiiasyn bir-aq sekýndta aýystyrady. Rýhtyń da keremeti sonda. Eshqashan birjola shyrmaýǵa túspeidi.
- Qundylyqty qalai jinaidy?
- Onyń saý adamǵa arnalǵan eki túri bar. Birinshisi «Jasampaz qundylyq». Ol kezde adam beiimine qarai zeiinin shyńdaidy. Úiirmege barady. Ónerine óner qosady. Shyǵarmashylyqpen shuǵyldanyp, bir zattan bir zatty jasaǵanda keýdesi qundylyqqa tolyp, salihaly jolmen daralanady. Oǵan áli kelmei jatsa, ekinshi ádisti qoldansyn. Ony «Sezim qundylyǵy» deidi. Ol kezde basqanyń týdyrǵan mádeni ónimin tutynady. Teatrǵa barsyn, kontsertten qalmasyn. Ný, jelatelno dástúrli ánshilerdi tyńdaǵan jaqsy. Ili Músilim Ámzeniń folklorly orkestrmen beretin kontsertin jibermesin. Basqaǵa qaidam, ózime Mańǵystaýdaǵy Abyldyń kúii «ABYL» qatty unaidy. Tunyp turǵan filosofiia ǵoi shirkin! Men ony myna transtsendetti álemde jii kórem. Kórgen saiyn «Abyl, osy kúidi qalai shyǵarǵansyń ǵoi?! Ǵajap qoi mynaýyń!» dep riza bolam. Ne bolmasa ol qyz mýzeige barsyn. Olai etýge aqshasy bolmasa, batyp bara jatqan kúnge qarasyn. Qyzaryp batqan kúnniń ózi adamnyń keýdesin qundylyqqa toltyrady. Osylaisha adam qundy tirshilik iesine ainalady. Boijetkenniń keýdesi qundylyqqa tolǵan kezde «Sanjar, men qalai daralansam bolady?» dep senen aqyl suramaidy da. Sondyqtan elge moral oqi bermei, tutynatyn qundylyq usynyńdar.
- Osylai etse ol daraqy jolmen daralanýdan birjolata tyilady ma?
- Álbette! 100 % garantiia beremin. Kókiregi hikmeti toly, qundylyq óndiretin adam eshqashan lentaǵa jalańash denesin salmaidy. Elge kórsetetin eshqandai óneriń men usynatyn qundylyǵyń qalmaǵanda, amal joq sheshinýge týra keledi.
- Toilarda shalbaryn sheship, túrsimen bileitin qazaqtar da solai ma?
- Solai dese de bolady. Aityp otyrmyn ǵoi, el jurtqa kórsetetin óneriń, usynatyn mádeni ónimiń, aitar hikmetiń, júregin terbeitin marjan sózderiń qalmaǵanda shalbaryńdy sheship k....di kórsetip daralanýdan basqa amalyń qalmaidy. Sebebi túpki motiv túrte beredi. Adam bolǵan soń ortaǵa áiteýir bir nárse shyǵarýyń kerek. Mine kórdiń be, problemaǵa ontologiialyq qyrynan kirseń bári de zańdy. Ózektegi rýhani bolmys «daralan» dep ishten tepkilep jatyr. Ol daralanǵysy keledi. Daralap kórseteiin dese keýdede dym joq. Kókiregi qýys. Amal joq k...in ashyp kórsetedi. Endi óziń aitshy Shánjarhan, ekzistentsiia vakýmynda jatqan adamdar basqa nesin kórsetedi? - dei bergende selk etip oianyp ketippin. Ústim shylqyldaǵan ter. Bibim de oianyp ketti. Ol:
- Nege shoshyp oiandyń? Aýyryp jatsyń ba? Keiingi kezde durys uiyqtamai júrsiń. Saǵan ne jetpeidi? - dedi.
Maǵan hikmet jetispeidi - deppin sandyraqtap.
Sanjar Kerimbai,
Ult portaly
.jpg)