Adam – jerdegi jalǵyz aqyl iesi. Sanaly tirshilik. Bul bizdiń túsinikte. Bálkim, bizden tys álemde ómir súrip jatqan sanaly tirshilik bolýy ǵajap emes. Marsqa sapar endi ǵana bastaldy...
Sana – adamnyń qoǵamda bolyp jatqan qubylystardy ózinde qabyldai otyryp, ishki «menimen» oidyń tarazyna salyp salmaqtap qaraityn psihologiialyq obektisi. Obekti dep qarastyrý qatelik bolar, alaida búgingi qoǵamda sanaǵa sýbektivti turǵysynan qarai berip, onyń shynymen de bizge qalai áser etetinin, bizge eń kerek qural ekenin umytyp kettik.
Qazaqtyń qudaidan tileitin bir tilegi bar: «E, Qudaiym, bala ber. Bala berseń – sana ber! Sana bermeseń ala ber!» deidi. Buǵan deiin de sózdiń qudireti men qasieti týraly tartysty dúnieler jazdyq, túsindirip kórdik. Keshe sózge toqtaǵan qazaqtyń, búgin iske toqtaýynyń ózi muń boldy.
Bala – urpaq. Urpaq – eldiń keleshegi. Sanaly urpaq – eldiń gúldenýi. Túsinikti. Endeshe, urpaqtyń sanasymen jumys jasaý kerek. Balanyń jep-ishkeni, kigen kimi men mektepke aman-esen baryp keletin jolynyń kartinasyn ǵana kóretin ata-ana, nege urpaǵynyń sanasyn durys qalyptastyrmaidy, nege olardyń oilaý qabileti, ishki midyń neirondarymen jumys jasamaidy?
«Quldyq sana» degen qazir bizdiń qoǵamda soqyr ishek sekildi shoshaiyp shyqqan teoriia bar. Máńgúrttiń kebin kiip, túieniń terisin basymyzǵa oramasaq ta, ózimiz sol terini joq jerden izdep, ańsap turamyz. Mysaly, balam kostiým kiip bilikke barsa, basqarsa, kóp aqsha tapsa, úii, kúii, kóligi bolsa, qudalardyń aldynda uialmai qasqaiyp turyp toi jasasaq, bai-baqýatty bolsaq... Bul taptaýryn bolǵan oilardyń bir emes, búkil eldiń miynda ainalýy, jappai sananyń quldyraýyna alyp keledi. Sananyń quldyraýy degenimiz, joqtan ózgege tań qalyp, túk kórmegen adamdai ańqiyp otyrý.
18 million adamnyń bári aqyldy bolýy kerek degen túsinik joq. Tabiǵat árkimdi jeke dara tulǵa retinde bólek-bólek qylyp jaratty. Osy 18 millionnyń bolmaǵanda 100 tulǵasy ortaq sana týraly oilansa, ortaq sheshim jasaý, eldiń keleshegi úshin, halyqtyń erteńi úshin oilansa jetkilikti. Júzdiń artynan myń erse, myńnyń artynan túmen qol erse, sananyń qalyptasqany degen sol. Al sol 100 tulǵanyń atyn atap bere alasyz ba? Árkim óziniń «ideal» kórip júrgen tanystaryn, dostaryn izdei bastaidy. Eń aqyry eline qyzmet etip júrgen adamdardyń isine adal baǵa berýden de qaldyq. Kim jaqsy, seni maqtaityn adam jaqsy.
Alashordalyqtardyń «Alash» degen alyp kúsh quryp, Japoniiadan úlgi alýǵa umtylǵany, osy ortaq maqsat-múddeniń, missiianyń jolyndaǵy sanaly áreketteri edi. Ahmet Baitursynulynyń ózi jazǵandai biri – aqqý, biri – shortan, biri – shaian bolyp, Álihan – Japonǵa, Ahmet – Batysqa, Mirjaqyp – Shyǵysqa tartyp, alaýyz bolyp otyrsa, olardyń dittegen dúniesi oryndalar ma edi? Árine, joq. Eń basty qural – ideia jáne missiia. Bul ekeýiniń jolynda qasyq qanyń qalǵansha eńbektenseń, taptaýryn bolǵan úi men kúidiń máselesi kók tiyn bolyp qalar edi...
OTBASY – OTANNYŃ BESIGI
Otbasy qundylyǵy bizdegi saqtalǵan eń qasietti dástúr. Árbir otbasynda urpaq ósip keledi. Sol urpaq erteń Otannyń tizginin ustaidy, eldiń damýyna úlesin qosady. Urpaq úi ishinde júrip tárbie alýy kerek. «Balany – jastan, qatyndy – bastan». Dál osy túsinikti nege ekeni belgisiz, bizdiń azamattar bylai túsinedi: balany ursyp, áieldi uryp tárbieleý kerek. Balańa shamań jetpese, áielińe shamań jetpese «erkek» emessiń. «Babalarymyz sondai» bolǵan dep bósetinin qospaǵanda, sanasyna áli kelmegen erkektiń bul áńgimesi aqyry abyroiyn beldegi balasyna, joldaǵy anasyna jyǵyp berdi.
Qazaqtyń arǵy babasy týraly áńgimeni nege solardyń ǵylymǵa áýestiginen, nege solardyń ult úshin kúresker bolǵan sanasynan bastamaimyz? Judyryqpen jumylyp is tyndyrý kerek, urǵannan ury da urlyǵyn qoiyp ketpeidi.
Balanyń betine tigen shapalaqtan, áieldiń basyna tigen taiaqtan sana ósip keter bolsa, bizdiń el álemdegi eń myqty 30 el túgili, ondyq ishinde júretin edi ǵoi. Al jaǵdai olai emes, endeshe ońbai qatelestik. Qulypty ashý úshin taiaq pen urys kómektese almady. Kilti qaida? kilti – sanada.
Sanaly bolýdyń jaqsy jaǵy da, jama jaǵy da bar. Tym aqyldy bolyp ketken qoǵamnyń adasyp ketetini taǵy bar. Al ondai jaǵdaida ne isteý kerek?
SANANYŃ SAQShYSY – IDEOLOGIIa
Ideologiia – júrekten kirip, deneni boilai, qan tamyrlar arqyly midyń neirondaryna tikelei shabýyl jasaityn, tipti adamnyń ózi baiqamai qalatyn qudiretti qarý. Ol adasyp bara jatqan sananyń naǵyz qorǵaýshysy, saqshysy.
Qazir qoǵam ashyq keńistikte ómir súrip jatqan, usharyn jel, qonaryn sai biletin jaǵdaida tur. Kimniń ideologiiasy júredi, soǵan bas urady, soǵan qul bolady.
Qazaq qoǵamyna eń birinshi sana kerek, sol sanany saqtap qalatyn ideologiia qajet. Qazaq ultynyń sanasy quldyq túsinikten arylǵan kúni sana oianady. Sanany oiatý úshin kókirek kózin shelden tazartyp alǵan durys. Sana oianǵan kezde ideologiia qalyptasýy kerek. Bizdiń qoǵamnyń basty ideologiiasy – ult deitin qasietti uǵymdy saqtai otyryp, sonyń ustanǵan ustanymyn qoldaý, dástúri men saltynan jańylmaý, senimin syilaý, tarihyn qurmetteý, mádenietin igerý.
Qazaqtyń aldaǵy jyldar ishinde damýyna osy bir formýla áser etýi kerek: (qazaq+sana+ideologiia+damý)
Erkindik – qasietti uǵym. Alaida, sananyń shekten tys erkindigi azǵyndyqqa bastaidy. Sol úshin ideologiiaǵa baǵynýy qajet. Ulttyń erteńi úshin jasalatyn úlken missiianyń ideologiiasyna baǵyný degenimiz, qul bolý degen sóz emes. Qaita dáýirleý, qaita oianý jolyndaǵy jappai halyqtyń sanasynyń oianǵanyn kórsetedi.
Belgili bir múdde jolynda ulttyq ideologiiadan nár alyp, sananyń túkpirine jasyrynǵan mikroptardan tazarý arqyly biz jetistikke jete alamyz.
Qarapaiym bir mysal, álemdegi eń úlken marapattardyń biri «Nobel» syilyǵy. Qazaq rýhaniiatynyń, qazaq mádenietiniń asyl dińgegi bolyp otyrǵan ádebiet nege on shaqty múiizi qarǵaidai jazýshylardyń basyn qosyp, ult múddesi úshin degen ideologiiamen ortaq bir roman jazyp shyqpasqa?! Qarymdy on jazýshynyń toǵyzyna jaǵdai jasalsyn, tek bireýi ǵana avtor retinde kórinis berip, álemdik «Nobeldi» alsyn. Onyń artynda tek on jazýshynyń abyroiy emes, búkil eldiń ádebietine, mádenietine degen kózqaras jatyr.
Ádebiet negizinde, bilgen adamǵa rýhani jan dúnieniń emshisi ǵana emes. Ol da ideologiialyq qarý. Kerek bolsa atom sekildi jarylyp, bir-aq avtordyń shyǵarmasy, búkil bir eldiń dańqyn asqaqtatyp jiberýi múmkin. Mine, ne aitqym kelip otyr.
Al sol on jazýshynyń basyn qosý úshin eń birinshi sanaly tulǵa kerek. Ol tulǵanyń olarǵa jetkize alatyn ulttyq ideologiiasy, júrgize alatyn saiasaty bolýy kerek. Qalǵanyn on jazýshy qatyrady. Qatyra almasa, ózderine syn.
TÚIMEDEI TÚIIN
Aq dastarhan basynda qonaqta otyrsyz. Sý jańa satyp alǵan qymbat kóilegińizdiń qaryn tusyndaǵy qos túimesi aǵytylyp mazańyzdy aldy. Aǵytylǵan túimeniń artynan ishten kigen jeideshińiz, ne kindigińiz kórinip mazańyzdy aldy. Aqyry mesqarynnan emes, qos túimeniń aǵytylyp kete beretinine nazdanyp, turyp kettińiz...
Mine, dál osylai Qazaqstan sana men ideologiiany jańǵyrtyp, berik ustanyp almaiynsha, amalsyz esikten shyǵyp kete beretin bolady. Al, qarshyptap damyp jatqan álemdik arena úshin ashyq turǵan esikten kimniń shyǵyp jatqany qyzyq emes, kimniń kirip kelgeni jańalyq.
Marǵulan AQAN
