ادام – جەردەگٸ جالعىز اقىل يەسٸ. سانالى تٸرشٸلٸك. بۇل بٸزدٸڭ تٷسٸنٸكتە. بەلكٸم, بٸزدەن تىس ەلەمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان سانالى تٸرشٸلٸك بولۋى عاجاپ ەمەس. مارسقا ساپار ەندٸ عانا باستالدى...
سانا – ادامنىڭ قوعامدا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ٶزٸندە قابىلداي وتىرىپ, ٸشكٸ «مەنٸمەن» ويدىڭ تارازىنا سالىپ سالماقتاپ قارايتىن پسيحولوگييالىق وبەكتٸسٸ. وبەكتٸ دەپ قاراستىرۋ قاتەلٸك بولار, الايدا بٷگٸنگٸ قوعامدا ساناعا سۋبەكتيۆتٸ تۇرعىسىنان قاراي بەرٸپ, ونىڭ شىنىمەن دە بٸزگە قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن, بٸزگە ەڭ كەرەك قۇرال ەكەنٸن ۇمىتىپ كەتتٸك.
قازاقتىڭ قۇدايدان تٸلەيتٸن بٸر تٸلەگٸ بار: «ە, قۇدايىم, بالا بەر. بالا بەرسەڭ – سانا بەر! سانا بەرمەسەڭ الا بەر!» دەيدٸ. بۇعان دەيٸن دە سٶزدٸڭ قۇدٸرەتٸ مەن قاسيەتٸ تۋرالى تارتىستى دٷنيەلەر جازدىق, تٷسٸندٸرٸپ كٶردٸك. كەشە سٶزگە توقتاعان قازاقتىڭ, بٷگٸن ٸسكە توقتاۋىنىڭ ٶزٸ مۇڭ بولدى.
بالا – ۇرپاق. ۇرپاق – ەلدٸڭ كەلەشەگٸ. سانالى ۇرپاق – ەلدٸڭ گٷلدەنۋٸ. تٷسٸنٸكتٸ. ەندەشە, ۇرپاقتىڭ ساناسىمەن جۇمىس جاساۋ كەرەك. بالانىڭ جەپ-ٸشكەنٸ, كيگەن كيمٸ مەن مەكتەپكە امان-ەسەن بارىپ كەلەتٸن جولىنىڭ كارتيناسىن عانا كٶرەتٸن اتا-انا, نەگە ۇرپاعىنىڭ ساناسىن دۇرىس قالىپتاستىرمايدى, نەگە ولاردىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸ, ٸشكٸ ميدىڭ نەيروندارىمەن جۇمىس جاسامايدى?
«قۇلدىق سانا» دەگەن قازٸر بٸزدٸڭ قوعامدا سوقىر ٸشەك سەكٸلدٸ شوشايىپ شىققان تەورييا بار. مەڭگٷرتتٸڭ كەبٸن كيٸپ, تٷيەنٸڭ تەرٸسٸن باسىمىزعا وراماساق تا, ٶزٸمٸز سول تەرٸنٸ جوق جەردەن ٸزدەپ, اڭساپ تۇرامىز. مىسالى, بالام كوستيۋم كيٸپ بيلٸككە بارسا, باسقارسا, كٶپ اقشا تاپسا, ٷيٸ, كٷيٸ, كٶلٸگٸ بولسا, قۇدالاردىڭ الدىندا ۇيالماي قاسقايىپ تۇرىپ توي جاساساق, باي-باقۋاتتى بولساق... بۇل تاپتاۋرىن بولعان ويلاردىڭ بٸر ەمەس, بٷكٸل ەلدٸڭ ميىندا اينالۋى, جاپپاي سانانىڭ قۇلدىراۋىنا الىپ كەلەدٸ. سانانىڭ قۇلدىراۋى دەگەنٸمٸز, جوقتان ٶزگەگە تاڭ قالىپ, تٷك كٶرمەگەن ادامداي اڭقيىپ وتىرۋ.
18 ميلليون ادامنىڭ بەرٸ اقىلدى بولۋى كەرەك دەگەن تٷسٸنٸك جوق. تابيعات ەركٸمدٸ جەكە دارا تۇلعا رەتٸندە بٶلەك-بٶلەك قىلىپ جاراتتى. وسى 18 ميلليوننىڭ بولماعاندا 100 تۇلعاسى ورتاق سانا تۋرالى ويلانسا, ورتاق شەشٸم جاساۋ, ەلدٸڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن, حالىقتىڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن ويلانسا جەتكٸلٸكتٸ. جٷزدٸڭ ارتىنان مىڭ ەرسە, مىڭنىڭ ارتىنان تٷمەن قول ەرسە, سانانىڭ قالىپتاسقانى دەگەن سول. ال سول 100 تۇلعانىڭ اتىن اتاپ بەرە الاسىز با? ەركٸم ٶزٸنٸڭ «يدەال» كٶرٸپ جٷرگەن تانىستارىن, دوستارىن ٸزدەي باستايدى. ەڭ اقىرى ەلٸنە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن ادامداردىڭ ٸسٸنە ادال باعا بەرۋدەن دە قالدىق. كٸم جاقسى, سەنٸ ماقتايتىن ادام جاقسى.
الاشوردالىقتاردىڭ «الاش» دەگەن الىپ كٷش قۇرىپ, جاپونييادان ٷلگٸ الۋعا ۇمتىلعانى, وسى ورتاق ماقسات-مٷددەنٸڭ, ميسسييانىڭ جولىنداعى سانالى ەرەكەتتەرٸ ەدٸ. احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ ٶزٸ جازعانداي بٸرٸ – اققۋ, بٸرٸ – شورتان, بٸرٸ – شايان بولىپ, ەليحان – جاپونعا, احمەت – باتىسقا, مٸرجاقىپ – شىعىسقا تارتىپ, الاۋىز بولىپ وتىرسا, ولاردىڭ دٸتتەگەن دٷنيەسٸ ورىندالار ما ەدٸ? ەرينە, جوق. ەڭ باستى قۇرال – يدەيا جەنە ميسسييا. بۇل ەكەۋٸنٸڭ جولىندا قاسىق قانىڭ قالعانشا ەڭبەكتەنسەڭ, تاپتاۋرىن بولعان ٷي مەن كٷيدٸڭ مەسەلەسٸ كٶك تيىن بولىپ قالار ەدٸ...
وتباسى – وتاننىڭ بەسٸگٸ
وتباسى قۇندىلىعى بٸزدەگٸ ساقتالعان ەڭ قاسيەتتٸ دەستٷر. ەربٸر وتباسىندا ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ. سول ۇرپاق ەرتەڭ وتاننىڭ تٸزگٸنٸن ۇستايدى, ەلدٸڭ دامۋىنا ٷلەسٸن قوسادى. ۇرپاق ٷي ٸشٸندە جٷرٸپ تەربيە الۋى كەرەك. «بالانى – جاستان, قاتىندى – باستان». دەل وسى تٷسٸنٸكتٸ نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, بٸزدٸڭ ازاماتتار بىلاي تٷسٸنەدٸ: بالانى ۇرسىپ, ەيەلدٸ ۇرىپ تەربيەلەۋ كەرەك. بالاڭا شاماڭ جەتپەسە, ەيەلٸڭە شاماڭ جەتپەسە «ەركەك» ەمەسسٸڭ. «بابالارىمىز سونداي» بولعان دەپ بٶسەتٸنٸن قوسپاعاندا, ساناسىنا ەلٸ كەلمەگەن ەركەكتٸڭ بۇل ەڭگٸمەسٸ اقىرى ابىرويىن بەلدەگٸ بالاسىنا, جولداعى اناسىنا جىعىپ بەردٸ.
قازاقتىڭ ارعى باباسى تۋرالى ەڭگٸمەنٸ نەگە سولاردىڭ عىلىمعا ەۋەستٸگٸنەن, نەگە سولاردىڭ ۇلت ٷشٸن كٷرەسكەر بولعان ساناسىنان باستامايمىز? جۇدىرىقپەن جۇمىلىپ ٸس تىندىرۋ كەرەك, ۇرعاننان ۇرى دا ۇرلىعىن قويىپ كەتپەيدٸ.
بالانىڭ بەتٸنە تيگەن شاپالاقتان, ەيەلدٸڭ باسىنا تيگەن تاياقتان سانا ٶسٸپ كەتەر بولسا, بٸزدٸڭ ەل ەلەمدەگٸ ەڭ مىقتى 30 ەل تٷگٸلٸ, وندىق ٸشٸندە جٷرەتٸن ەدٸ عوي. ال جاعداي ولاي ەمەس, ەندەشە وڭباي قاتەلەستٸك. قۇلىپتى اشۋ ٷشٸن تاياق پەن ۇرىس كٶمەكتەسە المادى. كٸلتٸ قايدا? كٸلتٸ – سانادا.
سانالى بولۋدىڭ جاقسى جاعى دا, جاما جاعى دا بار. تىم اقىلدى بولىپ كەتكەن قوعامنىڭ اداسىپ كەتەتٸنٸ تاعى بار. ال ونداي جاعدايدا نە ٸستەۋ كەرەك?
سانانىڭ ساقشىسى – يدەولوگييا
يدەولوگييا – جٷرەكتەن كٸرٸپ, دەنەنٸ بويلاي, قان تامىرلار ارقىلى ميدىڭ نەيروندارىنا تٸكەلەي شابۋىل جاسايتىن, تٸپتٸ ادامنىڭ ٶزٸ بايقاماي قالاتىن قۇدٸرەتتٸ قارۋ. ول اداسىپ بارا جاتقان سانانىڭ ناعىز قورعاۋشىسى, ساقشىسى.
قازٸر قوعام اشىق كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان, ۇشارىن جەل, قونارىن ساي بٸلەتٸن جاعدايدا تۇر. كٸمنٸڭ يدەولوگيياسى جٷرەدٸ, سوعان باس ۇرادى, سوعان قۇل بولادى.
قازاق قوعامىنا ەڭ بٸرٸنشٸ سانا كەرەك, سول سانانى ساقتاپ قالاتىن يدەولوگييا قاجەت. قازاق ۇلتىنىڭ ساناسى قۇلدىق تٷسٸنٸكتەن ارىلعان كٷنٸ سانا ويانادى. سانانى وياتۋ ٷشٸن كٶكٸرەك كٶزٸن شەلدەن تازارتىپ العان دۇرىس. سانا ويانعان كەزدە يدەولوگييا قالىپتاسۋى كەرەك. بٸزدٸڭ قوعامنىڭ باستى يدەولوگيياسى – ۇلت دەيتٸن قاسيەتتٸ ۇعىمدى ساقتاي وتىرىپ, سونىڭ ۇستانعان ۇستانىمىن قولداۋ, دەستٷرٸ مەن سالتىنان جاڭىلماۋ, سەنٸمٸن سىيلاۋ, تاريحىن قۇرمەتتەۋ, مەدەنيەتٸن يگەرۋ.
قازاقتىڭ الداعى جىلدار ٸشٸندە دامۋىنا وسى بٸر فورمۋلا ەسەر ەتۋٸ كەرەك: (قازاق+سانا+يدەولوگييا+دامۋ)
ەركٸندٸك – قاسيەتتٸ ۇعىم. الايدا, سانانىڭ شەكتەن تىس ەركٸندٸگٸ ازعىندىققا باستايدى. سول ٷشٸن يدەولوگيياعا باعىنۋى قاجەت. ۇلتتىڭ ەرتەڭٸ ٷشٸن جاسالاتىن ٷلكەن ميسسييانىڭ يدەولوگيياسىنا باعىنۋ دەگەنٸمٸز, قۇل بولۋ دەگەن سٶز ەمەس. قايتا دەۋٸرلەۋ, قايتا ويانۋ جولىنداعى جاپپاي حالىقتىڭ ساناسىنىڭ ويانعانىن كٶرسەتەدٸ.
بەلگٸلٸ بٸر مٷددە جولىندا ۇلتتىق يدەولوگييادان نەر الىپ, سانانىڭ تٷكپٸرٸنە جاسىرىنعان ميكروپتاردان تازارۋ ارقىلى بٸز جەتٸستٸككە جەتە الامىز.
قاراپايىم بٸر مىسال, ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن ماراپاتتاردىڭ بٸرٸ «نوبەل» سىيلىعى. قازاق رۋحانيياتىنىڭ, قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ اسىل دٸڭگەگٸ بولىپ وتىرعان ەدەبيەت نەگە ون شاقتى مٷيٸزٸ قارعايداي جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن دەگەن يدەولوگييامەن ورتاق بٸر رومان جازىپ شىقپاسقا?! قارىمدى ون جازۋشىنىڭ توعىزىنا جاعداي جاسالسىن, تەك بٸرەۋٸ عانا اۆتور رەتٸندە كٶرٸنٸس بەرٸپ, ەلەمدٸك «نوبەلدٸ» السىن. ونىڭ ارتىندا تەك ون جازۋشىنىڭ ابىرويى ەمەس, بٷكٸل ەلدٸڭ ەدەبيەتٸنە, مەدەنيەتٸنە دەگەن كٶزقاراس جاتىر.
ەدەبيەت نەگٸزٸندە, بٸلگەن ادامعا رۋحاني جان دٷنيەنٸڭ ەمشٸسٸ عانا ەمەس. ول دا يدەولوگييالىق قارۋ. كەرەك بولسا اتوم سەكٸلدٸ جارىلىپ, بٸر-اق اۆتوردىڭ شىعارماسى, بٷكٸل بٸر ەلدٸڭ داڭقىن اسقاقتاتىپ جٸبەرۋٸ مٷمكٸن. مٸنە, نە ايتقىم كەلٸپ وتىر.
ال سول ون جازۋشىنىڭ باسىن قوسۋ ٷشٸن ەڭ بٸرٸنشٸ سانالى تۇلعا كەرەك. ول تۇلعانىڭ ولارعا جەتكٸزە الاتىن ۇلتتىق يدەولوگيياسى, جٷرگٸزە الاتىن ساياساتى بولۋى كەرەك. قالعانىن ون جازۋشى قاتىرادى. قاتىرا الماسا, ٶزدەرٸنە سىن.
تٷيمەدەي تٷيٸن
اق داستارحان باسىندا قوناقتا وتىرسىز. سۋ جاڭا ساتىپ العان قىمبات كٶيلەگٸڭٸزدٸڭ قارىن تۇسىنداعى قوس تٷيمەسٸ اعىتىلىپ مازاڭىزدى الدى. اعىتىلعان تٷيمەنٸڭ ارتىنان ٸشتەن كيگەن جەيدەشٸڭٸز, نە كٸندٸگٸڭٸز كٶرٸنٸپ مازاڭىزدى الدى. اقىرى مەسقارىننان ەمەس, قوس تٷيمەنٸڭ اعىتىلىپ كەتە بەرەتٸنٸنە نازدانىپ, تۇرىپ كەتتٸڭٸز...
مٸنە, دەل وسىلاي قازاقستان سانا مەن يدەولوگييانى جاڭعىرتىپ, بەرٸك ۇستانىپ المايىنشا, امالسىز ەسٸكتەن شىعىپ كەتە بەرەتٸن بولادى. ال, قارشىپتاپ دامىپ جاتقان ەلەمدٸك ارەنا ٷشٸن اشىق تۇرعان ەسٸكتەن كٸمنٸڭ شىعىپ جاتقانى قىزىق ەمەس, كٸمنٸڭ كٸرٸپ كەلگەنٸ جاڭالىق.
مارعۇلان اقان
