Mádenietter men órkenietter sharpysqan jahandaný zamanynda sahna men telearnalardy jaýlap alǵan túrli tok-shoý, áýeii kórinisterden kóz qaryǵyp, bósteki áńgime, jylańqy ánderden qulaqtyń sarsyla bastaǵany ótirik emes. Iá, qazir erni jybyrlaǵannyń bári ánshi. Yrjalaqtaǵan ártis, tyrbańdaǵan bishi, sezimsiz sazger kóbeigen kezeńge tirelip otyrǵan jaiymyz bar. «Uialmaǵan óleńshi boladynyń» kebi. Surastyra kelseńiz, birqatarynyń qairatker degen dardai ataǵy bar bolyp shyǵady…
Halyqtyq tanymdaǵy qairatker kim edi? Eń birinshi kezekte, erekshe daryny men biliginiń arqasynda dańq tuǵyryna kóterile bilgen asqan qabilet iesi. Beinelep aitqanda, halqymen bite qainasyp, esimi ultymen birge tutasyp ketken taý tulǵa. Sanamyzdaǵy osyndai beinelerdi kóz aldymyzǵa elestete otyryp, búgingi samsaǵan «juldyzdar» men qaptaǵan «qairatkerlerdiń» syqpyttaryn kórgende naǵyz ónerliler kezinde jarylyp ketpei, qalai jer basyp júrdi eken dep oiǵa batasyń.
Boiyna shaq emes jalǵan dańqqa degen jappai qumarlyq qazirgi urpaqqa kaidan juqty? Eger mundai qubylys óndiris salasyna qatysty bolsa, aitalyq «etik tigetinder tym kóbeiip ketti» degendei bolsa bir basqa. Óitkeni kóbeiip ketken etikshilerden qoǵamnyń aǵzasyna keler eshqandai rýhani qaýip joq. Al, endi júzden júirik, myńnan tulpar ǵana qadam basýǵa quqyly kieli óner álemin kóldeneń kelgen kók attylar «bóten sózben bylǵap» (Abai) jatsa, onda muny tek ónerge ǵana emes, tutastai ulttyq dilge túse bastaǵan jaryqshaq retinde qarastyrǵan jón siiaqty.
Memleket tarapynan shúlen taratylǵandai úlestirilip jatqan kóptegen ataqtarǵa bizdiń qoldan jasalǵan juldyzdarymyz qanshalyqty laiyqty? Másele osynda.
Eger atalmysh anyqtaýysh telingen bizdiń keiipkerlerimiz shyn máninde ónerpazdyqtyń, bilimdarlyqtyń, kásibiliktiń biik deńgeiin kórsetip, «talanttarymen» halyqty sońdarynan telmeńdetip, bilet tappaǵandyqtan qoiylymdaryna esikti syndyryp kiretindei jaǵdaiǵa jetkizip jatsa, osy taqilettes maqalalardy (basqa avtorlar tarapynan da) jazýdyń qanshalyqty qajettiligi bolar edi?
Qazirgi tańda «Án de, ánshi de kóp bola bersin, ýaqyt óte kele iriktelip, eń úzdikteri ǵana qalady» degen tujyrym ústemdik qura bastady. Jáne mundai pikirdi belgili óner ieleriniń aitýy sansyz oilarǵa jeteleidi. Sonda óńsheń ortańqol, tipti túkke turǵysyz týyndylar men oryndaýshylar (ánshiler emes) arasynan ekshelip, jóni túzý bireýi qalam degenshe tyńdarmannyń talǵamy tómendep, mýzykalyq óresiniń dúmbilez bola beretini nege qaperge alynbaidy? Al baiyptai qaraǵanda mundai jaýapsyzdyqtyń saldary ata-babalarymyzdyń ǵasyrlardan beri kele jatqan rýhani-mádeni jelisine balta shabylyp, tunyǵynyń lailanýyna ákelip soqtyrýda. Nátijesinde, besikten beli shyqpaǵan balǵyndar kózin tyrnap ashqannan «tobyrlyq mádeniet» ónimderimen aýyzdanýda.
Túsine bilgen janǵa bul keýdesinde sál de bolsa ulttyq ushqyny bar árbir qazaq alańdaityn jaǵdai. Osyndai ahýalǵa túsýimizge tek ónerimizdi ǵana emes, túptiń-túbinde ulttyǵymyzdy joiýǵa baǵyttalǵan, árisi batystan tamyr tartatyn «Sýper star», «Davai pojenimsia», «H faktor», «Zvezdnye voiny» siiaqty taǵy basqa tolyp jatqan baǵdarlamalardy elimizge ádeii engizip jiberip, ańqaý qazaqtyń zombige ainalǵan keipin kórýge janyqqan jymysqy zymiian kúshter turǵandai seziledi.
Áńgimemizdiń aýanyna qarai myna bir jáitqa kóńil aýdaryp kóreiikshi. Ejelgi Qytaida garmoniianyń (Dybystardyń úilesimdi úndesýin zertteitin ǵylym – Q.O.) zańdylyqtaryn buzyp, án-áýen shyǵarǵan kompozitordy ólim jazasyna kesedi eken. Bul ańyz ba, álde aqiqat pa, ózińiz ekshei jatarsyz. Dei turǵanmen, bunyń túbinde shyndyq jatyr. Osy áreketterine qaraǵanda hanzýlar úshin mýzyka – tek qana «dyń» etken dybys emes, ulttyń rýhani qarýy. Iaǵni, ol qarý durys baǵytta siltenbese, tutastai halyqty rýhani múgedek etetinin tereńinen sezinýi osyndailyq tragediialyq bailamǵa májbúrlegen-aý dep oi túiýge bolady.
Eń bastysy, eger bireýdiń tumsyǵyn buzsańyz sottalatynyńyz anyq. Sebebi álgige fizikalyq zalal keltirdińiz. Al endi ózderiniń joidasyz ketken án-áýenderimen bútindei ultymyzdyń jan álemine oiran salyp, dúmbilez etip jatqandarǵa ne shara?!
Aspan asty eliniń álem arenasynda asa zor qýatty memleketke ainalýynyń negizi ulttyń rýhani dińgegin móldir kúiinde, kózdiń qarashyǵyndai saqtai bilýinde jatsa kerek.
Al táýelsizdikten soń aldyńǵy orynǵa ekonomikany baǵdar etip qoiǵan Qazaq eli jan-jaqtan antalaǵan jat mádeniet pen túrli dini aǵymdardyń tasqyny astynda qaldy. Mine, sol kezderden beri sapyrylysqan haostyń alasapyranynda halqymyz, ásirese jastar jaǵy jasyq pen asyldyń ara jigin ajyrata almai del-sal kúige tústi. Ata-babalarymyz qaldyrǵan ushan-teńiz rýhaniiatqa bas qoiyp, maqtan etýdiń ornyna batystyń dańǵaza mýzykasynyń jeteginde ketti. Sonyń saldarynan ana tilimizben qatar mýzykalyq tilimiz de shubarlanýǵa bet alyp, afro-amerikandyq rep stiline salyndy. Keibireýlerdiń aitýyna qaraǵanda osylai etsek qazaq ánderi álemdik keńistikte tanylady-mys. Alystaǵy Afrikada osyndai stil bar eken dep qairan ánderimizdi ne úshin mansuq etýimiz kerek? Mundai úderistersiz-aq ulttyq án óneriniń qudiretin HH ǵasyrdyń basynda Ámire Qashaýbaev Parijde jalpaq álemge pash etken joq pa? Shyrqyraǵan tenor daýsymen tyńdaýshylardyń kóz aldyna baitaq qazaq dalasyn alyp kelgen dara darynǵa sheksiz riza bolǵan Romen Rollan «Men Ámiredei ánshini sirek kezdestirdim» dep tánti bolsa, Anri Barbiýs «Shyǵysta ánshini bulbul qusqa nege teńeitinin endi túsindim» dep aǵynan jarylýy qazaq óneriniń biik ekenin aiǵaqtaityn jaǵdaiattar emes pe? Álbette, mýzykada shekara joq ekeni belgili. Dei turǵanmen, qandai da bir mýzykalyq aǵym ekinshi bir mádenietke kirikkende sanaǵa syiymdy bolsa ǵana halyq súiispenshiligine bólenedi.
Aitalyq, osydan jarty ǵasyr buryn «Dos-Muqasan» ansambli jarq etip tarih sahnasyna shyqqanda qazaqtyń estetikalyq-mýzykalyq tanymynda «tóńkeris» bolǵany ras. Buryn kórip bilmegen estradalyq aspaptarmen «Kúpi kigen qazaqtyń qara óleńin, shapan jaýyp ózine qaitara bilgen» (Muqaǵali) Dosym Súleev bastaǵan jigitter halyq ánderiniń murtyn da buzbai, qylyn da qisaitpai jurtshylyq nazaryna usynǵanda bul dúnieler jańa reńkke boialyp, tipti, qulpyryp sala berdi. Milliondardyń kýmirine ainalǵan «Dos-Muqasannyń» halyq júreginen oiyp oryn alýynyń qupiiasy nede edi?
Birinshiden, ulttyq folklorǵa taban tireýi jáne repertýar tańdaýdaǵy biik talǵampazdyǵy. Ekinshiden, halyq ánderine qurmet tanytyp mýzykalyq mátinniń bir notasyna qiianat jasamai óte saýatty túrde aranjirovka jasaýyn aitýǵa tiispiz. Úshinshiden, negizgi mýzykalyq mátinniń aiasynda úilesimdi ári áýezdi ǵajaiyp fantaziiaǵa bai aspaptyq improvizatsiia jasaýy. Ansambldiń dúniege keltirgen sol improvizatsiialarynyń ózi kesek-kesek bir týyndy ispettes bolatyn. Mine, osylai Angliianyń «Bitlz» ansamblinen bastaý alǵan estradalyq vokaldy- aspaptyq janr dúnieni sharlap, ár násildiń bolmysyna sáikes ádemi úndesip ketti. Qandai da bir aǵymnyń tek halyqtyq folklorǵa arqa súiegende ǵana ómirsheń bolatynyn «Dos-Muqasannan» basqa belarýstiń «Pesniary», ózbektiń «Ialla» ansambli kúni búginge deiin laiyqty tanytyp keledi.
Al endi batystyń qańsyǵyna kózsiz kóbelektei elikken búgingi «juldyzdarymyzdyń» solǵyn, súreńsiz áni, ireleńdegen is-qimyly, talǵamsyz kiimi, eń bastysy, murnynyń astynan mińgirlegen daýsy kimge qajet? Kereǵarlyǵy sol, ózderin otandyq shoý-biznestiń «metrleri» sanaityn shirkinderińiz keide ónerlerine kóńili tolmai syn-bazyna aitqan qalyń tyńdaýshyny kinálap, «zaman aǵymynan qalyp qoiǵan iisalmastar» retinde jazǵyratynyn qaitersiz? Sonda bular tutas ulttan da biik talǵam ieleri bolǵany ma?
Jáne bir soraqylyǵy, eldik, ulttyq turǵydan tórt qubylamyz tegis túgeldenip, endigi jerde aitylatyn, kórsetiletin túk qalmaǵandai kórgen-baqqanymyz «juldyzdardyń» úilengenderi, toi kiimine qansha dollar tólegeni, qandai taǵam jeitindigi, shetel kýrorttaryndaǵy bal ailary. Tipti, úiindegi iti men mysyǵyna deiin táptishtep, tergileitin baǵdarlamalarǵa kórermen qanshalyqty zárý?
Bul az deseńiz ónerdegi orny qandai parametrlermen aishyqtalǵany belgisiz áldekimderdiń ózin qoiyp, endi analaryna arnalǵan habarlar qaptaǵan joq pa? Árine, analardy ardaqtaǵan halyqpyz. Alaida jýrnaliske: «Shyraǵym, menen suhbat alatyndai ulym (qyzym) ulttyń dara perzentine ainalǵan tulǵa emes qoi, yńǵaisyz bolar», – dep qymsynǵan bir keiýanany kórsekshi. Joq. Bári de dańqtan dámeli.
Jalpy alǵanda, osy taqilettes birsaryndy, inkýbatordan shyqqandai qaptaǵan jobalardyń qazaq óneriniń kósegesin kógertpesi anyq. Sondyqtan da eshqandai oqý-toqýsyz-aq konveierlik tásilmen qoldan ánshi, ónerpaz jasaý úrdisin tez arada toqtatpasaq, bul qubylys túbinde ultymyzdy rýhani júdeýlikke ákeleri sózsiz.
Bir sózben aitqanda, ónersúier qaýymǵa berer kók tiyndyq rýhani quny joq, nársiz, rýhsyz qoiyrtpaqtary arqyly toidan tapqan «kók qaǵazǵa» maldanǵan, sóite tura «shyǵarmashylyqtaryn» basqa emes, birinshi kezekte ózara maqtasyp, óte biikten sóileitin, kóńilderi toq diletanttar shoǵyrynyń kóbeiýi shoshyndyrady.
Qulaǵy ulttyq únge molynan sýǵarylǵan, qai nársege bolmasyn durys talǵammen qaraityn baiypty adamnyń arzanqol dúniege boi urmasy anyq. Dei tursaq ta, jastardy tereń iirimine tartyp, shyrmaýyqsha shyrmap alǵan óresiz qoiylymdardan kóz tunatyn jaǵdaiǵa jettik.
Ónerimizdegi áńgime arqaýyna ainalǵan orasholaqtyqtardy tek qana kontsertter men túrli shoý-qoiylymdarǵa ǵana qatysty másele dep qaraityn bolsaq – qateleskenimiz. Eger bul qubylystardyń túpki tórkinine tereńirek úńilsek, onda rýhaniiatymyzǵa dendep engen jappai ultsyzdandyrý tendentsiiasyn ańǵarýǵa bolar edi. Sondyqtan da osy ashy shyndyqtyń betine tike qarap, halyqtyń dúr silkinetin kezi keldi.
Al qalyptasyp otyrǵan bul ahýal ata-babalarymyzdyń Uly Dala tósinde ǵasyrlar boiy jasap qaldyrǵan bai mádeni murasy memleket deńgeiinde ulttyq ideologiia retinde ornyqtyrylǵanda ǵana ońalatyn bolady.
Iá biz rýhaniiatymyzdaǵy, onyń ishinde ónerimizdegi jalpy tendentsiiany óz álimizshe áńgimege arqaý ettik. Buhara bárinen de biik. Ony jalǵan juldyzdardyń qatyrma qaǵazdaǵy «qairatkerligi» ilandyra almaidy.
Qalmahan Omar,
Jamal Omarova atyndaǵy №1 balalar saz mektebi direktorynyń orynbasary.
Shymkent qalasy
.jpg)
