مەدەنيەتتەر مەن ٶركەنيەتتەر شارپىسقان جاھاندانۋ زامانىندا ساحنا مەن تەلەارنالاردى جاۋلاپ العان تٷرلٸ توك-شوۋ, ەۋەيٸ كٶرٸنٸستەردەن كٶز قارىعىپ, بٶستەكٸ ەڭگٸمە, جىلاڭقى ەندەردەن قۇلاقتىڭ سارسىلا باستاعانى ٶتٸرٸك ەمەس. يە, قازٸر ەرنٸ جىبىرلاعاننىڭ بەرٸ ەنشٸ. ىرجالاقتاعان ەرتٸس, تىرباڭداعان بيشٸ, سەزٸمسٸز سازگەر كٶبەيگەن كەزەڭگە تٸرەلٸپ وتىرعان جايىمىز بار. «ۇيالماعان ٶلەڭشٸ بولادىنىڭ» كەبٸ. سۇراستىرا كەلسەڭٸز, بٸرقاتارىنىڭ قايراتكەر دەگەن دارداي اتاعى بار بولىپ شىعادى…
حالىقتىق تانىمداعى قايراتكەر كٸم ەدٸ? ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە, ەرەكشە دارىنى مەن بٸلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا داڭق تۇعىرىنا كٶتەرٸلە بٸلگەن اسقان قابٸلەت يەسٸ. بەينەلەپ ايتقاندا, حالقىمەن بٸتە قايناسىپ, ەسٸمٸ ۇلتىمەن بٸرگە تۇتاسىپ كەتكەن تاۋ تۇلعا. سانامىزداعى وسىنداي بەينەلەردٸ كٶز الدىمىزعا ەلەستەتە وتىرىپ, بٷگٸنگٸ سامساعان «جۇلدىزدار» مەن قاپتاعان «قايراتكەرلەردٸڭ» سىقپىتتارىن كٶرگەندە ناعىز ٶنەرلٸلەر كەزٸندە جارىلىپ كەتپەي, قالاي جەر باسىپ جٷردٸ ەكەن دەپ ويعا باتاسىڭ.
بويىنا شاق ەمەس جالعان داڭققا دەگەن جاپپاي قۇمارلىق قازٸرگٸ ۇرپاققا كايدان جۇقتى? ەگەر مۇنداي قۇبىلىس ٶندٸرٸس سالاسىنا قاتىستى بولسا, ايتالىق «ەتٸك تٸگەتٸندەر تىم كٶبەيٸپ كەتتٸ» دەگەندەي بولسا بٸر باسقا. ٶيتكەنٸ كٶبەيٸپ كەتكەن ەتٸكشٸلەردەن قوعامنىڭ اعزاسىنا كەلەر ەشقانداي رۋحاني قاۋٸپ جوق. ال, ەندٸ جٷزدەن جٷيرٸك, مىڭنان تۇلپار عانا قادام باسۋعا قۇقىلى كيەلٸ ٶنەر ەلەمٸن كٶلدەنەڭ كەلگەن كٶك اتتىلار «بٶتەن سٶزبەن بىلعاپ» (اباي) جاتسا, وندا مۇنى تەك ٶنەرگە عانا ەمەس, تۇتاستاي ۇلتتىق دٸلگە تٷسە باستاعان جارىقشاق رەتٸندە قاراستىرعان جٶن سيياقتى.
مەملەكەت تاراپىنان شٷلەن تاراتىلعانداي ٷلەستٸرٸلٸپ جاتقان كٶپتەگەن اتاقتارعا بٸزدٸڭ قولدان جاسالعان جۇلدىزدارىمىز قانشالىقتى لايىقتى? مەسەلە وسىندا.
ەگەر اتالمىش انىقتاۋىش تەلٸنگەن بٸزدٸڭ كەيٸپكەرلەرٸمٸز شىن مەنٸندە ٶنەرپازدىقتىڭ, بٸلٸمدارلىقتىڭ, كەسٸبيلٸكتٸڭ بيٸك دەڭگەيٸن كٶرسەتٸپ, «تالانتتارىمەن» حالىقتى سوڭدارىنان تەلمەڭدەتٸپ, بيلەت تاپپاعاندىقتان قويىلىمدارىنا ەسٸكتٸ سىندىرىپ كٸرەتٸندەي جاعدايعا جەتكٸزٸپ جاتسا, وسى تاقٸلەتتەس ماقالالاردى (باسقا اۆتورلار تاراپىنان دا) جازۋدىڭ قانشالىقتى قاجەتتٸلٸگٸ بولار ەدٸ?
قازٸرگٸ تاڭدا «ەن دە, ەنشٸ دە كٶپ بولا بەرسٸن, ۋاقىت ٶتە كەلە ٸرٸكتەلٸپ, ەڭ ٷزدٸكتەرٸ عانا قالادى» دەگەن تۇجىرىم ٷستەمدٸك قۇرا باستادى. جەنە مۇنداي پٸكٸردٸ بەلگٸلٸ ٶنەر يەلەرٸنٸڭ ايتۋى سانسىز ويلارعا جەتەلەيدٸ. سوندا ٶڭشەڭ ورتاڭقول, تٸپتٸ تٷككە تۇرعىسىز تۋىندىلار مەن ورىنداۋشىلار (ەنشٸلەر ەمەس) اراسىنان ەكشەلٸپ, جٶنٸ تٷزۋ بٸرەۋٸ قالام دەگەنشە تىڭدارماننىڭ تالعامى تٶمەندەپ, مۋزىكالىق ٶرەسٸنٸڭ دٷمبٸلەز بولا بەرەتٸنٸ نەگە قاپەرگە الىنبايدى? ال بايىپتاي قاراعاندا مۇنداي جاۋاپسىزدىقتىڭ سالدارى اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلاردان بەرٸ كەلە جاتقان رۋحاني-مەدەني جەلٸسٸنە بالتا شابىلىپ, تۇنىعىنىڭ لايلانۋىنا ەكەلٸپ سوقتىرۋدا. نەتيجەسٸندە, بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاعان بالعىندار كٶزٸن تىرناپ اشقاننان «توبىرلىق مەدەنيەت» ٶنٸمدەرٸمەن اۋىزدانۋدا.
تٷسٸنە بٸلگەن جانعا بۇل كەۋدەسٸندە سەل دە بولسا ۇلتتىق ۇشقىنى بار ەربٸر قازاق الاڭدايتىن جاعداي. وسىنداي احۋالعا تٷسۋٸمٸزگە تەك ٶنەرٸمٸزدٸ عانا ەمەس, تٷپتٸڭ-تٷبٸندە ۇلتتىعىمىزدى جويۋعا باعىتتالعان, ەرٸسٸ باتىستان تامىر تارتاتىن «سۋپەر ستار», «داۆاي پوجەنيمسيا», «ح فاكتور», «زۆەزدنىە ۆوينى» سيياقتى تاعى باسقا تولىپ جاتقان باعدارلامالاردى ەلٸمٸزگە ەدەيٸ ەنگٸزٸپ جٸبەرٸپ, اڭقاۋ قازاقتىڭ زومبيگە اينالعان كەيپٸن كٶرۋگە جانىققان جىمىسقى زىمييان كٷشتەر تۇرعانداي سەزٸلەدٸ.
ەڭگٸمەمٸزدٸڭ اۋانىنا قاراي مىنا بٸر جەيتقا كٶڭٸل اۋدارىپ كٶرەيٸكشٸ. ەجەلگٸ قىتايدا گارمونييانىڭ (دىبىستاردىڭ ٷيلەسٸمدٸ ٷندەسۋٸن زەرتتەيتٸن عىلىم – ق.و.) زاڭدىلىقتارىن بۇزىپ, ەن-ەۋەن شىعارعان كومپوزيتوردى ٶلٸم جازاسىنا كەسەدٸ ەكەن. بۇل اڭىز با, ەلدە اقيقات پا, ٶزٸڭٸز ەكشەي جاتارسىز. دەي تۇرعانمەن, بۇنىڭ تٷبٸندە شىندىق جاتىر. وسى ەرەكەتتەرٸنە قاراعاندا حانزۋلار ٷشٸن مۋزىكا – تەك قانا «دىڭ» ەتكەن دىبىس ەمەس, ۇلتتىڭ رۋحاني قارۋى. ياعني, ول قارۋ دۇرىس باعىتتا سٸلتەنبەسە, تۇتاستاي حالىقتى رۋحاني مٷگەدەك ەتەتٸنٸن تەرەڭٸنەن سەزٸنۋٸ وسىندايلىق تراگەدييالىق بايلامعا مەجبٷرلەگەن-اۋ دەپ وي تٷيۋگە بولادى.
ەڭ باستىسى, ەگەر بٸرەۋدٸڭ تۇمسىعىن بۇزساڭىز سوتتالاتىنىڭىز انىق. سەبەبٸ ەلگٸگە فيزيكالىق زالال كەلتٸردٸڭٸز. ال ەندٸ ٶزدەرٸنٸڭ جويداسىز كەتكەن ەن-ەۋەندەرٸمەن بٷتٸندەي ۇلتىمىزدىڭ جان ەلەمٸنە ويران سالىپ, دٷمبٸلەز ەتٸپ جاتقاندارعا نە شارا?!
اسپان استى ەلٸنٸڭ ەلەم ارەناسىندا اسا زور قۋاتتى مەملەكەتكە اينالۋىنىڭ نەگٸزٸ ۇلتتىڭ رۋحاني دٸڭگەگٸن مٶلدٸر كٷيٸندە, كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاي بٸلۋٸندە جاتسا كەرەك.
ال تەۋەلسٸزدٸكتەن سوڭ الدىڭعى ورىنعا ەكونوميكانى باعدار ەتٸپ قويعان قازاق ەلٸ جان-جاقتان انتالاعان جات مەدەنيەت پەن تٷرلٸ دٸني اعىمداردىڭ تاسقىنى استىندا قالدى. مٸنە, سول كەزدەردەن بەرٸ ساپىرىلىسقان حاوستىڭ الاساپىرانىندا حالقىمىز, ەسٸرەسە جاستار جاعى جاسىق پەن اسىلدىڭ ارا جٸگٸن اجىراتا الماي دەل-سال كٷيگە تٷستٸ. اتا-بابالارىمىز قالدىرعان ۇشان-تەڭٸز رۋحانيياتقا باس قويىپ, ماقتان ەتۋدٸڭ ورنىنا باتىستىڭ داڭعازا مۋزىكاسىنىڭ جەتەگٸندە كەتتٸ. سونىڭ سالدارىنان انا تٸلٸمٸزبەن قاتار مۋزىكالىق تٸلٸمٸز دە شۇبارلانۋعا بەت الىپ, افرو-امەريكاندىق رەپ ستيلٸنە سالىندى. كەيبٸرەۋلەردٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا وسىلاي ەتسەك قازاق ەندەرٸ ەلەمدٸك كەڭٸستٸكتە تانىلادى-مىس. الىستاعى افريكادا وسىنداي ستيل بار ەكەن دەپ قايران ەندەرٸمٸزدٸ نە ٷشٸن مانسۇق ەتۋٸمٸز كەرەك? مۇنداي ٷدەرٸستەرسٸز-اق ۇلتتىق ەن ٶنەرٸنٸڭ قۇدٸرەتٸن حح عاسىردىڭ باسىندا ەمٸرە قاشاۋباەۆ پاريجدە جالپاق ەلەمگە پاش ەتكەن جوق پا? شىرقىراعان تەنور داۋسىمەن تىڭداۋشىلاردىڭ كٶز الدىنا بايتاق قازاق دالاسىن الىپ كەلگەن دارا دارىنعا شەكسٸز ريزا بولعان رومەن روللان «مەن ەمٸرەدەي ەنشٸنٸ سيرەك كەزدەستٸردٸم» دەپ تەنتٸ بولسا, انري باربيۋس «شىعىستا ەنشٸنٸ بۇلبۇل قۇسقا نەگە تەڭەيتٸنٸن ەندٸ تٷسٸندٸم» دەپ اعىنان جارىلۋى قازاق ٶنەرٸنٸڭ بيٸك ەكەنٸن ايعاقتايتىن جاعداياتتار ەمەس پە? ەلبەتتە, مۋزىكادا شەكارا جوق ەكەنٸ بەلگٸلٸ. دەي تۇرعانمەن, قانداي دا بٸر مۋزىكالىق اعىم ەكٸنشٸ بٸر مەدەنيەتكە كٸرٸككەندە ساناعا سىيىمدى بولسا عانا حالىق سٷيٸسپەنشٸلٸگٸنە بٶلەنەدٸ.
ايتالىق, وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن «دوس-مۇقاسان» انسامبلٸ جارق ەتٸپ تاريح ساحناسىنا شىققاندا قازاقتىڭ ەستەتيكالىق-مۋزىكالىق تانىمىندا «تٶڭكەرٸس» بولعانى راس. بۇرىن كٶرٸپ بٸلمەگەن ەسترادالىق اسپاپتارمەن «كٷپٸ كيگەن قازاقتىڭ قارا ٶلەڭٸن, شاپان جاۋىپ ٶزٸنە قايتارا بٸلگەن» (مۇقاعالي) دوسىم سٷلەەۆ باستاعان جٸگٸتتەر حالىق ەندەرٸنٸڭ مۇرتىن دا بۇزباي, قىلىن دا قيسايتپاي جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنعاندا بۇل دٷنيەلەر جاڭا رەڭككە بويالىپ, تٸپتٸ, قۇلپىرىپ سالا بەردٸ. ميلليونداردىڭ كۋميرٸنە اينالعان «دوس-مۇقاساننىڭ» حالىق جٷرەگٸنەن ويىپ ورىن الۋىنىڭ قۇپيياسى نەدە ەدٸ?
بٸرٸنشٸدەن, ۇلتتىق فولكلورعا تابان تٸرەۋٸ جەنە رەپەرتۋار تاڭداۋداعى بيٸك تالعامپازدىعى. ەكٸنشٸدەن, حالىق ەندەرٸنە قۇرمەت تانىتىپ مۋزىكالىق مەتٸننٸڭ بٸر نوتاسىنا قييانات جاساماي ٶتە ساۋاتتى تٷردە ارانجيروۆكا جاساۋىن ايتۋعا تيٸسپٸز. ٷشٸنشٸدەن, نەگٸزگٸ مۋزىكالىق مەتٸننٸڭ اياسىندا ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ ەۋەزدٸ عاجايىپ فانتازيياعا باي اسپاپتىق يمپروۆيزاتسييا جاساۋى. انسامبلدٸڭ دٷنيەگە كەلتٸرگەن سول يمپروۆيزاتسييالارىنىڭ ٶزٸ كەسەك-كەسەك بٸر تۋىندى ٸسپەتتەس بولاتىن. مٸنە, وسىلاي انگلييانىڭ «بيتلز» انسامبلٸنەن باستاۋ العان ەسترادالىق ۆوكالدى- اسپاپتىق جانر دٷنيەنٸ شارلاپ, ەر نەسٸلدٸڭ بولمىسىنا سەيكەس ەدەمٸ ٷندەسٸپ كەتتٸ. قانداي دا بٸر اعىمنىڭ تەك حالىقتىق فولكلورعا ارقا سٷيەگەندە عانا ٶمٸرشەڭ بولاتىنىن «دوس-مۇقاساننان» باسقا بەلارۋستٸڭ «پەسنيارى», ٶزبەكتٸڭ «ياللا» انسامبلٸ كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن لايىقتى تانىتىپ كەلەدٸ.
ال ەندٸ باتىستىڭ قاڭسىعىنا كٶزسٸز كٶبەلەكتەي ەلٸككەن بٷگٸنگٸ «جۇلدىزدارىمىزدىڭ» سولعىن, سٷرەڭسٸز ەنٸ, يرەلەڭدەگەن ٸس-قيمىلى, تالعامسىز كيٸمٸ, ەڭ باستىسى, مۇرنىنىڭ استىنان مٸڭگٸرلەگەن داۋسى كٸمگە قاجەت? كەرەعارلىعى سول, ٶزدەرٸن وتاندىق شوۋ-بيزنەستٸڭ «مەترلەرٸ» سانايتىن شٸركٸندەرٸڭٸز كەيدە ٶنەرلەرٸنە كٶڭٸلٸ تولماي سىن-بازىنا ايتقان قالىڭ تىڭداۋشىنى كٸنەلاپ, «زامان اعىمىنان قالىپ قويعان يٸسالماستار» رەتٸندە جازعىراتىنىن قايتەرسٸز? سوندا بۇلار تۇتاس ۇلتتان دا بيٸك تالعام يەلەرٸ بولعانى ما?
جەنە بٸر سوراقىلىعى, ەلدٸك, ۇلتتىق تۇرعىدان تٶرت قۇبىلامىز تەگٸس تٷگەلدەنٸپ, ەندٸگٸ جەردە ايتىلاتىن, كٶرسەتٸلەتٸن تٷك قالماعانداي كٶرگەن-باققانىمىز «جۇلدىزداردىڭ» ٷيلەنگەندەرٸ, توي كيٸمٸنە قانشا دوللار تٶلەگەنٸ, قانداي تاعام جەيتٸندٸگٸ, شەتەل كۋرورتتارىنداعى بال ايلارى. تٸپتٸ, ٷيٸندەگٸ يتٸ مەن مىسىعىنا دەيٸن تەپتٸشتەپ, تەرگٸلەيتٸن باعدارلامالارعا كٶرەرمەن قانشالىقتى زەرۋ?
بۇل از دەسەڭٸز ٶنەردەگٸ ورنى قانداي پارامەترلەرمەن ايشىقتالعانى بەلگٸسٸز ەلدەكٸمدەردٸڭ ٶزٸن قويىپ, ەندٸ انالارىنا ارنالعان حابارلار قاپتاعان جوق پا? ەرينە, انالاردى ارداقتاعان حالىقپىز. الايدا جۋرناليسكە: «شىراعىم, مەنەن سۇحبات الاتىنداي ۇلىم (قىزىم) ۇلتتىڭ دارا پەرزەنتٸنە اينالعان تۇلعا ەمەس قوي, ىڭعايسىز بولار», – دەپ قىمسىنعان بٸر كەيۋانانى كٶرسەكشٸ. جوق. بەرٸ دە داڭقتان دەمەلٸ.
جالپى العاندا, وسى تاقٸلەتتەس بٸرسارىندى, ينكۋباتوردان شىققانداي قاپتاعان جوبالاردىڭ قازاق ٶنەرٸنٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتپەسٸ انىق. سوندىقتان دا ەشقانداي وقۋ-توقۋسىز-اق كونۆەيەرلٸك تەسٸلمەن قولدان ەنشٸ, ٶنەرپاز جاساۋ ٷردٸسٸن تەز ارادا توقتاتپاساق, بۇل قۇبىلىس تٷبٸندە ۇلتىمىزدى رۋحاني جٷدەۋلٸككە ەكەلەرٸ سٶزسٸز.
بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ٶنەرسٷيەر قاۋىمعا بەرەر كٶك تيىندىق رۋحاني قۇنى جوق, نەرسٸز, رۋحسىز قويىرتپاقتارى ارقىلى تويدان تاپقان «كٶك قاعازعا» مالدانعان, سٶيتە تۇرا «شىعارماشىلىقتارىن» باسقا ەمەس, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزارا ماقتاسىپ, ٶتە بيٸكتەن سٶيلەيتٸن, كٶڭٸلدەرٸ توق ديلەتانتتار شوعىرىنىڭ كٶبەيۋٸ شوشىندىرادى.
قۇلاعى ۇلتتىق ٷنگە مولىنان سۋعارىلعان, قاي نەرسەگە بولماسىن دۇرىس تالعاممەن قارايتىن بايىپتى ادامنىڭ ارزانقول دٷنيەگە بوي ۇرماسى انىق. دەي تۇرساق تا, جاستاردى تەرەڭ يٸرٸمٸنە تارتىپ, شىرماۋىقشا شىرماپ العان ٶرەسٸز قويىلىمداردان كٶز تۇناتىن جاعدايعا جەتتٸك.
ٶنەرٸمٸزدەگٸ ەڭگٸمە ارقاۋىنا اينالعان وراشولاقتىقتاردى تەك قانا كونتسەرتتەر مەن تٷرلٸ شوۋ-قويىلىمدارعا عانا قاتىستى مەسەلە دەپ قارايتىن بولساق – قاتەلەسكەنٸمٸز. ەگەر بۇل قۇبىلىستاردىڭ تٷپكٸ تٶركٸنٸنە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلسەك, وندا رۋحانيياتىمىزعا دەندەپ ەنگەن جاپپاي ۇلتسىزداندىرۋ تەندەنتسيياسىن اڭعارۋعا بولار ەدٸ. سوندىقتان دا وسى اششى شىندىقتىڭ بەتٸنە تٸكە قاراپ, حالىقتىڭ دٷر سٸلكٸنەتٸن كەزٸ كەلدٸ.
ال قالىپتاسىپ وتىرعان بۇل احۋال اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلى دالا تٶسٸندە عاسىرلار بويى جاساپ قالدىرعان باي مەدەني مۇراسى مەملەكەت دەڭگەيٸندە ۇلتتىق يدەولوگييا رەتٸندە ورنىقتىرىلعاندا عانا وڭالاتىن بولادى.
يە بٸز رۋحانيياتىمىزداعى, ونىڭ ٸشٸندە ٶنەرٸمٸزدەگٸ جالپى تەندەنتسييانى ٶز ەلٸمٸزشە ەڭگٸمەگە ارقاۋ ەتتٸك. بۇحارا بەرٸنەن دە بيٸك. ونى جالعان جۇلدىزداردىڭ قاتىرما قاعازداعى «قايراتكەرلٸگٸ» يلاندىرا المايدى.
قالماحان ومار,
جامال وماروۆا اتىنداعى №1 بالالار ساز مەكتەبٸ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.
شىمكەنت قالاسى
.jpg)
