Salmaq tastaý egde jastaǵy áiel adamdardyń densaýlyǵyna keri áserin tigizýi múmkin. Bul tujyrymdy 1300 áieldi jiyrma jyl zerttegen ǵalymdar aityp otyr.
Bul ǵylymi zertteýge qatysýshylardyń orta jasy – 68. Kaliforniianyń densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń dərigerleri əielderdiń salmaq massalarynyń indeksin, dietalaryn, fizikalyq belsendilikterin, ishimdik iship, temeki tartatyndaryn da eseptep otyrǵan. Jiyrma jylda bolǵan barlyq oqiǵa, ólim, syrqattaný siiaqty jaǵdailar túgel esepte bolǵan. Zertteý júrgen jiyrma jyldyń ishinde toǵyz, tipti odan kóp salmaqqa aryqtaǵan əiel adamdardyń dúnieden ótý qaýpi salmaqtaryn saqtaǵan jandarǵa qaraǵanda, sońy bes jylda 74 paiyzǵa joǵary bolǵan. Sonymen qatar salmaq tastaǵandardyń súiekteriniń synýy da eki ese kóp tirkelgen.
– Egde tartqan jasta salmaq tastaý, shynymen qaýipti. Ol bulshyq etterdiń atrofiiasymen júzege asady, ol əlsireý sindromyna dýshar etedi. Jaman aýrýlardy, onyń ishinde onkologiialyq aýrýdy da shaqyrýy múmkin, – deidi geriatr, Resei gerontologiialyq ǵylymi-klinikasynyń direktory Olga Tkacheva.
Búgingi kúni qart adamdarǵa salmaqtarynyń kóp bolǵany jaqsy degen tujyrymdar aitylyp jatyr. Bul ǵylym tilinde «semizdik paradoksi» dep atalady. Al arnaiy dəri-dərmek, operatsiia, ekstremaldy dieta arqyly dene bitimin saqtaǵysy keletin jandar dərigerdiń qatań baqylaýynda bolýy kerektigin de eskertedi mamandar. Óitkeni aryqtaý maqsatynda kóp jandar túrli dertke dýshar bolýda.
Aita keteiik, amerikalyq dietolog Satchin Panda men Real Nutrition NYC-tiń negizin qalaýshy Ami Shapiro artyq salmaqtan arylýdyń eń tiimdi ádisiniń birin tapty. Olardyń ádisi – qai kezde tamaqtanyp jáne qai ýaqytta tamaqtanbaý kerek degen júieden turady. Mundai aqparat amerikalyq Vogue basylymynda paida bolǵan.
Mamandardyń aitýynsha, tańǵy jáne keshki tamaqtaný aralyǵyndaǵy ýaqytty 8 saǵatqa deiin qysqartý kerek. Iaǵni osy aralyqta tamaqtanyp úlgerý kereksiz. Dietologtar ol úshin keshki asty jumysqa alyp barý kerek degen keńes beredi. Onyń ústine taǵam toiymdy bolǵany jón. Óitkeni jatar aldynda tamaqqa degen tábetińiz qaita oianbaý kerek. Eger osyndai dietany ustanatyn bolsańyz, 2-3 aptada nátijesi biline bastaidy.
Qazir kópshiligi densaýlyǵyna jiti mán berip, syrtqy kelbettiń minsizdigine umtylyp jatyr. Durys tamaqtaný tártibimen tanystyryp, qadaǵalap otyratyn mamandarǵa, kei qarapaiym adamdarǵa da aqy tólep jatady. Onyń paidaly jeri bireýge esep berip otyratyndyqtan, kóztoimastyqty jeńý ońailaidy.
Álemde artyq salmaq jinalýynyń eń kóp kezdesetin sebebi – shekten tys tamaqtaný. Eger deneńizdiń joǵarǵy bóliginiń barlyǵyna mai qabattary jinalsa, demek, siz qantty jáne barlyq tamaqty kóp mólsherde qabyldaisyz. Qazirgi tamaqtaný tártibińiz ózińizge qalypty kórinýi múmkin. Biraq ózgeler qansha jegenine emes, óz tamaqtanýyńyzǵa kóńil qoiyńyz.
Munyń da bir sheshimi bar: tamaqtanar aldynda jarty litr sý ishseńiz, ózińizdi toq sezinip, túski jáne keshki asty kúndegiden azyraq jeisiz. Shai men kofeni 1-2 kún qantsyz ishińiz, keiin oǵan tez úirenip ketesiz. Táttiden bas tarta almasańyz, ózińizge tek keptirilgen jemister (órik, qaraórik, injir, qurma) jáne marmelad, zefir jeýge ǵana ruqsat etińiz. Kúnine kem degende 30 minýt dene jattyqtyryńyz (bi, júgirý, sekirý, jaiaý júrý).
Artyq salmaqtyń paida bolýynyń birneshe sebebi bar. Semizdiktiń 95 paiyzy aspen iaǵni, tamaqtaný tártibiniń buzylýymen tikelei bailanysty.
Ekinshiden, artyq salmaqtyń paida bolýyna turmystyq-áleýmettik jaǵdailar da áserin tigizedi. Adamnyń tamaqqa shekten tys qumarlyǵy da semirýge yqpal etedi.
Máselen, otbasy músheleri shekten tys tamaqtanyp, az qozǵalsa, bala da sony aina-qatesiz qaitalaidy. Óitkeni, bala ata-anasyna, týǵan-týysqandaryna elikteitini de jasyryn emes. Al ata-ana sábidiń jaryq dúniege kelgennen bastap, onyń tulǵa bolyp qalyptasýyna deiin qadaǵalap otyrsa nur ústine nur.
Sondai-aq, dene qozǵalysynyń azdyǵy da jaqsy emes. Ómirden kórip júrgenimizdei mektepke deiingi balalar negizinen oiynmen ósedi. Biraq oiynnyń da oiyny bar. Alaida, osyny da árbir shańyraqtyń ieleri este saqtap, óz balalarynyń bos ýaqyttarynda nemen ainasylyp júrgenderin únemi nazarlarynda ustaǵandary jón.
Sonymen qatar, mektep jasyndaǵy balaǵa ata-anasy kúndelikti tústenýi úshin aqsha beretini de belgili. Biraq onyń qandai tamaq satyp alǵanyn surap, qadaǵalap jatpaidy. Kez kelgen búldirshin táttige áýes. Al táttilerdiń paidasynan ziiany mol. Osy táttiler semizdikke alyp keletini de eshkimnen jasyryn emes. Osy arada balalardyń teledidar, kompiýter aldynda uzaq otyryp, tamaq ishýi de óte ziian ekendigin qalyń jurtshylyqtyń esine salamyz.
Artyq salmaq balanyń densaýlyǵyna keri áserin tigizedi. Muny dúniejúzindegi ǵalymdar dáleldep te berdi. Sondyqtan árbir jarasymdy otbasynda álemdik deńgeidegi jańalyqtarǵa nazar aýdaryp, ondaǵy basylym betterinde jariialanǵan tanymdyq maqalalarǵa zer salyp otyrǵandary da maqul.
Indira Sátim
