سالماقتى ساقتاڭىز!

سالماق تاستاۋ ەگدە جاستاعى ەيەل ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزۋٸ مٷمكٸن. بۇل تۇجىرىمدى 1300 ەيەلدٸ جيىرما جىل زەرتتەگەن عالىمدار ايتىپ وتىر.

بۇل عىلىمي زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ ورتا جاسى – 68. كاليفورنييانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ دəرٸگەرلەرٸ əيەلدەردٸڭ سالماق ماسسالارىنىڭ يندەكسٸن, ديەتالارىن, فيزيكالىق بەلسەندٸلٸكتەرٸن, ٸشٸمدٸك ٸشٸپ, تەمەكٸ تارتاتىندارىن دا ەسەپتەپ وتىرعان. جيىرما جىلدا بولعان بارلىق وقيعا, ٶلٸم, سىرقاتتانۋ سيياقتى جاعدايلار تٷگەل ەسەپتە بولعان. زەرتتەۋ جٷرگەن جيىرما جىلدىڭ ٸشٸندە توعىز, تٸپتٸ ودان كٶپ سالماققا ارىقتاعان əيەل ادامداردىڭ دٷنيەدەن ٶتۋ قاۋپٸ سالماقتارىن ساقتاعان جاندارعا قاراعاندا, سوڭى بەس جىلدا 74 پايىزعا جوعارى بولعان. سونىمەن قاتار سالماق تاستاعانداردىڭ سٷيەكتەرٸنٸڭ سىنۋى دا ەكٸ ەسە كٶپ تٸركەلگەن.

– ەگدە تارتقان جاستا سالماق تاستاۋ, شىنىمەن قاۋٸپتٸ. ول بۇلشىق ەتتەردٸڭ اتروفيياسىمەن جٷزەگە اسادى, ول əلسٸرەۋ سيندرومىنا دۋشار ەتەدٸ. جامان اۋرۋلاردى, ونىڭ ٸشٸندە ونكولوگييالىق اۋرۋدى دا شاقىرۋى مٷمكٸن, – دەيدٸ گەرياتر, رەسەي گەرونتولوگييالىق عىلىمي-كلينيكاسىنىڭ ديرەكتورى ولگا تكاچەۆا.

بٷگٸنگٸ كٷنٸ قارت ادامدارعا سالماقتارىنىڭ كٶپ بولعانى جاقسى دەگەن تۇجىرىمدار ايتىلىپ جاتىر. بۇل عىلىم تٸلٸندە «سەمٸزدٸك پارادوكسٸ» دەپ اتالادى. ال ارنايى دəرٸ-دəرمەك, وپەراتسييا, ەكسترەمالدى ديەتا ارقىلى دەنە بٸتٸمٸن ساقتاعىسى كەلەتٸن جاندار دəرٸگەردٸڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولۋى كەرەكتٸگٸن دە ەسكەرتەدٸ ماماندار. ٶيتكەنٸ ارىقتاۋ ماقساتىندا كٶپ جاندار تٷرلٸ دەرتكە دۋشار بولۋدا.

ايتا كەتەيٸك, امەريكالىق ديەتولوگ ساتچين پاندا مەن Real Nutrition NYC-تٸڭ نەگٸزٸن قالاۋشى امي شاپيرو ارتىق سالماقتان ارىلۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ ەدٸسٸنٸڭ بٸرٸن تاپتى. ولاردىڭ ەدٸسٸ – قاي كەزدە تاماقتانىپ جەنە قاي ۋاقىتتا تاماقتانباۋ كەرەك دەگەن جٷيەدەن تۇرادى. مۇنداي اقپارات امەريكالىق Vogue باسىلىمىندا پايدا بولعان.

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, تاڭعى جەنە كەشكٸ تاماقتانۋ ارالىعىنداعى ۋاقىتتى 8 ساعاتقا دەيٸن قىسقارتۋ كەرەك. ياعني وسى ارالىقتا تاماقتانىپ ٷلگەرۋ كەرەكسٸز. ديەتولوگتار ول ٷشٸن كەشكٸ استى جۇمىسقا الىپ بارۋ كەرەك دەگەن كەڭەس بەرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە تاعام تويىمدى بولعانى جٶن. ٶيتكەنٸ جاتار الدىندا تاماققا دەگەن تەبەتٸڭٸز قايتا ويانباۋ كەرەك. ەگەر وسىنداي ديەتانى ۇستاناتىن بولساڭىز, 2-3 اپتادا نەتيجەسٸ بٸلٸنە باستايدى.

قازٸر كٶپشٸلٸگٸ دەنساۋلىعىنا جٸتٸ مەن بەرٸپ, سىرتقى كەلبەتتٸڭ مٸنسٸزدٸگٸنە ۇمتىلىپ جاتىر. دۇرىس تاماقتانۋ تەرتٸبٸمەن تانىستىرىپ, قاداعالاپ وتىراتىن ماماندارعا, كەي قاراپايىم ادامدارعا دا اقى تٶلەپ جاتادى. ونىڭ پايدالى جەرٸ بٸرەۋگە ەسەپ بەرٸپ وتىراتىندىقتان, كٶزتويماستىقتى جەڭۋ وڭايلايدى.

ەلەمدە ارتىق سالماق جينالۋىنىڭ ەڭ كٶپ كەزدەسەتٸن سەبەبٸ – شەكتەن تىس تاماقتانۋ. ەگەر دەنەڭٸزدٸڭ جوعارعى بٶلٸگٸنٸڭ بارلىعىنا ماي قاباتتارى جينالسا, دەمەك, سٸز قانتتى جەنە بارلىق تاماقتى كٶپ مٶلشەردە قابىلدايسىز. قازٸرگٸ تاماقتانۋ تەرتٸبٸڭٸز ٶزٸڭٸزگە قالىپتى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بٸراق ٶزگەلەر قانشا جەگەنٸنە ەمەس, ٶز تاماقتانۋىڭىزعا كٶڭٸل قويىڭىز.

مۇنىڭ دا بٸر شەشٸمٸ بار: تاماقتانار الدىندا جارتى ليتر سۋ ٸشسەڭٸز, ٶزٸڭٸزدٸ توق سەزٸنٸپ, تٷسكٸ جەنە كەشكٸ استى كٷندەگٸدەن ازىراق جەيسٸز. شاي مەن كوفەنٸ 1-2 كٷن قانتسىز ٸشٸڭٸز, كەيٸن وعان تەز ٷيرەنٸپ كەتەسٸز. تەتتٸدەن باس تارتا الماساڭىز, ٶزٸڭٸزگە تەك كەپتٸرٸلگەن جەمٸستەر (ٶرٸك, قاراٶرٸك, ٸنجٸر, قۇرما) جەنە مارمەلاد, زەفير جەۋگە عانا رۇقسات ەتٸڭٸز. كٷنٸنە كەم دەگەندە 30 مينۋت دەنە جاتتىقتىرىڭىز (بي, جٷگٸرۋ, سەكٸرۋ, جاياۋ جٷرۋ).

ارتىق سالماقتىڭ پايدا بولۋىنىڭ بiرنەشە سەبەبi بار. سەمiزدiكتiڭ 95 پايىزى اسپەن ياعني, تاماقتانۋ تەرتiبiنiڭ بۇزىلۋىمەن تiكەلەي بايلانىستى.

ەكiنشiدەن, ارتىق سالماقتىڭ پايدا بولۋىنا تۇرمىستىق-ەلەۋ­مەتتiك جاعدايلار دا ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. ادامنىڭ تاماققا شەكتەن تىس قۇمارلىعى دا سەمiرۋگە ىقپال ەتەدٸ.

مەسەلەن, وتباسى مٷشەلەرi شەكتەن تىس تاماقتانىپ, از قوزعالسا, بالا دا سونى اينا-قاتەسiز قايتالايدى. ٶيتكەنi, بالا اتا-اناسىنا, تۋعان-تۋىسقاندارىنا ەلiكتەيتٸنٸ دە جاسىرىن ەمەس. ال اتا-انا سەبيدiڭ جارىق دٷنيەگە كەلگەننەن باستاپ, ونىڭ تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋىنا دەيٸن قاداعالاپ وتىرسا نۇر ٷستٸنە نۇر.

سونداي-اق, دەنە قوزعالىسىنىڭ ازدىعى دا جاقسى ەمەس. ٶمٸردەن كٶرٸپ جٷرگەنٸمٸزدەي مەكتەپكە دەيiنگi بالالار نەگٸزٸنەن ويىنمەن ٶسەدٸ. بٸراق ويىننىڭ دا ويىنى بار. الايدا, وسىنى دا ەربٸر شاڭىراقتىڭ يەلەرٸ ەستە ساقتاپ, ٶز بالالارىنىڭ بوس ۋاقىتتارىندا نەمەن ايناسىلىپ جٷرگەندەرٸن ٷنەمٸ نازارلارىندا ۇستاعاندارى جٶن.

سونىمەن قاتار, مەكتەپ جاسىنداعى بالاعا اتا-اناسى كٷندەلٸكتٸ تٷستەنۋٸ ٷشٸن اقشا بەرەتٸنٸ دە بەلگٸلٸ. بiراق ونىڭ قانداي تاماق ساتىپ العانىن سۇراپ, قاداعالاپ جاتپايدى. كەز كەلگەن بٷلدiرشiن تەتتiگە ەۋەس. ال تەتتiلەردiڭ پايداسىنان زييانى مول. وسى تەتتٸلەر سەمiزدiككە الىپ كەلەتiنٸ دە ەشكٸمنەن جاسىرىن ەمەس. وسى ارادا بالالاردىڭ تەلەديدار, كومپيۋتەر الدىندا ۇزاق وتىرىپ, تاماق iشۋi دە ٶتە زييان ەكەندٸگٸن قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ ەسٸنە سالامىز.

ارتىق سالماق بالانىڭ دەنساۋلىعىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. مۇنى دٷنيەجٷزٸندەگٸ عالىمدار دەلەلدەپ تە بەردٸ. سوندىقتان ەربٸر جاراسىمدى وتباسىندا ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جاڭالىقتارعا نازار اۋدارىپ, ونداعى باسىلىم بەتتەرٸندە جارييالانعان تانىمدىق ماقالالارعا زەر سالىپ وتىرعاندارى دا ماقۇل.

ينديرا سەتٸم