Salafizmnen saqtanaiyq

Salafizmnen saqtanaiyq

Astanada ótken VII Azamattyq forýmda QR Premer-Ministriniń orynbasary I. Tasmaǵambetov resmi derekter boiynsha elimizde jat dini aǵymdardy qoldaityn 15 myńǵa jýyq adam bar ekenin málim etti.

Islam tarihyna úńilsek, salafilerdiń alǵashqy úsh býyny shynaiy din jolyn ustanyp, qoǵam birligi men yntymaǵyna, musylmannyń tatýlyǵyna esh ýaqytta syzat túsirmegen. Al qazir ózderin salafimiz dep júrgender dúnieden qaitqan kisi úshin Quran oqýǵa, qudaiy as berýge, namazdan keiin táspi aýdarýǵa, jamaǵatpen duǵa jasap, bet sipaýǵa, mázhab ustanýǵa, qabir basyna kesene nemese qorshaý salýǵa, marqumnyń jetisin, qyrqyn, jylyn berýge qarsy shyǵyp, qanshama ǵasyrlar boiy jalǵasyp kele jatqan ǵuryptardy bidǵat sanap, musylman jamaǵaty arasyna syzat túsirýde. Qoǵamda qalyptasqan dástúrli qundylyqtardy mansuqtap, memlekettiń zańy men quqyqtyq júiesine selkeý túsirýge árekettenýde.

Qazaq jerine islam dininiń kelgenine on eki ǵasyrdan asqanyn, halqymyzdyń osynsha ýaqyt osy dinmen ómir súrip kele jatqanyn eskersek, halyqtyń salt-dástúri islam qaǵidalarymen qabysyp, astarlasyp ketkenin ańǵaramyz. Óitkeni, halyqtyń dástúri dini ustanymǵa negizdelip, kúndelikti tynys-tirshiligi men tanymynyń ózegine ainalǵan.

Halyqtyń buljymaityn qaǵidasyna ainalǵan salt-dástúrler – tárbieniń qainar kózi. «Torqaly toi men topyraqty ólimde bas kórsetpegennen bez» deitin qazaq «topyraq salysýǵa úlgereiik» nemese «jetisi men qyrqyna baryp júz kóriseiik» dep asyqqan. Jan aralasqan jaqyn turmaq, júztanys jattyń da qaiǵysyn jeńildetýge asyǵatyn darqan qazaqtyń ondaǵy oiy – «Qaiǵyny bólisse, qaiǵy azaiady, qýanyshty bólisse, qýanysh kóbeiedi».

Arýaq syilaýdy basty paryzy sanaityn qazaqtyń marqumnyń jetisi, qyrqy, jylyn atap as berýdegi maqsaty – eldi jiyp, asqa toiǵyzý emes, quran baǵyshtap, bilip-bilmei istegen qatelikteri úshin Alladan keshirim tileý, baqiǵa attanǵan jaqynyn qadirleý. Qalyń qazaqtyń mindeti – aǵaiyn týys, quda-jekjattyń qaiǵysyna ortaqtasyp, kóńil aitý. Ólimniń artyn kútý – qazaq úshin birlik pen berekeniń, uiat pen ardyń nyshany. Endeshe, «Óli riza bolmai, tiri baiymaidy» dep árýaqty qadirleitin halqymyzdyń boiyndaǵy izgiligi men júregindegi imanynan aiyrylsaq, halqymyzdyń tatýlyǵyna, eli men jeriniń tutastyǵyna qaýip tónbei me?!

Ulystyń uly kúnin toilaý, jeti ataǵa deiin qyz alyspaý, tábárik taratý, ata-babalar mazaryna ziiarat jasaý sekildi ǵuryptar musylman dinindegi keibir halyqtarda, naqtylap aitsaq, arab halqynda joq. Sonda bular arabtarda joq eken dep biz bas tartýymyz kerek pe? Álde, jeti atadan beri qyz alyspaityn dástúrimizdi tárk etýmiz kerek pe? Taǵylymdyq máni tereńde jatqan qazaqtyń salt-dástúrleri – musylman dininen aýytqýshylyq ta, qarsylyq ta emes. Sol ádet-ǵuryptar ejelden islam dinimen úndeskendikten, halyqtyń sanasyna sińip, qalyptasqan.

Izgilikke bastaityn dini, halyqpen birge jasap kele jatqan tili, salt-dástúri men óneri – ulttyń asyl qundylyqtary. Olardy bóle-jara qaraýǵa bolmaidy, óitkeni bular birin-biri tolyqtyryp, ulttyń bolmysyn quraidy.

Islam dini Uly dala halqynyń rýhani bolmysymen úndesip, tarih sahnasyna tanymal tulǵalar men ozyq oily ǵulamalardy shyǵardy. Musylmanshylyqty bekem ustanǵan tekti babalarymyz dástúrli dindi dáriptegendikten, olardyń ǵibratty muralary urpaqtan-urpaqqa ulasyp, tárbie quralyna ainalǵan.

«Altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi, tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» deitin dana halyqtyń ishine iritki salyp, tatýlyǵyna syna qaqqysy keletin salafizmniń yqpalynan jastardy saqtandyrýdyń tiimdi bir joly – halyqtyń qanyna sińgen rýhani qundylyqtardy jańǵyrta nasihattaý.

Halqynyń tarihyn óleń sózben órgen aqyn-jyraýlar Uly dala tósin jailaǵan darqan halyqtyń sanasyn silkindirip, rýh bergen shyǵarmalaryn islam qundylyqtarymen aishyqtap, adamzattyń ólsheýli ómirinde jasaǵan barlyq isteriniń esebi beriletin aqyret kúni jóninde tereń oilar tolǵaidy.

Qazirgi tańda salt-dástúrimizdi teriske shyǵarǵysy keletin salafizm ókilderi qazaq jerine táýelsizdiktiń alǵashqy eleń-alań kezin paidalanyp kelip aldy. Bastapqy kezde qaiyrymdylyq qorlaryn, dini saýat ashý kýrstaryn, arab tilin úiretetin oqý oryndaryn ashyp, jastardyń senimine kirdi. Oǵan qosa táýelsizdigimizdi ala salyp shetelderdegi dini oqý oryndaryna ketken jastardyń keibireýleri osy ideologiianyń shyrmaýyna iligip, elge oralǵan soń solardyń ustanymdaryn nasihattady. Orystildi baýyrlarymyzǵa orys tiline aýdarylǵan dini ádebietterdi tegin taratyp, óz qatarlaryna tartty.

Namaz oqymasa, jaqyndyǵyna qaramai musylman emessiń dep qatynasyn úzý, namaz oqymaǵandyǵy úshin kápir sanap, óz ata-anasyna qarsy shyǵyp, tipti bergen asyn ishýden bas tartý, oramal tartqan qyzdardyń basyn ainaldyryp, toqaldyqqa alyp, artynan talaq etip tastap ketý, qaraýsyz jetimderdiń sanyn kóbeitý arqyly qoǵamda dinge degen teris kózqarastar qalyptastyrýda. Islamda mundai keleńsizdikke jol joq, onda imandylyq ustanymy men ǵulama-ǵalymdardyń salyp ketken sara joly bar.

Qazir dintanýshy-ǵalymdar ainalysatyn dini máseleler qarapaiym musylmandar arasynda daý týǵyzyp júrgeni jasyryn emes. Tereń dini biliminiń joqtyǵyna qaramai, dini máselelerdi sóz etetinder kóbeidi. Alǵashqy musylman-salaftardyń atyn jamylǵan qazirgi salaftarda musylmanǵa tán ádep pen ibanyń eshbir nyshany baiqalmaidy. Islam qaǵidasynda senimi úshin adamdy jazǵyrýǵa jol berilmegenimen, dini senimi boiynsha teris jolda júrgen adamdardy durys jolǵa jumsaq tilmen beibit túrde shaqyrý ýaǵyzdalady. Oǵan qasietti Quran Kárimniń «Naqyl» súresiniń 125-aiaty dálel bolady: «Adamdardy Rabbyńnyń jolyna danalyq pen sypaiy nasihat arqyly shaqyr. Olarmen kórkem túrde sóz talastyryp, shyndyqty dáleldeý (úshin) tyrys. Rabbyń – týra joldan adasqandy da, týra jolǵa túsken kisini de jaqsy biledi».

Qorytyndylai kele, salafizm ideologiiasy Qazaqstannyń konstitýtsiialyq qurylymyna, zaiyrly sipatyna, ulttyq qaýipsizdigine qater tóndiretindikten, onyń zardaptarynan saqtanaiyq degim keledi.

E. Dýanaev,

shyǵystanýshy-filolog, qoǵam qairatkeri

Ult portaly