استانادا ٶتكەن VII ازاماتتىق فورۋمدا قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ي. تاسماعامبەتوۆ رەسمي دەرەكتەر بويىنشا ەلٸمٸزدە جات دٸني اعىمداردى قولدايتىن 15 مىڭعا جۋىق ادام بار ەكەنٸن مەلٸم ەتتٸ.
يسلام تاريحىنا ٷڭٸلسەك, سالافيلەردٸڭ العاشقى ٷش بۋىنى شىنايى دٸن جولىن ۇستانىپ, قوعام بiرلiگi مەن ىنتىماعىنا, مۇسىلماننىڭ تاتۋلىعىنا ەش ۋاقىتتا سىزات تٷسiرمەگەن. ال قازٸر ٶزدەرٸن سالافيمٸز دەپ جٷرگەندەر دٷنيەدەن قايتقان كiسi ٷشiن قۇران وقۋعا, قۇدايى اس بەرۋگە, نامازدان كەيiن تەسپi اۋدارۋعا, جاماعاتپەن دۇعا جاساپ, بەت سيپاۋعا, مەزھاب ۇستانۋعا, قابiر باسىنا كەسەنە نەمەسە قورشاۋ سالۋعا, مارقۇمنىڭ جەتiسiن, قىرقىن, جىلىن بەرۋگە قارسى شىعىپ, قانشاما عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان عۇرىپتاردى بيدعات ساناپ, مۇسىلمان جاماعاتى اراسىنا سىزات تٷسٸرۋدە. قوعامدا قالىپتاسقان دەستٷرلi قۇندىلىقتاردى مانسۇقتاپ, مەملەكەتتiڭ زاڭى مەن قۇقىقتىق جٷيەسiنە سەلكەۋ تٷسٸرۋگە ەرەكەتتەنۋدە.
قازاق جەرٸنە يسلام دٸنٸنٸڭ كەلگەنٸنە ون ەكٸ عاسىردان اسقانىن, حالقىمىزدىڭ وسىنشا ۋاقىت وسى دٸنمەن ٶمٸر سٷرٸپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, حالىقتىڭ سالت-دەستٷرٸ يسلام قاعيدالارىمەن قابىسىپ, استارلاسىپ كەتكەنٸن اڭعارامىز. ٶيتكەنٸ, حالىقتىڭ دەستٷرٸ دٸني ۇستانىمعا نەگٸزدەلٸپ, كٷندەلٸكتٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ مەن تانىمىنىڭ ٶزەگٸنە اينالعان.
حالىقتىڭ بۇلجىمايتىن قاعيداسىنا اينالعان سالت-دەستٷرلەر – تەربيەنٸڭ قاينار كٶزٸ. «تورقالى توي مەن توپىراقتى ٶلٸمدە باس كٶرسەتپەگەننەن بەز» دەيتٸن قازاق «توپىراق سالىسۋعا ٷلگەرەيٸك» نەمەسە «جەتٸسٸ مەن قىرقىنا بارىپ جٷز كٶرٸسەيٸك» دەپ اسىققان. جان ارالاسقان جاقىن تۇرماق, جٷزتانىس جاتتىڭ دا قايعىسىن جەڭٸلدەتۋگە اسىعاتىن دارقان قازاقتىڭ ونداعى ويى – «قايعىنى بٶلٸسسە, قايعى ازايادى, قۋانىشتى بٶلٸسسە, قۋانىش كٶبەيەدٸ».
ارۋاق سىيلاۋدى باستى پارىزى سانايتىن قازاقتىڭ مارقۇمنىڭ جەتٸسٸ, قىرقى, جىلىن اتاپ اس بەرۋدەگٸ ماقساتى – ەلدٸ جيىپ, اسقا تويعىزۋ ەمەس, قۇران باعىشتاپ, بٸلٸپ-بٸلمەي ٸستەگەن قاتەلٸكتەرٸ ٷشٸن اللادان كەشٸرٸم تٸلەۋ, باقيعا اتتانعان جاقىنىن قادٸرلەۋ. قالىڭ قازاقتىڭ مٸندەتٸ – اعايىن تۋىس, قۇدا-جەكجاتتىڭ قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, كٶڭٸل ايتۋ. ٶلٸمنٸڭ ارتىن كٷتۋ – قازاق ٷشٸن بٸرلٸك پەن بەرەكەنٸڭ, ۇيات پەن اردىڭ نىشانى. ەندەشە, «ٶلٸ ريزا بولماي, تٸرٸ بايىمايدى» دەپ ەرۋاقتى قادٸرلەيتٸن حالقىمىزدىڭ بويىنداعى ٸزگٸلٸگٸ مەن جٷرەگٸندەگٸ يمانىنان ايىرىلساق, حالقىمىزدىڭ تاتۋلىعىنا, ەلٸ مەن جەرٸنٸڭ تۇتاستىعىنا قاۋٸپ تٶنبەي مە?!
ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸن تويلاۋ, جەتٸ اتاعا دەيٸن قىز الىسپاۋ, تەبەرٸك تاراتۋ, اتا-بابالار مازارىنا زييارات جاساۋ سەكٸلدٸ عۇرىپتار مۇسىلمان دٸنٸندەگٸ كەيبٸر حالىقتاردا, ناقتىلاپ ايتساق, اراب حالقىندا جوق. سوندا بۇلار ارابتاردا جوق ەكەن دەپ بٸز باس تارتۋىمىز كەرەك پە? ەلدە, جەتٸ اتادان بەرٸ قىز الىسپايتىن دەستٷرٸمٸزدٸ تەرك ەتۋمٸز كەرەك پە? تاعىلىمدىق مەنٸ تەرەڭدە جاتقان قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ – مۇسىلمان دٸنٸنەن اۋىتقۋشىلىق تا, قارسىلىق تا ەمەس. سول ەدەت-عۇرىپتار ەجەلدەن يسلام دٸنٸمەن ٷندەسكەندٸكتەن, حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸپ, قالىپتاسقان.
ٸزگٸلٸككە باستايتىن دٸنٸ, حالىقپەن بٸرگە جاساپ كەلە جاتقان تٸلٸ, سالت-دەستٷرٸ مەن ٶنەرٸ – ۇلتتىڭ اسىل قۇندىلىقتارى. ولاردى بٶلە-جارا قاراۋعا بولمايدى, ٶيتكەنٸ بۇلار بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرىپ, ۇلتتىڭ بولمىسىن قۇرايدى.
يسلام دٸنٸ ۇلى دالا حالقىنىڭ رۋحاني بولمىسىمەن ٷندەسٸپ, تاريح ساحناسىنا تانىمال تۇلعالار مەن وزىق ويلى عۇلامالاردى شىعاردى. مۇسىلمانشىلىقتى بەكەم ۇستانعان تەكتٸ بابالارىمىز دەستٷرلٸ دٸندٸ دەرٸپتەگەندٸكتەن, ولاردىڭ عيبراتتى مۇرالارى ۇرپاقتان-ۇرپاققا ۇلاسىپ, تەربيە قۇرالىنا اينالعان.
«التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدٸ, تٶرتەۋ تٷگەل بولسا, تٶبەدەگٸ كەلەدٸ» دەيتٸن دانا حالىقتىڭ ٸشٸنە ٸرٸتكٸ سالىپ, تاتۋلىعىنا سىنا قاققىسى كەلەتٸن سالافيزمنٸڭ ىقپالىنان جاستاردى ساقتاندىرۋدىڭ تيٸمدٸ بٸر جولى – حالىقتىڭ قانىنا سٸڭگەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى جاڭعىرتا ناسيحاتتاۋ.
حالقىنىڭ تاريحىن ٶلەڭ سٶزبەن ٶرگەن اقىن-جىراۋلار ۇلى دالا تٶسٸن جايلاعان دارقان حالىقتىڭ ساناسىن سٸلكٸندٸرٸپ, رۋح بەرگەن شىعارمالارىن يسلام قۇندىلىقتارىمەن ايشىقتاپ, ادامزاتتىڭ ٶلشەۋلٸ ٶمٸرٸندە جاساعان بارلىق ٸستەرٸنٸڭ ەسەبٸ بەرٸلەتٸن اقىرەت كٷنٸ جٶنٸندە تەرەڭ ويلار تولعايدى.
قازiرگi تاڭدا سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ تەرٸسكە شىعارعىسى كەلەتٸن سالافيزم ٶكiلدەرٸ قازاق جەرiنە تەۋەلسiزدiكتٸڭ العاشقى ەلەڭ-الاڭ كەزٸن پايدالانىپ كەلiپ الدى. باستاپقى كەزدە قايىرىمدىلىق قورلارىن, دiني ساۋات اشۋ كۋرستارىن, اراب تiلiن ٷيرەتەتiن وقۋ ورىندارىن اشىپ, جاستاردىڭ سەنiمiنە كiردi. وعان قوسا تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ الا سالىپ شەتەلدەردەگٸ دiني وقۋ ورىندارىنا كەتكەن جاستاردىڭ كەيبiرەۋلەرi وسى يدەولوگييانىڭ شىرماۋىنا iلiگٸپ, ەلگە ورالعان سوڭ سولاردىڭ ۇستانىمدارىن ناسيحاتتادى. ورىستٸلدٸ باۋىرلارىمىزعا ورىس تiلiنە اۋدارىلعان دiني ەدەبيەتتەردٸ تەگٸن تاراتىپ, ٶز قاتارلارىنا تارتتى.
ناماز وقىماسا, جاقىندىعىنا قاراماي مۇسىلمان ەمەسسٸڭ دەپ قاتىناسىن ٷزۋ, ناماز وقىماعاندىعى ٷشiن كەپiر ساناپ, ٶز اتا-اناسىنا قارسى شىعىپ, تiپتi بەرگەن اسىن iشۋدەن باس تارتۋ, ورامال تارتقان قىزداردىڭ باسىن اينالدىرىپ, توقالدىققا الىپ, ارتىنان تالاق ەتٸپ تاستاپ كەتۋ, قاراۋسىز جەتiمدەردiڭ سانىن كٶبەيتۋ ارقىلى قوعامدا دٸنگە دەگەن تەرٸس كٶزقاراستار قالىپتاستىرۋدا. يسلامدا مۇنداي كەلەڭسٸزدٸككە جول جوق, وندا يماندىلىق ۇستانىمى مەن عۇلاما-عالىمداردىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولى بار.
قازٸر دٸنتانۋشى-عالىمدار اينالىساتىن دiني مەسەلەلەر قاراپايىم مۇسىلماندار اراسىندا داۋ تۋعىزىپ جٷرگەنٸ جاسىرىن ەمەس. تەرەڭ دٸني بٸلٸمٸنٸڭ جوقتىعىنا قاراماي, دٸني مەسەلەلەردٸ سٶز ەتەتٸندەر كٶبەيدٸ. العاشقى مۇسىلمان-سالافتاردىڭ اتىن جامىلعان قازٸرگٸ سالافتاردا مۇسىلمانعا تەن ەدەپ پەن يبانىڭ ەشبٸر نىشانى بايقالمايدى. يسلام قاعيداسىندا سەنٸمٸ ٷشٸن ادامدى جازعىرۋعا جول بەرٸلمەگەنٸمەن, دٸني سەنٸمٸ بويىنشا تەرٸس جولدا جٷرگەن ادامداردى دۇرىس جولعا جۇمساق تٸلمەن بەيبٸت تٷردە شاقىرۋ ۋاعىزدالادى. وعان قاسيەتتٸ قۇران كەرٸمنٸڭ «ناقىل» سٷرەسٸنٸڭ 125-اياتى دەلەل بولادى: «ادامداردى راببىڭنىڭ جولىنا دانالىق پەن سىپايى ناسيحات ارقىلى شاقىر. ولارمەن كٶركەم تٷردە سٶز تالاستىرىپ, شىندىقتى دەلەلدەۋ (ٷشٸن) تىرىس. راببىڭ – تۋرا جولدان اداسقاندى دا, تۋرا جولعا تٷسكەن كٸسٸنٸ دە جاقسى بٸلەدٸ».
قورىتىندىلاي كەلە, سالافيزم يدەولوگيياسى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىمىنا, زايىرلى سيپاتىنا, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸندٸكتەن, ونىڭ زارداپتارىنان ساقتانايىق دەگٸم كەلەدٸ.
ە. دۋاناەۆ,
شىعىستانۋشى-فيلولوگ, قوعام قايراتكەرٸ
