Kesirli kózqarastaryn kóldeneń tartqan búldirgi aǵymdardyń betin qaitaryp, ekpinin basý, jónge salý ońai sharýa bolmai tur. Sondyqtan da bolar, keiingi kezderi memleket tarapynan dini ekstremizm men terrorizmge qarsy batyl sharalar jańasha sipatta qolǵa alyna bastady. Bul jaǵdai olardyń qoǵamymyzǵa dendep enip, úlken kúshke ainalyp úlgergenin anyq ańǵartady. Osy oraida elmen etene aralasyp júrgen, QMDB tarapynan meshitterge imam bolyp taǵaiyndalǵan azamattarymyzdyń oi-pikirleri, ýaǵyzdary qoǵamymyz úshin mańyzdy.
Mine, osyǵan bailanysty biz Almaty qalalyq ortalyq meshitiniń naib imamy, dintanýshy Ersin ÁMIRENI áńgimege tartqan edik.
– Taiaýda Májilis depýtattary «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine ekstremizmge jáne terrorizmge qarsy is-qimyl máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn jan-jaqty talqy tarazysyna salyp, birinshi oqylymda maquldady. Osy zań jobasyna qatysty sizdiń pikirińizdi bilsek.
– Jańa zań jobasynda ideologiialyq jumystarǵa, dini ekstremizm men terrorizmniń paida bolýy sebepterimen shynaiy kúresýge jetkilikti nazar aýdarylmaǵan. Naqtylai aitqanda, máseleniń saldarymen kúresý joldaryna basymdyq berilgen. «Dini ekstremizm men terrorizmniń bastaýy qaida?», «Jastarymyz bul jolǵa qalai túsip jatyr? degen saýaldarǵa barynsha nazar aýdarylýy kerek. Negizinen, aldyn alý jumystaryna meiilinshe kóbirek kóńil bólinýi tiis edi…
– Sizdiń oiyńyzsha salafizm aǵymymen kúresýdiń eń tiimdi joly qandai?
– Jalpy, salafizmge elimizde túbegeili tyiym salmai, onymen kúresýde jaqsy nátijege jete almaimyz. Olarmen kúresip jatqan elder bar. Alaida bul eldermen Qazaqstandy salystyrýǵa bolmaidy. Óitkeni, olardyń halqynyń dini saýaty bizge qaraǵanda óte joǵary. Máselen, Túrkiia – Islam álemin basqarǵan halifattyń murageri. Ózderiniń ustanymdaryn jaqsy biledi. Ókinishke qarai, bizdiń halyq ondai deńgeide emes. Sondyqtan elimizde salafizmmen ideologiialyq turǵydan kúresýden góri oǵan múlde tyiym salý kerek. Dástúrli dini ustanymdarymyzǵa jat, qaishy pikirlerdi, ustanymdardy radikaldy kózqaras dep tanyp, osyndai baǵyttaǵy nasihattardy taratýshylar zańmen qýdalanady dep másele kóterýge ábden bolady.
Álemde qandai da bir qaýipti ideologiiaǵa toqtam salý degen burynnan bar. Máselen, fashizmge, antisemitizmge qarsy kúres soǵan jatady. Bizge birinshi kezekte salafishilerdiń ýaǵyz salasynda belsenip júrgen úlken sheihtarynyń qyzmetin toqtatý kerek. Men Atyraýda jumys istep júrgen kezimde baiqaǵanym, takfir aǵymynyń sheihy dep qarastyrylatyn Halil ketkennen keiin onyń shákirtteri jan-jaqqa ydyrap ketti. Sol siiaqty salafishilerdiń Medine men Qazaqstanda júrgen sheihtarynyń ýaǵyzdaryna toqtaý salatyn bolsa, onda olardyń shákirtteri de ydyrap, nátijesinde, salafishiler eleýli kúsh bolýdan qalatyn edi. Eger elimizde salafit aǵymynyń jeteginde júrgenderdiń kem degende 50 paiyzy salafilik ýaǵyzdan qol úzer bolsa, onda olardy óz dini ustanymymyzǵa oraltý jeńil bolady. Al qalǵan bóligine túsindirý jumysyn júrgizý sonshalyqty qiyndyq týǵyzbas edi.
Jalpy, salafishilermen ideologiialyq turǵyda kúresý de kerek shyǵar. Biraq, oǵan tyiym salǵan áldeqaida tiimdi. Osy máseleler zańnamalarda jan-jaqty qamtylýy tiis.
Osy arada aita keteiin, umra, ramazan kezinde elimizden kóptegen salafishiler syrtqa shyǵyp, 37 kúndik, 20 kúndik dáristerge qatysyp, onda Dilmurat, Nazratýlla syndy salafilik, sonyń ishinde mádhalilik baǵytta nasihat júrgizetinderdiń ýaǵyzdaryn tyńdap qaitady. Munyń da aldyn alý, jolyn kesý qajet. Sondai-aq, salafishilerdiń ustazdaryna, olardyń internet jelisindegi dáristerine tyiym salǵan jón. Ásirese, umra, ramazan ýaqytyn óz paidalaryna asyrýǵa tosqaýyl qoiý kerek.
– Jat aǵymnyń jeteginde júrgen qandastarymyzdyń betin beri burý jolyndaǵy jumystardyń nátijesine kóńilińiz tola ma?
– Qaitalap aitamyn biz salafilik baǵyttaǵy ýaǵyzdardyń «jemisimen» kúresip jatyrmyz. Al «baǵbandarmen», jat aǵymnyń «dánin» egýshilermen sharýamyz bolmai tur. Bul óz kezeginde kóptegen otandastarymyzdy salafilik baǵyttan keri qaitarýdaǵy jumysymyzdy qiyndata beredi. Kóp ýaqytymyz jelge ushady. Olardyń ustazdary emin-erkin elimizge ushaqpen ushyp kelip, ushyp ketip júr. Eshkim tosqaýyl qoiyp jatqan joq. El turǵyndaryn salafishi etip jatqan solar. Osylaisha, bóten piǵyldaǵy ýaǵyzshylardy tairańdatyp qoiamyz da, olardyń ýaǵyzyn tyńdaǵandarmen shuǵyldanamyz. Bul – aqylǵa syiymsyz dúnie.
Desek te salafishilermen kúreste oń nátije baiqalady. Muny joqqa shyǵara almaimyz. Biraq, beti beri qaraǵandardyń ornyn kelesi bir azamattar basýda…
Aita keteiin, ózimizdiń dástúrli ustanymdarymyzǵa burylyp jatqandardyń kópshiligi erikti túrde oilanyp, jaqsy men jamandy óz aqylymen aiyra bilgender. Al salafishilermen májbúrlep sóilesý nátije berip jatqan joq.
– Salafishilerdiń qatarynda bolyp, keiinnen onyń durys baǵyt emes ekenin túsinip, raiynan qaitqandardyń burynǵy niettesterinen qysym kórgenin estidińiz be?
– Bes-alty jyl salafishiler qatarynda bolyp, ózimizdiń dástúrli ustanymǵa oralǵan birneshe jigitti bilemin. Búginde olar dini bilimderin jetildirýde. Alǵashqyda burynǵy niettesteri olardy qaita-qaita mazalap, ózderiniń qataryna qaita tartýǵa árekettengen kórinedi. Biraq keiinnen kúderlerin úzgen.
– Jastarymyzdy dini bilim alý úshin shetelge jibergen kezden bastap qoǵamymyzda keritartpa kózqarastar kóbeiip ketti. Bul bizge aldaǵy ýaqytta jastarymyzdyń islami bilimin jetildirý úshin tek óz elimizdiń oqý oryndarynan, medreselerinen dáris alý qajettigin uqtyrmai ma?
– Dini bilim alýy maqsatynda jastardy syrt memleketterde oqytý máselesine keler bolsaq, oǵan túgeldei tyiym salý, menińshe, durys emes. Negizinen, bizdegi dini oqý oryndary álemdik dárejedegi bilim oshaqtarymen deńgeilese almaidy. Sol úshin shetelderde jastardyń dini bilim alýyn toqtatý máselesin kún tártibine shyǵarý bizge óte erte. Eger ózimizde myqty oqý oryndary, olarda qyzmet etetin álemdik deńgeidegi professorlar, doktorlar shyǵyp jatsa, sonda ǵana syrtta oqytpaý máselesin qarastyrýǵa bolar edi.
Jastarymyzdy syrtqa shyǵarmasaq, jat aǵymdardyń aldyn alamyz deý qate pikir. Budan asyl dinimiz, dástúrli baǵytymyz ziian shegedi. Osy arada aita keter jait, elimizde salafishil bolyp júrgenderdiń 90 paiyzy syrtta oqymaǵan. Olar elde júrip-aq kesirli nasihattarǵa shyrmalǵan.
Eger Ál-Azhar jáne taǵy basqa da iri ári senimdi ýniversitetterge stýdentter jiberetin bolsaq, olardy elshilik baqylaýǵa alsa, jataqhanalar uiymdastyrylyp, Qazaqstan musylmandary dini basqarmasy tarapynan arnaiy tárbieshiler bekitilse, onda eshteńeden qaýiptenýdiń qajeti bolmas edi. Ókinishke qarai, qazir mundai múmkindikter az bolyp tur. Máselen, Mysyrda oqyp júrgen keibir elderdiń stýdentterine jaqsy jaǵdai jasalǵan. Ol memlekettiń stýdentteri jataqhanamen qamtamasyz etilgen. Onda arnaiy baqylaýshylar jumys isteidi. Olar álgi stýdentterdi qadaǵalap júredi. Iaǵni, álgi elder óz stýdentterine basqa bir jat aǵymdarǵa ilespei, durys bilim alyp qaitýlaryna ońdy jaǵdai qarastyrǵan. Al bizdiń Medinege barǵan jigitter emin-erkin oqyp jatyr. Olardy birqatar elderdegi az ǵana ustazdar búldirip otyr.
– Elimizde halyqty dini turǵydaǵy máselelerde sózine uiyta alatyn, taqýalyǵymen úlgi bolyp, keri ketkenderdi túzý jolǵa túsirýge tikelei áser etetin bir ǵulamanyń nemese dini qairatkerdiń orny bos turǵandai ma, qalai? Buǵan ne deisiz?
– Elimizdiń musylmandary Qazaqstan musylmandary dini basqarmasyna júginýi tiis. El ishinde bedeldi ǵulamalar, dini qairatkerler bolǵany abzal. Ár zamandarda mundai tulǵalardyń ómir súrgeni, qazirgi tańda da keibir memleketterde asa bedeldi dini qairatkerlerdiń bar ekeni belgili. Mysaly, Ózbekstanda Muhammed Sadyq Muhammed Iýsýf degen kisi boldy. Sol sekildi bedeldi kisiler bolsa, qaneki. Munyń qoǵamǵa oń áseri bolady dep oilaimyn. Ókinishke qarai, bizde sondai dini tulǵalar qazirgi tańda tapshy. Osyndai eleýli azamattardy zamannyń ózi týdyratynyn eskersek, aldaǵy ýaqytta ondai jandar elimizde de shyǵyp qalar.
Áitse de, asa bedeldi dini qairatkerlerdiń qoǵamymyzda bolýyna úrkip qaraityndar da bar. Nege deseńiz, dini kósemniń halyqqa sózi ótimdi bolady da, keibir jaǵdailarǵa bailanysty ol basqa bir jat baǵytqa bet bursa, búkil jurtty sońynan ilestirip alyp ketedi. Mine, osy jaitqa alańdaityndar kezdesedi. Qalai desek te, elge sózi ótetin bedeldi tulǵalar ósip shyqsa, odan utylmaimyz.
– Bizde dini ahýaldyń jai-japsaryn qarastyratyn, nanymdy málimetter usyna alatyn áleýmettik zertteýler ortalyqtarynyń jumysyna kóńilińiz tola ma?
– Ókinishke qarai, bizde bul jaǵy aqsap tur. Memleketimizde bilikti, senimdi, ustanymy durys dintanýshy, áleýmettanýshy, saiasattanýshy mamandardyń kómegimen qoǵamymyzdaǵy dini ahýalǵa tereń zertteý jumystaryn júrgizý kerek. Bul zertteýlerde dini, saiasi-áleýmettik salalar qosa qarastyrylǵany durys.
Qazirgi tańda, ókinishtisi sol, atalǵan saladaǵy máselelerdiń mánisin zerttep júr degenderdiń qatarynda dini arnaiy bilimi joq, ishtei salafizmdi qoldaityn sarapshylar jetkilikti. Olar ózderin sarapshy retinde tanystyryp, eldiń arasynda salafizmdi damytýǵa, zańdastyrýǵa, sanaǵa sińirýge árekettenýde. Sondailar ǵylymi nemese saiasi zertteýler ortalyǵynda otyryp alyp, jymysqy saiasatyn astyrtyn júrgizip jatqan sekildi. Olardyń sózderiniń astarynan salafizmdi jaqtaitynyn baiqaýǵa bolady. Sondyqtan elimizdegi dini ahýalǵa qatysty ǵylymi-áleýmettik zertteýler júrgizetin ortalyqtarda jumys isteitin mamandardy irikteýde Dini basqarmamen keńesken jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Joldybai BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
