كەسٸرلٸ كٶزقاراستارىن كٶلدەنەڭ تارتقان بٷلدٸرگٸ اعىمداردىڭ بەتٸن قايتارىپ, ەكپٸنٸن باسۋ, جٶنگە سالۋ وڭاي شارۋا بولماي تۇر. سوندىقتان دا بولار, كەيٸنگٸ كەزدەرٸ مەملەكەت تاراپىنان دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى باتىل شارالار جاڭاشا سيپاتتا قولعا الىنا باستادى. بۇل جاعداي ولاردىڭ قوعامىمىزعا دەندەپ ەنٸپ, ٷلكەن كٷشكە اينالىپ ٷلگەرگەنٸن انىق اڭعارتادى. وسى ورايدا ەلمەن ەتەنە ارالاسىپ جٷرگەن, قمدب تاراپىنان مەشٸتتەرگە يمام بولىپ تاعايىندالعان ازاماتتارىمىزدىڭ وي-پٸكٸرلەرٸ, ۋاعىزدارى قوعامىمىز ٷشٸن ماڭىزدى.
مٸنە, وسىعان بايلانىستى بٸز الماتى قالالىق ورتالىق مەشٸتٸنٸڭ نايب يمامى, دٸنتانۋشى ەرسٸن ەمٸرەنٸ ەڭگٸمەگە تارتقان ەدٸك.
– تاياۋدا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە ەكسترەميزمگە جەنە تەرروريزمگە قارسى ٸس-قيمىل مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن جان-جاقتى تالقى تارازىسىنا سالىپ, بٸرٸنشٸ وقىلىمدا ماقۇلدادى. وسى زاڭ جوباسىنا قاتىستى سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلسەك.
– جاڭا زاڭ جوباسىندا يدەولوگييالىق جۇمىستارعا, دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ پايدا بولۋى سەبەپتەرٸمەن شىنايى كٷرەسۋگە جەتكٸلٸكتٸ نازار اۋدارىلماعان. ناقتىلاي ايتقاندا, مەسەلەنٸڭ سالدارىمەن كٷرەسۋ جولدارىنا باسىمدىق بەرٸلگەن. «دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمنٸڭ باستاۋى قايدا?», «جاستارىمىز بۇل جولعا قالاي تٷسٸپ جاتىر? دەگەن ساۋالدارعا بارىنشا نازار اۋدارىلۋى كەرەك. نەگٸزٸنەن, الدىن الۋ جۇمىستارىنا مەيٸلٸنشە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ تيٸس ەدٸ…
– سٸزدٸڭ ويىڭىزشا سالافيزم اعىمىمەن كٷرەسۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى قانداي?
– جالپى, سالافيزمگە ەلٸمٸزدە تٷبەگەيلٸ تىيىم سالماي, ونىمەن كٷرەسۋدە جاقسى نەتيجەگە جەتە المايمىز. ولارمەن كٷرەسٸپ جاتقان ەلدەر بار. الايدا بۇل ەلدەرمەن قازاقستاندى سالىستىرۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ حالقىنىڭ دٸني ساۋاتى بٸزگە قاراعاندا ٶتە جوعارى. مەسەلەن, تٷركييا – يسلام ەلەمٸن باسقارعان حاليفاتتىڭ مۇراگەرٸ. ٶزدەرٸنٸڭ ۇستانىمدارىن جاقسى بٸلەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ حالىق ونداي دەڭگەيدە ەمەس. سوندىقتان ەلٸمٸزدە سالافيزممەن يدەولوگييالىق تۇرعىدان كٷرەسۋدەن گٶرٸ وعان مٷلدە تىيىم سالۋ كەرەك. دەستٷرلٸ دٸني ۇستانىمدارىمىزعا جات, قايشى پٸكٸرلەردٸ, ۇستانىمداردى راديكالدى كٶزقاراس دەپ تانىپ, وسىنداي باعىتتاعى ناسيحاتتاردى تاراتۋشىلار زاڭمەن قۋدالانادى دەپ مەسەلە كٶتەرۋگە ەبدەن بولادى.
ەلەمدە قانداي دا بٸر قاۋٸپتٸ يدەولوگيياعا توقتام سالۋ دەگەن بۇرىننان بار. مەسەلەن, فاشيزمگە, انتيسەميتيزمگە قارسى كٷرەس سوعان جاتادى. بٸزگە بٸرٸنشٸ كەزەكتە سالافيشٸلەردٸڭ ۋاعىز سالاسىندا بەلسەنٸپ جٷرگەن ٷلكەن شەيحتارىنىڭ قىزمەتٸن توقتاتۋ كەرەك. مەن اتىراۋدا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن كەزٸمدە بايقاعانىم, تاكفير اعىمىنىڭ شەيحى دەپ قاراستىرىلاتىن حاليل كەتكەننەن كەيٸن ونىڭ شەكٸرتتەرٸ جان-جاققا ىدىراپ كەتتٸ. سول سيياقتى سالافيشٸلەردٸڭ مەدينە مەن قازاقستاندا جٷرگەن شەيحتارىنىڭ ۋاعىزدارىنا توقتاۋ سالاتىن بولسا, وندا ولاردىڭ شەكٸرتتەرٸ دە ىدىراپ, نەتيجەسٸندە, سالافيشٸلەر ەلەۋلٸ كٷش بولۋدان قالاتىن ەدٸ. ەگەر ەلٸمٸزدە سالافيت اعىمىنىڭ جەتەگٸندە جٷرگەندەردٸڭ كەم دەگەندە 50 پايىزى سالافيلٸك ۋاعىزدان قول ٷزەر بولسا, وندا ولاردى ٶز دٸني ۇستانىمىمىزعا ورالتۋ جەڭٸل بولادى. ال قالعان بٶلٸگٸنە تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋ سونشالىقتى قيىندىق تۋعىزباس ەدٸ.
جالپى, سالافيشٸلەرمەن يدەولوگييالىق تۇرعىدا كٷرەسۋ دە كەرەك شىعار. بٸراق, وعان تىيىم سالعان ەلدەقايدا تيٸمدٸ. وسى مەسەلەلەر زاڭنامالاردا جان-جاقتى قامتىلۋى تيٸس.
وسى ارادا ايتا كەتەيٸن, ۇمرا, رامازان كەزٸندە ەلٸمٸزدەن كٶپتەگەن سالافيشٸلەر سىرتقا شىعىپ, 37 كٷندٸك, 20 كٷندٸك دەرٸستەرگە قاتىسىپ, وندا دٸلمۇرات, نازراتۋللا سىندى سالافيلٸك, سونىڭ ٸشٸندە مەدحاليلٸك باعىتتا ناسيحات جٷرگٸزەتٸندەردٸڭ ۋاعىزدارىن تىڭداپ قايتادى. مۇنىڭ دا الدىن الۋ, جولىن كەسۋ قاجەت. سونداي-اق, سالافيشٸلەردٸڭ ۇستازدارىنا, ولاردىڭ ينتەرنەت جەلٸسٸندەگٸ دەرٸستەرٸنە تىيىم سالعان جٶن. ەسٸرەسە, ۇمرا, رامازان ۋاقىتىن ٶز پايدالارىنا اسىرۋعا توسقاۋىل قويۋ كەرەك.
– جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە جٷرگەن قانداستارىمىزدىڭ بەتٸن بەرٸ بۇرۋ جولىنداعى جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸنە كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– قايتالاپ ايتامىن بٸز سالافيلٸك باعىتتاعى ۋاعىزداردىڭ «جەمٸسٸمەن» كٷرەسٸپ جاتىرمىز. ال «باعباندارمەن», جات اعىمنىڭ «دەنٸن» ەگۋشٸلەرمەن شارۋامىز بولماي تۇر. بۇل ٶز كەزەگٸندە كٶپتەگەن وتانداستارىمىزدى سالافيلٸك باعىتتان كەرٸ قايتارۋداعى جۇمىسىمىزدى قيىنداتا بەرەدٸ. كٶپ ۋاقىتىمىز جەلگە ۇشادى. ولاردىڭ ۇستازدارى ەمٸن-ەركٸن ەلٸمٸزگە ۇشاقپەن ۇشىپ كەلٸپ, ۇشىپ كەتٸپ جٷر. ەشكٸم توسقاۋىل قويىپ جاتقان جوق. ەل تۇرعىندارىن سالافيشٸ ەتٸپ جاتقان سولار. وسىلايشا, بٶتەن پيعىلداعى ۋاعىزشىلاردى تايراڭداتىپ قويامىز دا, ولاردىڭ ۋاعىزىن تىڭداعاندارمەن شۇعىلدانامىز. بۇل – اقىلعا سىيىمسىز دٷنيە.
دەسەك تە سالافيشٸلەرمەن كٷرەستە وڭ نەتيجە بايقالادى. مۇنى جوققا شىعارا المايمىز. بٸراق, بەتٸ بەرٸ قاراعانداردىڭ ورنىن كەلەسٸ بٸر ازاماتتار باسۋدا…
ايتا كەتەيٸن, ٶزٸمٸزدٸڭ دەستٷرلٸ ۇستانىمدارىمىزعا بۇرىلىپ جاتقانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەرٸكتٸ تٷردە ويلانىپ, جاقسى مەن جاماندى ٶز اقىلىمەن ايىرا بٸلگەندەر. ال سالافيشٸلەرمەن مەجبٷرلەپ سٶيلەسۋ نەتيجە بەرٸپ جاتقان جوق.
– سالافيشٸلەردٸڭ قاتارىندا بولىپ, كەيٸننەن ونىڭ دۇرىس باعىت ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, رايىنان قايتقانداردىڭ بۇرىنعى نيەتتەستەرٸنەن قىسىم كٶرگەنٸن ەستٸدٸڭٸز بە?
– بەس-التى جىل سالافيشٸلەر قاتارىندا بولىپ, ٶزٸمٸزدٸڭ دەستٷرلٸ ۇستانىمعا ورالعان بٸرنەشە جٸگٸتتٸ بٸلەمٸن. بٷگٸندە ولار دٸني بٸلٸمدەرٸن جەتٸلدٸرۋدە. العاشقىدا بۇرىنعى نيەتتەستەرٸ ولاردى قايتا-قايتا مازالاپ, ٶزدەرٸنٸڭ قاتارىنا قايتا تارتۋعا ەرەكەتتەنگەن كٶرٸنەدٸ. بٸراق كەيٸننەن كٷدەرلەرٸن ٷزگەن.
– جاستارىمىزدى دٸني بٸلٸم الۋ ٷشٸن شەتەلگە جٸبەرگەن كەزدەن باستاپ قوعامىمىزدا كەرٸتارتپا كٶزقاراستار كٶبەيٸپ كەتتٸ. بۇل بٸزگە الداعى ۋاقىتتا جاستارىمىزدىڭ يسلامي بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن تەك ٶز ەلٸمٸزدٸڭ وقۋ ورىندارىنان, مەدرەسەلەرٸنەن دەرٸس الۋ قاجەتتٸگٸن ۇقتىرماي ما?
– دٸني بٸلٸم الۋى ماقساتىندا جاستاردى سىرت مەملەكەتتەردە وقىتۋ مەسەلەسٸنە كەلەر بولساق, وعان تٷگەلدەي تىيىم سالۋ, مەنٸڭشە, دۇرىس ەمەس. نەگٸزٸنەن, بٸزدەگٸ دٸني وقۋ ورىندارى ەلەمدٸك دەرەجەدەگٸ بٸلٸم وشاقتارىمەن دەڭگەيلەسە المايدى. سول ٷشٸن شەتەلدەردە جاستاردىڭ دٸني بٸلٸم الۋىن توقتاتۋ مەسەلەسٸن كٷن تەرتٸبٸنە شىعارۋ بٸزگە ٶتە ەرتە. ەگەر ٶزٸمٸزدە مىقتى وقۋ ورىندارى, ولاردا قىزمەت ەتەتٸن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ پروفەسسورلار, دوكتورلار شىعىپ جاتسا, سوندا عانا سىرتتا وقىتپاۋ مەسەلەسٸن قاراستىرۋعا بولار ەدٸ.
جاستارىمىزدى سىرتقا شىعارماساق, جات اعىمداردىڭ الدىن الامىز دەۋ قاتە پٸكٸر. بۇدان اسىل دٸنٸمٸز, دەستٷرلٸ باعىتىمىز زييان شەگەدٸ. وسى ارادا ايتا كەتەر جايت, ەلٸمٸزدە سالافيشٸل بولىپ جٷرگەندەردٸڭ 90 پايىزى سىرتتا وقىماعان. ولار ەلدە جٷرٸپ-اق كەسٸرلٸ ناسيحاتتارعا شىرمالعان.
ەگەر ەل-ازھار جەنە تاعى باسقا دا ٸرٸ ەرٸ سەنٸمدٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ستۋدەنتتەر جٸبەرەتٸن بولساق, ولاردى ەلشٸلٸك باقىلاۋعا السا, جاتاقحانالار ۇيىمداستىرىلىپ, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى تاراپىنان ارنايى تەربيەشٸلەر بەكٸتٸلسە, وندا ەشتەڭەدەن قاۋٸپتەنۋدٸڭ قاجەتٸ بولماس ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر مۇنداي مٷمكٸندٸكتەر از بولىپ تۇر. مەسەلەن, مىسىردا وقىپ جٷرگەن كەيبٸر ەلدەردٸڭ ستۋدەنتتەرٸنە جاقسى جاعداي جاسالعان. ول مەملەكەتتٸڭ ستۋدەنتتەرٸ جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. وندا ارنايى باقىلاۋشىلار جۇمىس ٸستەيدٸ. ولار ەلگٸ ستۋدەنتتەردٸ قاداعالاپ جٷرەدٸ. ياعني, ەلگٸ ەلدەر ٶز ستۋدەنتتەرٸنە باسقا بٸر جات اعىمدارعا ٸلەسپەي, دۇرىس بٸلٸم الىپ قايتۋلارىنا وڭدى جاعداي قاراستىرعان. ال بٸزدٸڭ مەدينەگە بارعان جٸگٸتتەر ەمٸن-ەركٸن وقىپ جاتىر. ولاردى بٸرقاتار ەلدەردەگٸ از عانا ۇستازدار بٷلدٸرٸپ وتىر.
– ەلٸمٸزدە حالىقتى دٸني تۇرعىداعى مەسەلەلەردە سٶزٸنە ۇيىتا الاتىن, تاقۋالىعىمەن ٷلگٸ بولىپ, كەرٸ كەتكەندەردٸ تٷزۋ جولعا تٷسٸرۋگە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن بٸر عۇلامانىڭ نەمەسە دٸني قايراتكەردٸڭ ورنى بوس تۇرعانداي ما, قالاي? بۇعان نە دەيسٸز?
– ەلٸمٸزدٸڭ مۇسىلماندارى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنا جٷگٸنۋٸ تيٸس. ەل ٸشٸندە بەدەلدٸ عۇلامالار, دٸني قايراتكەرلەر بولعانى ابزال. ەر زامانداردا مۇنداي تۇلعالاردىڭ ٶمٸر سٷرگەنٸ, قازٸرگٸ تاڭدا دا كەيبٸر مەملەكەتتەردە اسا بەدەلدٸ دٸني قايراتكەرلەردٸڭ بار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. مىسالى, ٶزبەكستاندا مۇحاممەد سادىق مۇحاممەد يۋسۋف دەگەن كٸسٸ بولدى. سول سەكٸلدٸ بەدەلدٸ كٸسٸلەر بولسا, قانەكي. مۇنىڭ قوعامعا وڭ ەسەرٸ بولادى دەپ ويلايمىن. ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە سونداي دٸني تۇلعالار قازٸرگٸ تاڭدا تاپشى. وسىنداي ەلەۋلٸ ازاماتتاردى زاماننىڭ ٶزٸ تۋدىراتىنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا ونداي جاندار ەلٸمٸزدە دە شىعىپ قالار.
ەيتسە دە, اسا بەدەلدٸ دٸني قايراتكەرلەردٸڭ قوعامىمىزدا بولۋىنا ٷركٸپ قارايتىندار دا بار. نەگە دەسەڭٸز, دٸني كٶسەمنٸڭ حالىققا سٶزٸ ٶتٸمدٸ بولادى دا, كەيبٸر جاعدايلارعا بايلانىستى ول باسقا بٸر جات باعىتقا بەت بۇرسا, بٷكٸل جۇرتتى سوڭىنان ٸلەستٸرٸپ الىپ كەتەدٸ. مٸنە, وسى جايتقا الاڭدايتىندار كەزدەسەدٸ. قالاي دەسەك تە, ەلگە سٶزٸ ٶتەتٸن بەدەلدٸ تۇلعالار ٶسٸپ شىقسا, ودان ۇتىلمايمىز.
– بٸزدە دٸني احۋالدىڭ جاي-جاپسارىن قاراستىراتىن, نانىمدى مەلٸمەتتەر ۇسىنا الاتىن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە بۇل جاعى اقساپ تۇر. مەملەكەتٸمٸزدە بٸلٸكتٸ, سەنٸمدٸ, ۇستانىمى دۇرىس دٸنتانۋشى, ەلەۋمەتتانۋشى, ساياساتتانۋشى مامانداردىڭ كٶمەگٸمەن قوعامىمىزداعى دٸني احۋالعا تەرەڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ كەرەك. بۇل زەرتتەۋلەردە دٸني, ساياسي-ەلەۋمەتتٸك سالالار قوسا قاراستىرىلعانى دۇرىس.
قازٸرگٸ تاڭدا, ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, اتالعان سالاداعى مەسەلەلەردٸڭ مەنٸسٸن زەرتتەپ جٷر دەگەندەردٸڭ قاتارىندا دٸني ارنايى بٸلٸمٸ جوق, ٸشتەي سالافيزمدٸ قولدايتىن ساراپشىلار جەتكٸلٸكتٸ. ولار ٶزدەرٸن ساراپشى رەتٸندە تانىستىرىپ, ەلدٸڭ اراسىندا سالافيزمدٸ دامىتۋعا, زاڭداستىرۋعا, ساناعا سٸڭٸرۋگە ەرەكەتتەنۋدە. سوندايلار عىلىمي نەمەسە ساياسي زەرتتەۋلەر ورتالىعىندا وتىرىپ الىپ, جىمىسقى ساياساتىن استىرتىن جٷرگٸزٸپ جاتقان سەكٸلدٸ. ولاردىڭ سٶزدەرٸنٸڭ استارىنان سالافيزمدٸ جاقتايتىنىن بايقاۋعا بولادى. سوندىقتان ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋالعا قاتىستى عىلىمي-ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر جٷرگٸزەتٸن ورتالىقتاردا جۇمىس ٸستەيتٸن مامانداردى ٸرٸكتەۋدە دٸني باسقارمامەن كەڭەسكەن جٶن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
