Damyǵan elderdiń aldyńǵy qataryna qosylýdy maqsat tutqan Qazaqstan sońǵy shirek ǵasyrda biik belesterdi baǵyndyryp, eldegi tynyshtyqtyń arqasynda memleketimiz órkendep, ilgeri damyp kele jatyr. Tarihi jadyǵa tiesili adamzat tarihynyń ón boiyna kóz júgirter bolsaq, taǵdyr taýqymetimen qanshama ulys ókilderi qasietti qazaq jerin pana tutqany belgili. Sondyqtan tatýlyq pen yntymaqty tý etken elimiz úshin ózge ult ókilderimen dostyq qarym-qatynasta, birtutastyqta ómir súrýdiń mańyzy zor. Elbasy N.Nazarbaev Dúniejúzi qazaqtarynyń ekinshi quryltaiynda «Eń asyly – biz kóp ultty bola otyryp, halyqtar dostyǵyn, el bailyǵyn saqtai bildik», – degen. Búginde elimizdegi árbir ultqa salt-dástúrlerin jańǵyrtýǵa, mádenieti men ádebietin damytýǵa, tiliniń jetilýine jan-jaqty múmkindikter berilip, qamqorlyq kórsetilýde.
«Ult degenimiz – rýhani birlik, adami erliktiń nátijesi. Ár adamnyń rýhani jetilý dárejesi sekildi, ár ulttyń da kemeldený satylary bolady: óter ótkel, kesher taiǵaqtary bolady». «Ult – qoǵamdy uiymdastyrýdyń anaǵurlym keń taraǵan birligi». «Ult degenimiz – ortaq tili, qalyptasqan mádenieti, biriktirýshi salt-dástúrleri men dini bir adamdardyń áleýmettik birlestigi». Qarap otyrsańyz, «ult» terminin ártúrli anyqtaýǵa bolǵanmen, onyń áleýmettik, tarihi tamyryn, mádeni ereksheligin sezinbeý múmkin emes. Ulttyń ulttan artyqshylyǵy da, kemshiligi de joq, tek aiyrmashylyǵy ǵana bar. Al sol aiyrmashylyqtan qaishylyq kórgisi keletin, «ult» degen uǵymdy múldem jat sanaityn islam atyn jamylǵan salafizm aǵymy ulttyń rýhani qundylyqtaryn, mádenieti men salt-dástúrin joqqa shyǵarýda.
QR Konstitýtsiiasy 14-bap 2-tarmaǵynda: «Tegine, áleýmettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaiyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine bailanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaiattar boiynsha eshkimdi eshqandai kemsitýge bolmaidy» dep jazylǵan. Tipti, Qurannyń ál-Hýjýrat súresiniń 13-aiatynda: «Ei, adam balasy! Shúbásiz senderdi bir er, bir áielden (Adam, Haýadan) jarattyq. Sondai-aq bir-birińdi tanýlaryń úshin senderdi ulttar, rýlar qyldyq. Shynynda Allanyń qasynda eń ardaqtylaryń taqýalaryń» dep, islam úshin «ult», «násil», «tek» sekildi uǵymdardyń tańsyq emestigi aiqyn kórsetilgen. Al islamnyń bolmysy men rýhyna jat dástúrli emes joldy ustanatyn salafilik aǵym ult arasyna jik salyp, memleketimizdiń tutastyǵyn buzýdy kózdep otyr. Tipti memleketimizdiń turaqtylyǵyna óz yqpalyn tigizip otyrǵan islam dininiń qundylyqtaryn burmalap, ulttyń ata-babadan jalǵasyp kele jatqan kelinniń sálem berýi, arýaqtarǵa quran baǵyshtaý, beiit basyna barý siiaqty dástúrimizdi joqqa shyǵaryp, ony «kápirge» sanap teris nasihattap júr. Sondyqtan, qazirgi tańda elimizde ulttyq múddege qarsy salafizm aǵymyn ustanýshylar tarapynan júrgizilip jatqan bul úrdis qazaq halqynyń ǵasyrlar boiy saqtalyp kele jatqan qundylyqtarynyń tamyryna balta shabýda. Osyǵan bailanysty biz ulttyq dástúrimizdiń dinge qaishy kelmeitindigin, kerisinshe olardyń úndestigin kórsetýimiz kerek. Bir shańyraq astynda ulttyń uiytqysyna sebep bolyp otyrǵan negizgi faktor din ekendigin, dini birlik bolmai, ulttyq birlik, ulttyq rýh, ulttyq sana bolmaitynyn túsiný qajet.
Elbasy «Meniń halqym ózge ulttyń túsine kirse, shoshyp oianatyndai aýyr-aýyr taǵdyrlardy basynan keshti» dep aitqandai, qazaq - taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyna qaisarlyq tanytqan batyr halyq, taǵdyr aidap kelgen san alýan ultty baýyryna basqan qonaqjai halyq. Árine, qazaqstandyqtardyń dini sanasyn eldiń salt-dástúrleri men mádeni normalaryna sáikes qalyptastyrý mindeti tatýlyq pen turaqtylyq el iesi retinde, eń aldymen, qazaqqa kerek. 2016 jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimetke sáikes Qazaqstandaǵy qazaqtardyń úlesi 66,4 % - dy quraidy eken. Buǵan memleket basshysynyń: «Qazaq halqy — memleket quraýshy, uiystyrýshy ult» degen sózi de dálel.
Jetpis jyl boiy Keńes úkimetiniń buǵaýynda bolǵan qazaq halqy ultsyzdandyrý saiasatyn áldeqaida basynan keship, jerin, tilin, dinin namys shúberegine orap, qasterlep, saqtap qaldy emes pe?! Búgin salafizm ideologiiasyn ustanýshylar mádenietimiz, salt-dástúrimiz, ádet-ǵurpymyzben sabaqtasyp órilgen ulttyq qundylyqtardy joiý arqyly ulttyń ózin joimaq! Tamyry joq birde bir aǵash bolmaityny siiaqty adam balasy da óziniń ata-tegimen urpaqtan urpaqqa jalǵasqan rýhani ulttyq qundylyqtary arqyly bailanysady. Al shekten shyqqan kózqarastardy ustanatyn ideologiialyq aǵymnyń ultaralyq, dinaralyq qatynastarǵa jik túsirip, memlekettiń tutastyǵy men turaqtylyǵyna qaýip tóndiretini aidan anyq. Sondyqtan memleketimizdiń ózi búgin dástúrli qundylyqtarymyzdy qaita jańǵyrtý týraly alǵa tartyp otyr.
Búgingi salafiler bolsa burynǵy, bastapqy kezeńge oralamyz dep, musylmandar arasynda búlik týǵyzýdy toqtatar emes. Dini rásimderdiń barlyǵyn Quran men súnnetke negizdeimiz dep salt-dástúrge qurmetpen qaraityn qazaq halqynyń dástúrli sýnnittik jolyn joqqa shyǵaryp, Hanafi mazhabynyń bedelin túsirmek.
«Bólingendi bóri jeidi» demekshi, «men – musylmanmyn, sen – kápirsiń» demei, Elbasy N.Nazarbaevtiń «Bir keleshektiń ulty - biz, qazaqstandyqtar. Bul sózben bári túsinikti bolyp tur. Etnostar arasynda eshqandai aiyrma bolmaýy kerek: biz - qazaqstandyqpyz» degen sózin ózimizge uran etken durys. Din men ulttyq múddeni atalarymyz eshqashan bólip qaramaǵan. Endi ol ustanymdy búgin bólýdiń eshbir qajettiligi joq. Kerisinshe, estilerdiń sózin eskerip ósken, taǵdyr tabystyrǵan ulttar men ulystardy baýyryna basa bilgen qazaq ulty bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara otyryp, jat aǵymdardyń ideologiiasyna aibarly toitarys bere bilýi tiis.
Qorytyndylai kelsek, ulttyq rýh pen ulttyq sananyń kemeldenýine, ulttyq salt-dástúrimiz ben tilimizdi, mádenietimizdi saqtaýǵa, jańǵyrtýǵa ár azamat óz úlesin qosýy mańyzdy. Sonda ǵana qazaq halqynyń dástúrli dini tanymy men rýhani-mádeni bolmysyna shabýyl jasap otyrǵan salafilerge qarsy tótep bere alamyz. Salafizm aǵymy ókilderiniń memlekettiń zańdaryna baǵynbai, dástúrlerdi mansuqtaý, zaiyrly ustanymdy tárk etý, ulttyq mádeniet, salt-sanadan bas tartqyzý baǵytyndaǵy áreketterine tosqaýyl bola alamyz.
T.Iliasova,
QR DIAQM DIK Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý
jáne taldaý ortalyǵynyń ǵylymi qyzmetkeri
