دامىعان ەلدەردٸڭ الدىڭعى قاتارىنا قوسىلۋدى ماقسات تۇتقان قازاقستان سوڭعى شيرەك عاسىردا بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىرىپ, ەلدەگٸ تىنىشتىقتىڭ ارقاسىندا مەملەكەتٸمٸز ٶركەندەپ, ٸلگەرٸ دامىپ كەلە جاتىر. تاريحي جادىعا تيەسٸلٸ ادامزات تاريحىنىڭ ٶن بويىنا كٶز جٷگٸرتەر بولساق, تاعدىر تاۋقىمەتٸمەن قانشاما ۇلىس ٶكٸلدەرٸ قاسيەتتٸ قازاق جەرٸن پانا تۇتقانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان تاتۋلىق پەن ىنتىماقتى تۋ ەتكەن ەلٸمٸز ٷشٸن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸمەن دوستىق قارىم-قاتىناستا, بٸرتۇتاستىقتا ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ماڭىزى زور. ەلباسى ن.نازارباەۆ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ ەكٸنشٸ قۇرىلتايىندا «ەڭ اسىلى – بٸز كٶپ ۇلتتى بولا وتىرىپ, حالىقتار دوستىعىن, ەل بايلىعىن ساقتاي بٸلدٸك», – دەگەن. بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر ۇلتقا سالت-دەستٷرلەرٸن جاڭعىرتۋعا, مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸن دامىتۋعا, تٸلٸنٸڭ جەتٸلۋٸنە جان-جاقتى مٷمكٸندٸكتەر بەرٸلٸپ, قامقورلىق كٶرسەتٸلۋدە.
«ۇلت دەگەنٸمٸز – رۋحاني بٸرلٸك, ادامي ەرلٸكتٸڭ نەتيجەسٸ. ەر ادامنىڭ رۋحاني جەتٸلۋ دەرەجەسٸ سەكٸلدٸ, ەر ۇلتتىڭ دا كەمەلدەنۋ ساتىلارى بولادى: ٶتەر ٶتكەل, كەشەر تايعاقتارى بولادى». «ۇلت – قوعامدى ۇيىمداستىرۋدىڭ اناعۇرلىم كەڭ تاراعان بٸرلٸگٸ». «ۇلت دەگەنٸمٸز – ورتاق تٸلٸ, قالىپتاسقان مەدەنيەتٸ, بٸرٸكتٸرۋشٸ سالت-دەستٷرلەرٸ مەن دٸنٸ بٸر ادامداردىڭ ەلەۋمەتتٸك بٸرلەستٸگٸ». قاراپ وتىرساڭىز, «ۇلت» تەرمينٸن ەرتٷرلٸ انىقتاۋعا بولعانمەن, ونىڭ ەلەۋمەتتٸك, تاريحي تامىرىن, مەدەني ەرەكشەلٸگٸن سەزٸنبەۋ مٷمكٸن ەمەس. ۇلتتىڭ ۇلتتان ارتىقشىلىعى دا, كەمشٸلٸگٸ دە جوق, تەك ايىرماشىلىعى عانا بار. ال سول ايىرماشىلىقتان قايشىلىق كٶرگٸسٸ كەلەتٸن, «ۇلت» دەگەن ۇعىمدى مٷلدەم جات سانايتىن يسلام اتىن جامىلعان سالافيزم اعىمى ۇلتتىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن, مەدەنيەتٸ مەن سالت-دەستٷرٸن جوققا شىعارۋدا.
قر كونستيتۋتسيياسى 14-باپ 2-تارماعىندا: «تەگiنە, ەلەۋمەتتiك, لاۋازىمدىق جەنە مٷلiكتiك جاعدايىنا, جىنىسىنا, نەسiلiنە, ۇلتىنا, تiلiنە, دiنگە كٶزقاراسىنا, نانىمىنا, تۇرعىلىقتى جەرiنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن ٶزگە جاعداياتتار بويىنشا ەشكiمدi ەشقانداي كەمسiتۋگە بولمايدى» دەپ جازىلعان. تٸپتٸ, قۇراننىڭ ەل-حۋجۋرات سٷرەسٸنٸڭ 13-اياتىندا: «ەي, ادام بالاسى! شٷبەسٸز سەندەردٸ بٸر ەر, بٸر ەيەلدەن (ادام, حاۋادان) جاراتتىق. سونداي-اق بٸر-بٸرٸڭدٸ تانۋلارىڭ ٷشٸن سەندەردٸ ۇلتتار, رۋلار قىلدىق. شىنىندا اللانىڭ قاسىندا ەڭ ارداقتىلارىڭ تاقۋالارىڭ» دەپ, يسلام ٷشٸن «ۇلت», «نەسٸل», «تەك» سەكٸلدٸ ۇعىمداردىڭ تاڭسىق ەمەستٸگٸ ايقىن كٶرسەتٸلگەن. ال يسلامنىڭ بولمىسى مەن رۋحىنا جات دەستٷرلٸ ەمەس جولدى ۇستاناتىن سالافيلٸك اعىم ۇلت اراسىنا جٸك سالىپ, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇتاستىعىن بۇزۋدى كٶزدەپ وتىر. تٸپتٸ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇراقتىلىعىنا ٶز ىقپالىن تيگٸزٸپ وتىرعان يسلام دٸنٸنٸڭ قۇندىلىقتارىن بۇرمالاپ, ۇلتتىڭ اتا-بابادان جالعاسىپ كەلە جاتقان كەلٸننٸڭ سەلەم بەرۋٸ, ارۋاقتارعا قۇران باعىشتاۋ, بەيٸت باسىنا بارۋ سيياقتى دەستٷرٸمٸزدٸ جوققا شىعارىپ, ونى «كەپٸرگە» ساناپ تەرٸس ناسيحاتتاپ جٷر. سوندىقتان, قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە ۇلتتىق مٷددەگە قارسى سالافيزم اعىمىن ۇستانۋشىلار تاراپىنان جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان بۇل ٷردٸس قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلە جاتقان قۇندىلىقتارىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋدا. وسىعان بايلانىستى بٸز ۇلتتىق دەستٷرٸمٸزدٸڭ دٸنگە قايشى كەلمەيتٸندٸگٸن, كەرٸسٸنشە ولاردىڭ ٷندەستٸگٸن كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك. بٸر شاڭىراق استىندا ۇلتتىڭ ۇيىتقىسىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان نەگٸزگٸ فاكتور دٸن ەكەندٸگٸن, دٸني بٸرلٸك بولماي, ۇلتتىق بٸرلٸك, ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق سانا بولمايتىنىن تٷسٸنۋ قاجەت.
ەلباسى «مەنٸڭ حالقىم ٶزگە ۇلتتىڭ تٷسٸنە كٸرسە, شوشىپ وياناتىنداي اۋىر-اۋىر تاعدىرلاردى باسىنان كەشتٸ» دەپ ايتقانداي, قازاق - تاعدىردىڭ اۋىرتپالىعىنا قايسارلىق تانىتقان باتىر حالىق, تاعدىر ايداپ كەلگەن سان الۋان ۇلتتى باۋىرىنا باسقان قوناقجاي حالىق. ەرينە, قازاقستاندىقتاردىڭ دٸني ساناسىن ەلدٸڭ سالت-دەستٷرلەرٸ مەن مەدەني نورمالارىنا سەيكەس قالىپتاستىرۋ مٸندەتٸ تاتۋلىق پەن تۇراقتىلىق ەل يەسٸ رەتٸندە, ەڭ الدىمەن, قازاققا كەرەك. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مەلٸمەتكە سەيكەس قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ ٷلەسٸ 66,4 % - دى قۇرايدى ەكەن. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «قازاق حالقى — مەملەكەت قۇراۋشى, ۇيىستىرۋشى ۇلت» دەگەن سٶزٸ دە دەلەل.
جەتپٸس جىل بويى كەڭەس ٷكٸمەتٸنٸڭ بۇعاۋىندا بولعان قازاق حالقى ۇلتسىزداندىرۋ ساياساتىن ەلدەقايدا باسىنان كەشٸپ, جەرٸن, تٸلٸن, دٸنٸن نامىس شٷبەرەگٸنە وراپ, قاستەرلەپ, ساقتاپ قالدى ەمەس پە?! بٷگٸن سالافيزم يدەولوگيياسىن ۇستانۋشىلار مەدەنيەتٸمٸز, سالت-دەستٷرٸمٸز, ەدەت-عۇرپىمىزبەن ساباقتاسىپ ٶرٸلگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جويۋ ارقىلى ۇلتتىڭ ٶزٸن جويماق! تامىرى جوق بٸردە بٸر اعاش بولمايتىنى سيياقتى ادام بالاسى دا ٶزٸنٸڭ اتا-تەگٸمەن ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسقان رۋحاني ۇلتتىق قۇندىلىقتارى ارقىلى بايلانىسادى. ال شەكتەن شىققان كٶزقاراستاردى ۇستاناتىن يدەولوگييالىق اعىمنىڭ ۇلتارالىق, دٸنارالىق قاتىناستارعا جٸك تٷسٸرٸپ, مەملەكەتتٸڭ تۇتاستىعى مەن تۇراقتىلىعىنا قاۋٸپ تٶندٸرەتٸنٸ ايدان انىق. سوندىقتان مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٶزٸ بٷگٸن دەستٷرلٸ قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتۋ تۋرالى العا تارتىپ وتىر.
بٷگٸنگٸ سالافيلەر بولسا بۇرىنعى, باستاپقى كەزەڭگە ورالامىز دەپ, مۇسىلماندار اراسىندا بٷلٸك تۋعىزۋدى توقتاتار ەمەس. دٸني رەسٸمدەردٸڭ بارلىعىن قۇران مەن سٷننەتكە نەگٸزدەيمٸز دەپ سالت-دەستٷرگە قۇرمەتپەن قارايتىن قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ سۋننيتتٸك جولىن جوققا شىعارىپ, حانافي مازحابىنىڭ بەدەلٸن تٷسٸرمەك.
«بٶلٸنگەندٸ بٶرٸ جەيدٸ» دەمەكشٸ, «مەن – مۇسىلمانمىن, سەن – كەپٸرسٸڭ» دەمەي, ەلباسى ن.نازارباەۆتٸڭ «بٸر كەلەشەكتٸڭ ۇلتى - بٸز, قازاقستاندىقتار. بۇل سٶزبەن بەرٸ تٷسٸنٸكتٸ بولىپ تۇر. ەتنوستار اراسىندا ەشقانداي ايىرما بولماۋى كەرەك: بٸز - قازاقستاندىقپىز» دەگەن سٶزٸن ٶزٸمٸزگە ۇران ەتكەن دۇرىس. دٸن مەن ۇلتتىق مٷددەنٸ اتالارىمىز ەشقاشان بٶلٸپ قاراماعان. ەندٸ ول ۇستانىمدى بٷگٸن بٶلۋدٸڭ ەشبٸر قاجەتتٸلٸگٸ جوق. كەرٸسٸنشە, ەستٸلەردٸڭ سٶزٸن ەسكەرٸپ ٶسكەن, تاعدىر تابىستىرعان ۇلتتار مەن ۇلىستاردى باۋىرىنا باسا بٸلگەن قازاق ۇلتى بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, جات اعىمداردىڭ يدەولوگيياسىنا ايبارلى تويتارىس بەرە بٸلۋٸ تيٸس.
قورىتىندىلاي كەلسەك, ۇلتتىق رۋح پەن ۇلتتىق سانانىڭ كەمەلدەنۋٸنە, ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸمٸز بەن تٸلٸمٸزدٸ, مەدەنيەتٸمٸزدٸ ساقتاۋعا, جاڭعىرتۋعا ەر ازامات ٶز ٷلەسٸن قوسۋى ماڭىزدى. سوندا عانا قازاق حالقىنىڭ دەستٷرلٸ دٸني تانىمى مەن رۋحاني-مەدەني بولمىسىنا شابۋىل جاساپ وتىرعان سالافيلەرگە قارسى تٶتەپ بەرە الامىز. سالافيزم اعىمى ٶكٸلدەرٸنٸڭ مەملەكەتتٸڭ زاڭدارىنا باعىنباي, دەستٷرلەردٸ مانسۇقتاۋ, زايىرلى ۇستانىمدى تەرك ەتۋ, ۇلتتىق مەدەنيەت, سالت-سانادان باس تارتقىزۋ باعىتىنداعى ەرەكەتتەرٸنە توسقاۋىل بولا الامىز.
ت.يلياسوۆا,
قر دٸاقم دٸك دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ
جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
