Tarihqa zer salar bolsaq, dástúrli Islam sheńberinen shyǵyp ketýshi aǵymdar az bolmaǵan. Olardyń keibiri ýaqyt óte kele joiylyp ketkenimen, ideologiialary men printsipteri tolyǵymen joiyla qoiǵan joq.
Bul jaitty teris piǵyldy toptar óz múddesine jaratpai qoimady. Osy arqyly dástúrli Islam dinine, sondai-aq, qoǵamnyń ulttyq aýyzbirshiligine keri áserin tigizip, halqymyzdyń salt-sanasyna qaraspai, qalyń jurtshylyq arasynda búlik týǵyzyp jatqanyna el kýá. Birshama ýaqyt Islam dinine jetkilikti kóńil bóle almaǵan bolsaq ta, Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdigin alǵannan soń, qazirgi tańda qazaq qoǵamy dini uiymdardyń ońdy-soldysyna baǵa bere alatyndai jaǵdaiǵa jetti.
Sáláfizm – Islam ǵulamalary biraýyzdan bekitken mázhab pen senim mektepterin moiyndamaityn aǵym. Bul aǵymdy jáne onyń túrlerin baiandamas buryn, «sáláfizm» uǵymyn túsindire keteiin.
Sáláfizm – arab tilindegi «sáláf» sózinen shyqqan. Ol tildik maǵynada «burynǵylar», «áýelgiler», «ótkender» uǵymyn berip, qasietti Qurani-Kárimniń birneshe jerinde de kezdesedi. Islam áleminde sáláf-salihin ataýy Muhammed paiǵambardyń (s.ǵ.s.) zamanynan bastap alǵashqy úsh ǵasyrda ómir súrgen musylmandar tolqynyna berilgen.
Qazirgi tańda «sáláfimiz» dep júrgender ózderin osy Islamnyń áýelgi úsh ǵasyrynda ómir súrgenderge teńeýde. Áýelgi sáláfiler shynaiy Islam jolyn ustanýshylar bolsa, qazirgi ýaqytta ózin solai ataýshylardyń baǵyty, shyn máninde, olai emes.
Búginde álemde «sáláfiia» men «ýahhabizm» sózi qatar júretinin bilgenimiz jón. Sebebi, aǵymdy «belsendilikke» jetelegen Muhammed ibn Abdýl-Ýahhabtyń atyna balaý álem musylmandary arasynda keń etek jaiǵan.
Sondai-aq, «ýahhabist» degen sóz osy aǵymnyń negizin qalaýshy – Muhammed ibn Abdýl-Ýahhabtyń kózi tirisinde onyń sońynan erýshilerge telingen-di. Ýahhabilik tarihta «haýarijdik» áreket retinde tanymal bolǵan. Óitkeni, olardyń áreketterindegi qatygezdik, óz ustanymdaryna qosylmaǵandardy «kápir» dep aiyptaý áreketteri «harijitter aǵymy» aqidasynyń (seniminiń) kóshirmesi ispetti.
Qazirgi tańda ýahhabilik nemese salafilik senim Saýd Arabiia Karoldiginiń resmi ustanǵan dini joly bolǵandyqtan, eń kóp shoǵyrlanǵan mekenderi Arab túbegi men Parsy shyǵanaǵyndaǵy elder. Sonymen qatar bul senimdi ustanýshylar Taiaý Shyǵys, Batys Eýropa, Soltústik Afrika, Resei, Úndistan, Pákistan, Bangladesh jáne Orta Aziia men ózge Aziia elderinde kezdesedi. Endeshe, sáláfi aǵymynyń negizgi ideiasy túsinikti bolý úshin onyń shyǵý tarihyna toqtalyp óteiik.
Sáláfilik aǵymnyń jetekshisi «Támim» taipasynan shyqqan Muhammed ibn Abdýlýahhab (1703-1792 j.j.) Riiad qalasyna jaqyn ornalasqan Ýiaina atty eldi mekende dúniege kelgen. Onyń ata-babasy Hanbali mázhabyn ustanǵan. Al ákesi, atasy men baýyry qazylyq qyzmetin atqarǵan. Ol alǵashqy saýatyn óz ákesinen alǵan bolatyn. Sodan soń Mekkege baryp ilimin shyńdamaq bolady. Alaida, ózi kútkendei ǵylymi orta taba almaǵandyqtan Mádinaǵa ketedi. Mádinada Abdýllah ibn Ibrahim ibn Sáif an-Najdi jáne Muhammed Haiat as-Sindi esimdi Hanbali mázhabynyń tanymal ǵalymdarynan dáris alady. Onda «Kýtýbýs-sitta», «ál-Mýýatta», «ál-Mýsnad» atty hadis kitaptaryn oqyp shyǵady.
Oqi júrip Ibn Táimiianyń pátýalarymen tanysady. Onyń dinge qatysty pikirlerin basshylyqqa alyp, jańǵyrtýǵa kóshedi. Sol zamannyń úrdisi boiynsha, bilimin shyńdaý maqsatynda Basraǵa attanady. Onda túrli aǵym ókilderi bolǵandyqtan, solardyń senimderi men ustanymdaryn jaqynnan tani túsedi. Bilimin jetildirýmen qatar, taýhid máselesi týrasyndaǵy pikirsaiystarǵa qatysyp, belsendilik tanytady. Mundai jiyndarda «dindi tikelei Quran jáne súnetten úirený kerek» degen ustanymyn dáleldeýge jáne qorǵaýǵa tyrysqan bolatyn.
Osy oraida Muhammed Ibn Abdýl-Ýahhabtyń aǵasy – Súleimen Ibn Ábdýl-Ýahhab «Saýaik al-Ahiia raddý ala Ýahhabiia» atty eńbeginde:
«Senderdiń mázhabtaryńnyń (ýahhapshyldyqtyń) jalǵan ekendigin myna nárseler kórsetedi:
Ábý Hýraira (r.a): «Paiǵambarymyz (s.ǵ.s): «Kúpirliktiń basy shyǵystan shyǵady», — degen. Riýaiat jalǵasynda: «Senim – Iemende, al búlik – osy jerde, Shaitannyń múiizi osy jerden paida bolady», — degen [3/93-b].
Imam Anýar Shah ál-Kashmiri ad-Deiýbandi (1292-1352h/1875-1933j) Imam ál-Buharidiń «Sahihine» jasaǵan «Faiz ýl-Bari» atty túsindirmesinde:
«Shyntýaiynda, Muhammed Ibn ábdýl-Ýahhab an-Najdi – zerdesiz jáne onyń bilimi óte tómen boldy», — degen.
Imam Muhammed Zahid ál-Kaýsari ál-Hanafi (1296-1371h.j.) «Tabiin kazb ál-Mýftari» atty eńbeginde:
«Hashaýizm (ýahhabizm) – nadandyq pen jansaqtyqqa boi urǵandar. Olar Islamǵa deiingi nadandyq kózqarastarynyń murageri», – degen.
«Sáláfizm» aǵymynyń tarmaqtary – Madhalizm, Sýrýrizm jáne Takfirizm bolyp bólinedi. Bul sáláfilik baǵyttaǵy tarmaqtar – Mýhammad Ibn Abdýl-Ýahhabtyń kózqarastaryn moiyndap, aqidalyq senimderin Ibn Taimiianyń ustanymy negizinde bekitedi, mázhab pen senim mektepteriniń negizderin qalaǵan «Súnnet jurty jáne jamaǵaty» ǵulamalaryn teriske shyǵaryp, tipti, kúpirlikke de shyǵarady. Máselen, Imam Ábý Hanifanyń «Fiqh ál-Akbar», «ál-Ýasiia» atty eńbegine negizdep jumystar júrgizgen – Imam Jaǵfar át-Tahaýi, Imam Ábý Mansýr ál-Matýridi, Imam ál-Ashǵari syndy Islam álemi moiyndaǵan ǵalymdardy teriske shyǵarady. Olardyń teriske shyǵarýyndaǵy negizgi másele – Qurani-Kárimdegi astarly maǵynaly aiattar uǵymy.
Sáláfilik aqidasynyń negizgi printsipi – Ibn Taimiia qurǵan «Taýhidti Úshke bólý» aqidasy. Demek, Allanyń jalǵyzdyǵyn zertteitin «Taýhid» ilimin – úshke bólip qarastyrady. Taýhidti úshke bólip qarastyrýdaǵy maqsaty – Alla Taǵalanyń qurandaǵy mútáshabih aiattaryna Quranda kelgen sózdiń tikelei tildik, kúndelikti qoldanystaǵy maǵynasyn berip, astarly, maqsat etilgen oidy eskerýshi «táýildi» joqqa shyǵarady. Sondai-aq, Imam ál-Matýridi men Imam ál-Ashǵari senim mektepterin teriske shyǵarý bolyp tabylady. Al, Ýahhapshyldyq baǵyttaǵy – «Sáláfizm», «Madhalizm», «Sýrýrizm» jáne «Takfirizm» tarmaqtarynyń barlyǵy derlik Ibn Taimiianyń «Úsh negiz» aqidasyn ustanady.
Sýrýritter – Salafilerdiń ishindegi saiasi, ideologiialyq aǵym. Onyń negizin qalaǵan Mýhammad as-Sýrýr Zeinýl-Abidin. Ol Siriianyń Harran qalasynda dúniege kelgen.
Sarapshylardyń tujyrymy boiynsha – Sýrýritterdiń dini daiyndyǵynan ótken adamnyń radikaldanyp, zańdy bilikke, basqa din ókilderine, zaiyrly azamattarǵa qatysty shekten tys tózimsizdik tanytyp, óziniń saiasi maqsatyna jetý úshin kez kelgen tásildi qoldanatynyn, sonyń ishinde qarýly qaqtyǵysqa da baratynyn aitady.
Búgingi tańda aǵymdardyń túpti aqiqaty ashyla túsýde. Sondyqtan da, sýrýriia aǵymy – ihýandyq baǵyttaǵy, salafiia jamylǵysyn jamylǵan, aila-tásilderi qoǵamdaǵy asa qaterli bolyp esepteletin toptardan bolyp tabylady dei alamyz. Óitkeni, ishki dúnieleri men kózqarastary múldem bólek. Al mundai teris senimdegi aǵymdardyń qoǵam birligi men yntymaǵyna, ósip-órkendeýine ziian tigizeri sózsiz. Álemdegi musylman elderi dástúrli Islamǵa qaishy keletin senimdegi aǵymdardyń úgit-nasihat júrgizýine tyiym salǵan, tipti resmi tirkeýge de almaǵan. Mundai din atyn jamylyp, shynaiy Islamǵa zalalyn tigizýshi adasqan aǵym ókilderiniń sózine qulaq salmas buryn, olardyń tarih sahnasynda paida bolý sebepteri men maqsattaryna mán berip, ziiandylyǵy anyqtalǵan jaǵdaida el bolashaǵy men múddesi turǵysynan sarapqa salyp, qajetinshe olarǵa tiisti shara jasaýdy talap etetindigi ekendigi daýsyz.
Serik Tájibaev,
«Nur-Múbarak» ýniversitetiniń Aǵa oqytýshysy,
Ph.D doktoranty
