تاريحقا زەر سالار بولساق, دەستٷرلٸ يسلام شەڭبەرٸنەن شىعىپ كەتۋشٸ اعىمدار از بولماعان. ولاردىڭ كەيبٸرٸ ۋاقىت ٶتە كەلە جويىلىپ كەتكەنٸمەن, يدەولوگييالارى مەن پرينتسيپتەرٸ تولىعىمەن جويىلا قويعان جوق.
بۇل جايتتى تەرٸس پيعىلدى توپتار ٶز مٷددەسٸنە جاراتپاي قويمادى. وسى ارقىلى دەستٷرلٸ يسلام دٸنٸنە, سونداي-اق, قوعامنىڭ ۇلتتىق اۋىزبٸرشٸلٸگٸنە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ, حالقىمىزدىڭ سالت-ساناسىنا قاراسپاي, قالىڭ جۇرتشىلىق اراسىندا بٷلٸك تۋعىزىپ جاتقانىنا ەل كۋە. بٸرشاما ۋاقىت يسلام دٸنٸنە جەتكٸلٸكتٸ كٶڭٸل بٶلە الماعان بولساق تا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸن العاننان سوڭ, قازٸرگٸ تاڭدا قازاق قوعامى دٸني ۇيىمداردىڭ وڭدى-سولدىسىنا باعا بەرە الاتىنداي جاعدايعا جەتتٸ.
سەلەفيزم – يسلام عۇلامالارى بٸراۋىزدان بەكٸتكەن مەزھاب پەن سەنٸم مەكتەپتەرٸن مويىندامايتىن اعىم. بۇل اعىمدى جەنە ونىڭ تٷرلەرٸن بايانداماس بۇرىن, «سەلەفيزم» ۇعىمىن تٷسٸندٸرە كەتەيٸن.
سەلەفيزم – اراب تٸلٸندەگٸ «سەلەف» سٶزٸنەن شىققان. ول تٸلدٸك ماعىنادا «بۇرىنعىلار», «ەۋەلگٸلەر», «ٶتكەندەر» ۇعىمىن بەرٸپ, قاسيەتتٸ قۇراني-كەرٸمنٸڭ بٸرنەشە جەرٸندە دە كەزدەسەدٸ. يسلام ەلەمٸندە سەلەف-ساليحين اتاۋى مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) زامانىنان باستاپ العاشقى ٷش عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن مۇسىلماندار تولقىنىنا بەرٸلگەن.
قازٸرگٸ تاڭدا «سەلەفيمٸز» دەپ جٷرگەندەر ٶزدەرٸن وسى يسلامنىڭ ەۋەلگٸ ٷش عاسىرىندا ٶمٸر سٷرگەندەرگە تەڭەۋدە. ەۋەلگٸ سەلەفيلەر شىنايى يسلام جولىن ۇستانۋشىلار بولسا, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶزٸن سولاي اتاۋشىلاردىڭ باعىتى, شىن مەنٸندە, ولاي ەمەس.
بٷگٸندە ەلەمدە «سەلەفييا» مەن «ۋاھھابيزم» سٶزٸ قاتار جٷرەتٸنٸن بٸلگەنٸمٸز جٶن. سەبەبٸ, اعىمدى «بەلسەندٸلٸككە» جەتەلەگەن مۇحاممەد يبن ابدۋل-ۋاھھابتىڭ اتىنا بالاۋ ەلەم مۇسىلماندارى اراسىندا كەڭ ەتەك جايعان.
سونداي-اق, «ۋاھھابيست» دەگەن سٶز وسى اعىمنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى – مۇحاممەد يبن ابدۋل-ۋاھھابتىڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە ونىڭ سوڭىنان ەرۋشٸلەرگە تەلٸنگەن-دٸ. ۋاھھابيلٸك تاريحتا «حاۋاريجدٸك» ەرەكەت رەتٸندە تانىمال بولعان. ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ ەرەكەتتەرٸندەگٸ قاتىگەزدٸك, ٶز ۇستانىمدارىنا قوسىلماعانداردى «كەپٸر» دەپ ايىپتاۋ ەرەكەتتەرٸ «حاريجيتتەر اعىمى» اقيداسىنىڭ (سەنٸمٸنٸڭ) كٶشٸرمەسٸ ٸسپەتتٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا ۋاھھابيلٸك نەمەسە سالافيلٸك سەنٸم ساۋد ارابييا كارولدٸگٸنٸڭ رەسمي ۇستانعان دٸني جولى بولعاندىقتان, ەڭ كٶپ شوعىرلانعان مەكەندەرٸ اراب تٷبەگٸ مەن پارسى شىعاناعىنداعى ەلدەر. سونىمەن قاتار بۇل سەنٸمدٸ ۇستانۋشىلار تاياۋ شىعىس, باتىس ەۋروپا, سولتٷستٸك افريكا, رەسەي, ٷندٸستان, پەكٸستان, بانگلادەش جەنە ورتا ازييا مەن ٶزگە ازييا ەلدەرٸندە كەزدەسەدٸ. ەندەشە, سەلەفي اعىمىنىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن ونىڭ شىعۋ تاريحىنا توقتالىپ ٶتەيٸك.
سەلەفيلٸك اعىمنىڭ جەتەكشٸسٸ «تەميم» تايپاسىنان شىققان مۇحاممەد يبن ابدۋلۋاھھاب (1703-1792 ج.ج.) ريياد قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان ۋياينا اتتى ەلدٸ مەكەندە دٷنيەگە كەلگەن. ونىڭ اتا-باباسى حانبالي مەزھابىن ۇستانعان. ال ەكەسٸ, اتاسى مەن باۋىرى قازىلىق قىزمەتٸن اتقارعان. ول العاشقى ساۋاتىن ٶز ەكەسٸنەن العان بولاتىن. سودان سوڭ مەككەگە بارىپ ٸلٸمٸن شىڭداماق بولادى. الايدا, ٶزٸ كٷتكەندەي عىلىمي ورتا تابا الماعاندىقتان مەديناعا كەتەدٸ. مەدينادا ابدۋللاھ يبن يبراھيم يبن سەيف ان-ناجدي جەنە مۇحاممەد حايات اس-سيندي ەسٸمدٸ حانبالي مەزھابىنىڭ تانىمال عالىمدارىنان دەرٸس الادى. وندا «كۋتۋبۋس-سيتتا», «ەل-مۋۋاتتا», «ەل-مۋسناد» اتتى حاديس كٸتاپتارىن وقىپ شىعادى.
وقي جٷرٸپ يبن تەيمييانىڭ پەتۋالارىمەن تانىسادى. ونىڭ دٸنگە قاتىستى پٸكٸرلەرٸن باسشىلىققا الىپ, جاڭعىرتۋعا كٶشەدٸ. سول زاماننىڭ ٷردٸسٸ بويىنشا, بٸلٸمٸن شىڭداۋ ماقساتىندا باسراعا اتتانادى. وندا تٷرلٸ اعىم ٶكٸلدەرٸ بولعاندىقتان, سولاردىڭ سەنٸمدەرٸ مەن ۇستانىمدارىن جاقىننان تاني تٷسەدٸ. بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋمەن قاتار, تاۋحيد مەسەلەسٸ تۋراسىنداعى پٸكٸرسايىستارعا قاتىسىپ, بەلسەندٸلٸك تانىتادى. مۇنداي جيىنداردا «دٸندٸ تٸكەلەي قۇران جەنە سٷنەتتەن ٷيرەنۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمىن دەلەلدەۋگە جەنە قورعاۋعا تىرىسقان بولاتىن.
وسى ورايدا مۇحاممەد يبن ابدۋل-ۋاھھابتىڭ اعاسى – سٷلەيمەن يبن ەبدۋل-ۋاھھاب «ساۋايك ال-احييا راددۋ الا ۋاھھابييا» اتتى ەڭبەگٸندە:
«سەندەردٸڭ مەزھابتارىڭنىڭ (ۋاھھاپشىلدىقتىڭ) جالعان ەكەندٸگٸن مىنا نەرسەلەر كٶرسەتەدٸ:
ەبۋ حۋرايرا (ر.ا): «پايعامبارىمىز (س.ع.س): «كٷپٸرلٸكتٸڭ باسى شىعىستان شىعادى», — دەگەن. ريۋايات جالعاسىندا: «سەنٸم – يەمەندە, ال بٷلٸك – وسى جەردە, شايتاننىڭ مٷيٸزٸ وسى جەردەن پايدا بولادى», — دەگەن [3/93-ب].
يمام انۋار شاح ەل-كاشميري اد-دەيۋباندي (1292-1352ھ/1875-1933ج) يمام ەل-بۇحاريدٸڭ «ساحيحٸنە» جاساعان «فايز ۋل-باري» اتتى تٷسٸندٸرمەسٸندە:
«شىنتۋايىندا, مۇحاممەد يبن ەبدۋل-ۋاھھاب ان-ناجدي – زەردەسٸز جەنە ونىڭ بٸلٸمٸ ٶتە تٶمەن بولدى», — دەگەن.
يمام مۇحاممەد زاھيد ەل-كاۋساري ەل-حانافي (1296-1371ھ.ج.) «تابيين كازب ەل-مۋفتاري» اتتى ەڭبەگٸندە:
«حاشاۋيزم (ۋاھھابيزم) – ناداندىق پەن جانساقتىققا بوي ۇرعاندار. ولار يسلامعا دەيٸنگٸ ناداندىق كٶزقاراستارىنىڭ مۇراگەرٸ», – دەگەن.
«سەلەفيزم» اعىمىنىڭ تارماقتارى – مادحاليزم, سۋرۋريزم جەنە تاكفيريزم بولىپ بٶلٸنەدٸ. بۇل سەلەفيلٸك باعىتتاعى تارماقتار – مۋحامماد يبن ابدۋل-ۋاھھابتىڭ كٶزقاراستارىن مويىنداپ, اقيدالىق سەنٸمدەرٸن يبن تايمييانىڭ ۇستانىمى نەگٸزٸندە بەكٸتەدٸ, مەزھاب پەن سەنٸم مەكتەپتەرٸنٸڭ نەگٸزدەرٸن قالاعان «سٷننەت جۇرتى جەنە جاماعاتى» عۇلامالارىن تەرٸسكە شىعارىپ, تٸپتٸ, كٷپٸرلٸككە دە شىعارادى. مەسەلەن, يمام ەبۋ حانيفانىڭ «فيقھ ەل-اكبار», «ەل-ۋاسييا» اتتى ەڭبەگٸنە نەگٸزدەپ جۇمىستار جٷرگٸزگەن – يمام جاعفار ەت-تاحاۋي, يمام ەبۋ مانسۋر ەل-ماتۋريدي, يمام ەل-اشعاري سىندى يسلام ەلەمٸ مويىنداعان عالىمداردى تەرٸسكە شىعارادى. ولاردىڭ تەرٸسكە شىعارۋىنداعى نەگٸزگٸ مەسەلە – قۇراني-كەرٸمدەگٸ استارلى ماعىنالى اياتتار ۇعىمى.
سەلەفيلٸك اقيداسىنىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپٸ – يبن تايمييا قۇرعان «تاۋحيدتٸ ٷشكە بٶلۋ» اقيداسى. دەمەك, اللانىڭ جالعىزدىعىن زەرتتەيتٸن «تاۋحيد» ٸلٸمٸن – ٷشكە بٶلٸپ قاراستىرادى. تاۋحيدتٸ ٷشكە بٶلٸپ قاراستىرۋداعى ماقساتى – اللا تاعالانىڭ قۇرانداعى مٷتەشابيھ اياتتارىنا قۇراندا كەلگەن سٶزدٸڭ تٸكەلەي تٸلدٸك, كٷندەلٸكتٸ قولدانىستاعى ماعىناسىن بەرٸپ, استارلى, ماقسات ەتٸلگەن ويدى ەسكەرۋشٸ «تەۋيلدٸ» جوققا شىعارادى. سونداي-اق, يمام ەل-ماتۋريدي مەن يمام ەل-اشعاري سەنٸم مەكتەپتەرٸن تەرٸسكە شىعارۋ بولىپ تابىلادى. ال, ۋاھھاپشىلدىق باعىتتاعى – «سەلەفيزم», «مادحاليزم», «سۋرۋريزم» جەنە «تاكفيريزم» تارماقتارىنىڭ بارلىعى دەرلٸك يبن تايمييانىڭ «ٷش نەگٸز» اقيداسىن ۇستانادى.
سۋرۋريتتەر – سالافيلەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ساياسي, يدەولوگييالىق اعىم. ونىڭ نەگٸزٸن قالاعان مۋحامماد اس-سۋرۋر زەينۋل-ابيدين. ول سيرييانىڭ حارران قالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن.
ساراپشىلاردىڭ تۇجىرىمى بويىنشا – سۋرۋريتتەردٸڭ دٸني دايىندىعىنان ٶتكەن ادامنىڭ راديكالدانىپ, زاڭدى بيلٸككە, باسقا دٸن ٶكٸلدەرٸنە, زايىرلى ازاماتتارعا قاتىستى شەكتەن تىس تٶزٸمسٸزدٸك تانىتىپ, ٶزٸنٸڭ ساياسي ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن كەز كەلگەن تەسٸلدٸ قولداناتىنىن, سونىڭ ٸشٸندە قارۋلى قاقتىعىسقا دا باراتىنىن ايتادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا اعىمداردىڭ تٷپتٸ اقيقاتى اشىلا تٷسۋدە. سوندىقتان دا, سۋرۋرييا اعىمى – يحۋاندىق باعىتتاعى, سالافييا جامىلعىسىن جامىلعان, ايلا-تەسٸلدەرٸ قوعامداعى اسا قاتەرلٸ بولىپ ەسەپتەلەتٸن توپتاردان بولىپ تابىلادى دەي الامىز. ٶيتكەنٸ, ٸشكٸ دٷنيەلەرٸ مەن كٶزقاراستارى مٷلدەم بٶلەك. ال مۇنداي تەرٸس سەنٸمدەگٸ اعىمداردىڭ قوعام بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعىنا, ٶسٸپ-ٶركەندەۋٸنە زييان تيگٸزەرٸ سٶزسٸز. ەلەمدەگٸ مۇسىلمان ەلدەرٸ دەستٷرلٸ يسلامعا قايشى كەلەتٸن سەنٸمدەگٸ اعىمداردىڭ ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزۋٸنە تىيىم سالعان, تٸپتٸ رەسمي تٸركەۋگە دە الماعان. مۇنداي دٸن اتىن جامىلىپ, شىنايى يسلامعا زالالىن تيگٸزۋشٸ اداسقان اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ سٶزٸنە قۇلاق سالماس بۇرىن, ولاردىڭ تاريح ساحناسىندا پايدا بولۋ سەبەپتەرٸ مەن ماقساتتارىنا مەن بەرٸپ, زيياندىلىعى انىقتالعان جاعدايدا ەل بولاشاعى مەن مٷددەسٸ تۇرعىسىنان ساراپقا سالىپ, قاجەتٸنشە ولارعا تيٸستٸ شارا جاساۋدى تالاپ ەتەتٸندٸگٸ ەكەندٸگٸ داۋسىز.
سەرٸك تەجٸباەۆ,
«نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اعا وقىتۋشىسى,
Ph.D دوكتورانتى
