Salafizm aǵymynyń doktrinalyq ideologiiasyn XIII ǵasyrda Ibn Taimiia qalady. Ibn Taimiianyń doktrinalyq pikiriniń Áhli sýnná ýál jámaǵa ǵalymdarynyń kózqarasymen kelispeitin tustary kóp boldy. Sol sebepti, Ibn Taimiiaǵa óz ýaqytynda Áhli sýnná ýál jámaǵa ǵalymdary eskertý berip, keibir kózqarasyn teriske shyǵardy. Ibn Taimiianyń doktrinalyq ilimin XVIII ǵasyrda Saýd Arabiiasynda ómir súrgen Muhammed Abdýlýahhab nasihattap, ary qarai damytty. Tarihqa úńiler bolsaq, ýahabshyldyq ideologiia negizinen XX ǵasyrdyń basynda I dúniejúzilik soǵystan keiin óz táýelsizdigin aldy. Alaida, ýahabshyldyq ideologiia kóp musylman elderinen qoldaý tappaǵandyqtan, olar ózderin jaǵymdy kórsetý maqsatynda, biz «salafimiz» (burynǵylardyń jolyn ustanamyz) degen uranymen búginde «salafizm» atymen tanylyp úlgerdi.
Qazirgi tańda olardy jaqtaityn bir bólim otandas dintanýshylarymyz salafilik aǵymdy «qalypty salafi» jáne «qaýipti salafi» dep ekige bólip kórsetýge tyrysyp júr. Olardyń, elimizge «qalypty salafilerdiń ziiany joq» degen syndy kózqarastary sol aǵymdy jaqtap turǵandai. Óitkeni, salafilik aǵymdy «qalypty salafi» jáne «qaýipti salafi» dep ekige bólip qaraýǵa kelmeidi. Olardyń qai baǵyty bolsyn súienetin doktrinalyq ádebietteri bir. Iaǵni, bári Ibn Taimiia men Muhammed Abdýlýahhabtyń eńbekterinen ainalyp óte almaidy.
Salafilik teris aǵymnyń basty ideollogiiasy, ol – býkvalizm. Iaǵni, máńgúrttendirý. Olar ózderiniń býkvalizmdik ideologiiasyn sińirýde tómendegidei tásilderdi paidalanady deýge bolady.
Quran aiattary men hadisterdi túsinýde syrtqy mánimen shektelý: Olar, «Dindi aqylmen túsinýge bolmaidy, ol - filosofiia, iaǵni adasýshylyq» degen túsinikti qalyptastyrady. Maqsattaryna jetý úshin meshit imamdary men belgili islamtanýshy, teologtardyń ýaǵyzyn tyńdaýǵa, kitabyn oqýǵa tyiym salady. Olardyń ýaǵyzyn tyńdap, kitaptaryn oqyǵan adam taza senimi buzylyp, adasady dep túsindiredi. Sóitip, dinge jańa kelgen adamnyń kóńiline ózegelerge degen senimsizdik, jaýy retinde qaraý tanymyn sińirip, óz aitqandarynan shyqpaityndai hálge keltiredi. Sondai-aq, aiattar men hadisterdiń mánine úńilip, dinniń rýhyn aqyl turǵysynan saralai almaǵan adamnyń máńgúrtke ainalary sózsiz. Salafilik aǵymnyń ǵalymdary, islam dini basa mán bergen: «Oi júgirtpeisińder me?», «Zer salmaisyńdar ma?», «Aqyldy qoldanbaisyńdar ma?» degen júzdegen aiattar men myńdaǵan hadisterdiń mánin túsinbei qalýy múmkin be?! Joq, múmkin emes. Olardyń ǵalymdary munyń bárin biledi. Bile tura istemeidi. Iaǵni, olardyń maqsaty sońyna ergenderdi máńgúrttendirip, aitqanyn istetý, saiasi maqsattaryna jetý bolyp tur. Qasietti Qurannyń alǵashqy aiatynyń «Oqy...» ámirimen túskenin, «aqyldy paidalaný» kerektigin qatardaǵy bir dini tulǵa da ajyrata alady. Bul «Oqy...» ámiriniń bilim izdeýdi, úirenýdi, tolǵanýdy, ózgelerdiń pikirimen sanasýdy, t.b. kóptegen maǵynalardy qamtityny túsinikti. Soǵan qaramastan, olardyń Quran aiattary men hadisterdiń mánine úńilýge tyiym salyp, syrtqy mánimen shektep qoiýy sózimizdiń dáleli.
Ulttyq qundylyqtardy joqqa shyǵarý: Bir eldiń ulttyq qundylyǵyn joqqa shyǵarý – sol eldi baǵyt-baǵdarynan adastyrýdyń basty sharty. J.Balasaǵun babamyzdyń: «Kimde-kim halqynan almasa tálim, Ony úirete almas eshbir muǵalim» - degenin eskerer bolsaq, ata-baba salt-dástúrine «anaý bidǵat», «mynaý shirk» dep qarsy turý halqymyzdyń ádet-ǵurpymen qalyptasqan ulttyq tárbieden qol úzdirýdiń bir tásili bolyp tabylady. Salafilik aǵym ókilderi dinge jańa bet burǵandarǵa qazaq halqynyń ádet-ǵurpyn múmkindiginshe dinge kereǵar etip kórsetýge tyrysyp, óz ideologiiasyn ótkizedi. Jaqtastaryn kóbeitedi. Nátijede, qazaqty qazaqqa qarsy qoiyp, eldiń, ulttyń bútindigin buzady.
Zaiyrlylyq memleketti moiyndamaý: Salafilik aǵymynyń kózqarasy boiynsha, memlekettik konstitýtsiiasy islam shariǵatynan bólek, iaǵni, Quran men súnnetten bolmaǵan saiasi júie bolsa boldy kápirge shyǵarady. Zaiyrly memlekettiń ata zańyna qoldaý kórsetken, sol eldiń ekonomikasynyń ósýine qolushyn bergen jandardy da jaýy retinde tanidy. Olar eli úshin adal qyzmet etip jatqan, tipti, musylman adamdar bolsa da óz ideologiialaryn qoldamaǵany úshin aiyptaidy. Elbasy N. Nazarbaevtyń halyqqa joldaýynda aitqanyndai: «Máńgilik elge ainalýymyz úshin elimizdiń saiasi jáne dini-rýhani ideologiiasynda qarama-qaishylyq bolmaýy qajet». Salafilik aǵymynyń memleket konstitýtsiiasyna qarsy turýy memleket turaqtylyǵyna keri áserin tigizetini daýsyz.
Endigi kezekte, «Salafilik aǵymdy qalai aýyzdyqtai alamyz, onyń ideologiiasyn túbegeili jeńýdiń joldary ne?» – degen suraqtardyń týyndary anyq. Salafilik aǵymnyń ideologiiasynyń yqpalynda ketken adam, árbir isine salafilik ideologiianyń dúrbisimen qarap, sol negizde ómirlik ustanym qalyptastyrady. Onyń tanymyn ózgertý, raiynan qaitarý kóp kúsh saryp etýdi talap etedi. «Otan – otbasydan turady» degendei, otbasyndaǵy ata-anasyn kápirge shyǵaryp bólinýi, áieline talaq berip jalǵyz basty jesir áielder men tárbie kórmegen jetimder osy ideologiianyń saldary. Sondyqtan, olarǵa qarsy turýdyń eń basty sharty, ol – qoǵam men biliktiń ózara úndesýi, ulttyq birlik. Búgingi tańda, Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi ózge de organdarmen birlese otyryp, nátijeli jumystar atqarýda.
S.Oqanuly,
QR DIAQM DIK Din máseleleri
jónindegi ǵylymi-zertteý
jáne taldaý ortalyǵynyń
jetekshi ǵylymi qyzmetkeri
